Jutphaas

Wijk
Dorp in de stad
Nieuwegein Utrecht
Utrecht

jutphaas_collage.jpg

Jutphaas, collage van gezichten van het 'dorp in de stad' (© Jan Dijkstra, Houten)

Jutphaas, collage van gezichten van het 'dorp in de stad' (© Jan Dijkstra, Houten)

jutphaas_2.jpg

In Jutphaas, in de Herenstraat langs het Merwedekanaal

In Jutphaas, in de Herenstraat langs het Merwedekanaal

jutphaas_3.jpg

Jutphaas, gezien vanaf de brug over het Merwedekanaal, we zien ook nog het oude gemeentehuis

Jutphaas, gezien vanaf de brug over het Merwedekanaal, we zien ook nog het oude gemeentehuis

jutphaas_8.jpg

Het 'dorp in de stad' Jutphaas ten voeten uit: altijd gezellig en altijd leven en beweging

Het 'dorp in de stad' Jutphaas ten voeten uit: altijd gezellig en altijd leven en beweging

jutphaas_4.jpg

Tussen alle nieuwbouwgeweld in Jutphaas van de afgelopen decennia staat de Dorpskerk uit 1819 met directe omgeving er nog net zo bij als 100 jaar geleden

Tussen alle nieuwbouwgeweld in Jutphaas van de afgelopen decennia staat de Dorpskerk uit 1819 met directe omgeving er nog net zo bij als 100 jaar geleden

jutphaas_6.jpg

Aan de gevel van de Dorpskerk in Jutphaas kun je lezen wat er zo bijzonder aan is

Aan de gevel van de Dorpskerk in Jutphaas kun je lezen wat er zo bijzonder aan is

jutphaas_5.jpg

Fort Jutphaas in het gelijknamige 'dorp in de stad'. Alle bijzonderheden over dit fort kun je vinden onder het kopje Bezienswaardigheden.

Fort Jutphaas in het gelijknamige 'dorp in de stad'. Alle bijzonderheden over dit fort kun je vinden onder het kopje Bezienswaardigheden.

jutphaas.jpg

Als we van Nieuwegein komen is dit het eerste wat we zien van het 'dorp in de stad' Jutphaas, mooi gelegen aan het Merwedekanaal

Als we van Nieuwegein komen is dit het eerste wat we zien van het 'dorp in de stad' Jutphaas, mooi gelegen aan het Merwedekanaal

jutphaas_7.jpg

Jutphaas was vroeger o.a. bekend van de Persilfabriek, zich hier spiegelend in het water van de Doorslag. Tegenwoordig is het onderdeel van het Amerikaanse Ecolab, en worden er nog altijd o.a. wasmiddelen gemaakt. Zie verder het hoofdstuk Geschiedenis.

Jutphaas was vroeger o.a. bekend van de Persilfabriek, zich hier spiegelend in het water van de Doorslag. Tegenwoordig is het onderdeel van het Amerikaanse Ecolab, en worden er nog altijd o.a. wasmiddelen gemaakt. Zie verder het hoofdstuk Geschiedenis.

UT gemeente Jutphaas in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768]_0.gif

Gemeente Jutphaas in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Jutphaas in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Jutphaas

Terug naar boven

Status

- Jutphaas is een voormalig dorp en gemeente in de provincie Utrecht, tegenwoordig deels gelegen in de gemeente Nieuwegein, deels in de gemeente Utrecht. Het was een zelfstandige gemeente t/m 30-6-1971.

- Reeds in 1954 zijn bij de gemeentelijke herindelingen in deze regio, de wijken Hoograven, Laagraven, Westraven en Tolsteeg middels grenscorrectie overgegaan van de gemeente Jutphaas naar de gemeente Utrecht. Het aantal inwoners van de gemeente, die qua oppervlakte bijna drie keer zo groot was als de gemeente Utrecht, daalt daarmee van bijna 12.000 naar circa 3.200.

- In 2001 is het W deel van de voormalige gemeente Jutphaas, dat vanouds bekend stond als polder Nedereind en tegenwoordig Rijnenburg heet, overgegaan van de gemeente Nieuwegein naar de gemeente Utrecht. Wat per saldo nog van de voormalige gemeente Jutphaas resteert in de huidige gemeente Nieuwegein, is globaal alleen nog de polder Overeind (al deze gebieden zijn nog goed te zien op de oude gemeenteplattegrond op deze pagina).

