IJpelaar

Plaats
Buurtschap
Breda
West-Brabant Baronie en Markiezaat
Noord-Brabant

IJpelaar

Terug naar boven

Status

- IJpelaar is een buurtschap en wijk in de provincie Noord-Brabant, in de regio West-Brabant, en daarbinnen in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Breda. T/m 1941 gemeente Ginneken en Bavel. Het gebied van de huidige Bredase wijk IJpelaar is in 1942 overgegaan naar de gemeente Breda, het deel dat wordt gevormd door de huidige buurtschap is in 1942 overgegaan naar de gemeente Nieuw-Ginneken en in 1997 ook in handen gekomen van de gemeente Breda (waarbij het nog zo is dat een zeer klein gedeelte van de buurtschap door middel van een grenscorrectie al per 1-6-1961 overging naar de gemeente Breda).

- De wijk IJpelaar valt, ook voor de postadressen, onder de stad Breda; de gelijknamige buurtschap valt, ook voor de postadressen, grotendeels onder het dorp Bavel, en voor een zeer klein deel onder de stad Breda.

- De buurtschap IJpelaar heeft geen plaatsnaamborden, en ook geen gelijkluidende straatnaam - wat bij veel andere buurtschappen wél het geval is - zodat je ter plekke nergens aan kunt zien dat en wanneer je de buurtschap binnenkomt en weer verlaat.

Terug naar boven

Naam

Ypelaar, 1280 Ypenlaer, 1299 Ipelaer, 1346 Ypellaer, 1840 IJpelaarseind, 1877 IJpelaarseinde. De buurtschap rond de kruising Seminarieweg/Koolpad wordt in de volksmond nog steeds IJpelaarseind genoemd. Het gebied van de huidige wijk IJpelaar was het oorspronkelijke Bavelsbroek of Wervenschot.

“Een laar is oorspronkelijk ‘een intensief benut bos’, maar ontwikkelt zich in Brabant en Vlaanderen ook tot ‘gemeenschappelijk gebruikte grond’. In het eerste deel schuilt de boomnaam iep” (1). Zie voor een nadere uitleg van laar bij Laareind.

“De iep komt niet frequent (als toponiem in de Baronie, red.) voor. Epelenberg (op de grens van Teteringen en Heusdenhout, red.) en mogelijk Ypelaar en Iepenlaak zouden deze boomnaam kunnen bevatten, maar in de twee laatstgenoemde voorbeelden zou men ook kunnen denken aan de yf, yve, de taxus. Takken van de iep werden evenals van es en linde wel gebruikt voor veevoeding. Mogelijk is dit de oorzaak van de sterke achteruitgang van de iep circa 4.000 jaar geleden, maar ook de iepenziekte zou hier een rol hebben kunnen spelen” (89).

Terug naar boven

Ligging

De buurtschap IJpelaar ligt 1 km NW van de dorpskern van Bavel, in het O liggend tot iets O van de A27 en in het W grenzend aan de Bredase wijk IJpelaar, en ligt rond de wegen Seminarieweg, IJpelaarstraat, Beukenlaan, Kluisstraat en het N gedeelte van de weg Koolpad.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de buurtschap IJpelaar 24 huizen met 216 inwoners. Thans wijk en buurtschap ca. 2.000 huizen met ca. 5.200 inwoners, buurtschap afzonderlijk ca. 55 huizen met ca. 135 inwoners