- Het enige wat tegenwoordig ter plekke nog aan de naam het vroegere dorp herinnert, is de naam van de wijk Jutphaas-Wijkersloot. De oude dorpskern is nog wel bewaard gebleven en ligt aan de Herenstraat en de straten W daarvan. Het oude deel heeft nog altijd een dorps karakter en kun je daarom, net als buurkern en fusiepartner Vreeswijk, als 'dorp in de stad' beschouwen.

Terug naar boven

Naam

Klemtoon
Jutpháás.

Oudere vermeldingen
1165 kopie 13e eeuw Iudifax, 1172 Judifas, 1296-1307 Judefaes, 1317-1322 Jutfaes, 1883 Jutfaas, 1903 Jutphaas.

Naamsverklaring
In verband gebracht met het Germaanse fahsja*, collectief bij fahsa* 'taaie grassoort'. De betekenis van het eerste deel is onduidelijk. Misschien eudi*, als ablautsvorm van het Germaanse audi* 'rijk'?(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Bijnaam
Vanouds worden de inwoners van Jutphaas 'Molenkruiers' genoemd. Het dorp werd in 1680 geteisterd door een enorme brand en de bewoners deden pogingen om de kop van hun molen - de Jutphase molen stond aan de Molensteeg, een zijstraat van de huidige Herenstraat ter hoogte van de huisnummers 30-31 - uit de vuurzee te redden. Op een wagen werd het gevaarte vervoerd, maar bij 'De Valom' viel de molen van de wagen. Sindsdien zijn Jutphasers 'Molenkruiers' en heet de plaats van het ongeval (Heerenstraat 55) 'De Valom'.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Jutphaas 389 huizen met 2.100 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 266/1.464 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen 't Gein 19/100, Rijnhuizen 5/7 en Hoograven, Laagraven en Westraven samen 99/529. Per 1-7-1971 is (wat toen nog restte van) de gemeente opgeheven en opgegaan in de nieuwe gemeente Nieuwegein, met 7.776 inwoners op een oppervlakte van 2.396 hectare.

Terug naar boven

Geschiedenis

Het dorp Jutphaas wordt voor het eerst in 1165 genoemd (maar er zijn reeds sporen van menselijke bewoning gevonden van 150.000 jaar geleden). De heerlijkheid bestond uit twee 'dorpsgerechten'; het Overeind en het Nedereind. Na de inval van de Fransen in 1795 worden de dorpsgerechten van het Overeind en Nedereind samengevoegd. In 1812 ontstaat de gemeente Jutphaas.

Vroeger waren er in Jutphaas vele ridderhofsteden, zoals Rijnestein, Vroonestein, Rijnhuizen, Plettenburg en Wijnestein. Plettenburg is in 1813 gesloopt, ter plaatse is in 1819 een fort aangelegd.

Zeepfabriek
Op de splitsing van de waterlopen Doorslag en Merwedekanaal in Jutphaas staat de zeepfabriek, die hier in 1932 van start is gegaan en bekend is geworden door haar product Persil. De Duitser Fritz Henkel, de grondlegger van Persil, had een waspoeder gemaakt dat eindeloos schrobben overbodig maakte en er voor zorgde dat de was toch wit werd. ‘Geen witter wit dan Persil-wit’ werd de reclameleus in Nederland. Op het hoogtepunt qua personeelsbezetting werkten er 250 mensen. Dankzij mechanisering en robotisering is de productie flink opgeschroefd en het aantal werknemers flink verlaagd; nu werken er nog 90 mensen. De zeepfabriek is tegenwoordig onderdeel van het Amerikaanse Ecolab. Ze maken geen producten meer voor de consumentenmarkt maar voor grootverbruikers zoals hotels en (zorg)instellingen. De producten uit deze fabriek zorgen voor schone werkomgevingen en textiel, maar is ook nog altijd producent van poedervormige was- en desinfectiemiddelen.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij Historische Kring Nieuwegein. Op de site van deze kring vind je o.a. een pagina over de geschiedenis van Jutphaas.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Fort Jutphaas ligt verscholen tussen het bedrijventerrein Plettenburg-Noord. Je kunt het bereiken door vanaf de Herenstraat in het oude dorp de brug over het water over te steken. Het fort maakt deel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en is omstreeks 1820 gebouwd. Het fortgebouw is verbouwd. Naast - al sinds de jaren vijftig - wijnwinkel is het nu ook een locatie voor feesten, koopworkshops en wijnproeverijen. Het noordelijke deel is in gebruik bij de scouting en op het eiland staan twee woningen. In de nabijheid van het fort liggen het historische waterfront van Jutphaas en kasteel Rijnhuizen.

- De Hervormde (PKN) kerk (Nedereindseweg 3) van het vroegere dorp Jutphaas is een zaalkerk uit 1819, met dakruiter en torentje met uurwerk (1870). Gebouwd ter vervanging van de oude kerk op het Kerkveld. Van deze oude kerk zijn de preekstoel en de lezenaars en wat banken in de nieuwe kerk geplaatst. Achter in de kerk hangen borden uit 1603 van de Anna van Rijn fundatie. Jaarlijks vindt in deze kerk de Anna van Rijnbijeenkomst plaats, waarbij een landelijk bekend persoon een lezing houdt. Naast de zondagse vieringen is de kerk ook geliefd om in te trouwen en voor muziekuitvoeringen. De kerk maakt tegenwoordig deel uit van de Protestantse Gemeente Nieuwegein-Noord.

- Midden 19e eeuw blijkt de Schuurkerk aan het Overeind, waar sinds 1688 werd gekerkt, te klein. Op een gunstiger gelegen plaats wordt grond aangekocht voor de bouw van een nieuwe kerk. In 1873 komt pastoor G.W. van Heukelum naar Jutphaas en vraagt architect Alfred Tepe een neogotische dorpskerk te ontwerpen. De RK Nicolaaskerk (Utrechtsestraatweg 8) is ontworpen en ingericht volgens de inzichten van het St. Bernulphusgilde, met name F.W. Mengelberg (beeldhouwer), H. Geuer (glasschilder), A. Kniep (siersmid) en G. Brom (edelsmid).

Op 11 mei 1874 legt de aartsbisschop van Utrecht, Mgr. A.I. Schaepman, de eerste steen voor deze driebeukige kruisbasiliek. Precies een jaar later - op 11 mei 1875 - wijdt hij de nieuwe Sint Nicolaaskerk in. Van binnen is de Nicolaaskerk dan nog kaal en wit. Jarenlang is er gewerkt aan de inrichting en schilderingen. Het is vooral een monument door het interieur, dat na een grondige restauratie nog grotendeels in de originele staat verkeert. Het is een monument vanwege diverse kunstwerken, zelfs uit de middeleeuwen: het laatgotische orgelfront, afkomstig uit de Nieuwezijdskapel te Amsterdam (H. Stede), het beeld van Rochus en het schilderij van de Noodhelpers (uit de school van Michael Wohlgemuth, 1434-1519). Het altaar en de preekstoel zijn neogotische kunstwerken.

In 1992 starten de restauratiewerkzaamheden van de 50 meter hoge toren, o.l.v architect Paul van Vliet. Jarenlang staan onderdelen van de kerk in de steigers. Op 22 november 1998 vindt de plechtige heropening plaats door Adrianus Kardinaal Simonis. Dankzij subsidies en de inzet van vele vrijwilligers van Stichting Restauratie Nicolaaskerk is de benodigde 5 miljoen gulden bijeen gebracht. Het kunstwerk - gemaakt door Dini Versteeg-Zwambag - buiten aan de muur (oostzijde - kanaalkant) symboliseert deze periode. Een resultaat dat gezien mag worden. De kerk valt tegenwoordig onder de Parochie van de H. Drie-eenheid (die ook de bron is van de informatie over deze kerk).

- Het pand op Herenstraat 6 is het voormalig zusterklooster van de Francois Heytink-Baesjoustichting. Het is in 1895 ontworpen door architect Alfred Tepe.

- Voormalig Raadhuis uit 1910 (Herenstraat 9).

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Trekkertrek, Vierkamp, Zeskamp en Tentfeest (weekend in augustus of september, in 2019 voor de 10e keer), georganiseerd door KPJ Jutphaas.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Jutphaas (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Jongeren: - KPJ Jutphaas.

Reacties

(2)

Graag het woord 'afdelingen' vervangen door 'gerechten'.

Dank voor uw opmerking. We hebben het aangepast.

Reactie toevoegen