Terug naar boven

Geschiedenis

“IJpelaar is een van de oudste landgoederen rond de stad Breda. Het buiten, op de plaats waar nu aan de Seminarieweg het complex van de Hogeschool West-Brabant ligt (internet: hsbrabant.nl, red.), zal ontstaan zijn in de 12e of 13e eeuw, de periode waarin ook Breda tot ontwikkeling begon te komen. De naam wordt voor de eerste maal vermeld in 1280. Arnout van Leuven schonk toen aan de inwoners van Breda ‘alle gemeene weyden en wilderen, gelegen tusschen Emelenberg en Ypelaar, streckende tot aan den Molengracht en tot het bosch ’t gene Verdebosch genaemt wordt.’ Ongeveer vijftig jaar later wordt Peter van Ulvenhout, Heer van IJpelaar, vermeld als leenman van de Heer van Breda. Er ontstond een versterkt huis, dat ‘kasteel’ genoemd kan worden. Vanouds hoorde er bij IJpelaar een groot gebied, gelegen nabij de huidige Seminarieweg. Een groot gedeelte hiervan behoorde tot het Broek, nu de wijk IJpelaar. Bij het kasteel zijn in de loop van de eeuwen een aantal boerderijen gesticht, die al of niet tot het landgoed behoorden” (102, nr. 115).

“IJpelaar ligt op de grens van Bavel en Ginneken. Bij de tiendenverdeling van 1669 werd de kern van IJpelaar onder Ginneken gerekend, het IJpelaarseind onder Bavel. IJpelaar was een kleine grondheerlijkheid, met wat eigen grond voor de Heer, wat lenen en wat cijnsgronden. Het eigen goed was verdeeld in een echt eigen deel met kasteeltje en omgeving, en enkele verpachte boerderijen. Al voor 1669 is die omgeving in landgoedstijl ingericht, met lange rechte dreven en zelfs het rechttrekken van een stukje van de Molenlei”, aldus K. Leenders in (102, nr. 127, 1999).

Het landgoed IJpelaar is vanaf de 13e tot in de 19e eeuw de belangrijkste factor geweest voor het ontstaan van boerderijen in dit gebied. Het landhuis IJpelaar, dat in 1837 werd opgetrokken op de fundamenten van het oude kasteel, dat in hetzelfde jaar werd afgebroken, is na de bouw van het eerste seminarie omstreeks 1878 afgebroken. De grachten en funderingen zijn in het bos achter de gebouwen van de Hogeschool nog steeds terug te vinden. Het seminarie is omstreeks 1970 gesloten. De schoolgebouwen en het terrein binnen de buitenste grachten zijn nu eigendom van de Hogeschool.

De woonwijk is begin jaren zestig ontstaan. “De wijk is een typisch product van de jaren zestig, zoals er overal in Nederland gebouwd zijn. Dat betekent rechte straten, strakke huizenbouw en ondergeschikt openbaar groen” (19). “De wijk IJpelaar, die nu iedere Bredanaar kent, is gebouwd in het gebied Bavelsbroek. Dat was in oorsprong een nat weidegebied dat tot rond 1650 in gemeenschappelijk gebruik was bij de Bavelse boeren, als extra grasland. Het werd toen weliswaar ontgonnen, maar niet bewoond. De inrichting van het gebied, naar een ontwerp van Christoffel Verhoff, paste goed in het landgoederenlandschap. Ook het Annabos*1 kan als element van dat aloude landschap worden gezien”, aldus K. Leenders in (826). In (102, nr. 127, 1999) stelt hij onder meer nog: “Het gebied werd in de jaren rond 1660 verkaveld en verkocht (voorheen was het bij de boeren in gemeenschappelijk gebruik, red.). Het plan daartoe was toen overigens al een eeuw oud. Dit leverde een rechthoekige inrichting op die terugkomt in het wegenpatroon van de daar na 1961 gebouwde Bredase woonwijk IJpelaar.”

Ten behoeve van de aanleg van de wijk zijn rond 1960 diverse eeuwenoude boerderijen afgebroken. Enkele van de nog resterende monumentale hoeven zijn hierna vermeld.

De buurtschap, ingeklemd tussen de A27, de Franklin Rooseveltlaan en de Loevesteinstraat, viel vanouds onder het dorp Bavel. De ‘navelstreng’ met Bavel is echter wreed doorgesneden door de aanleg van de A27 in de jaren zestig, met als gevolg dat de Seminarieweg en de Kluisstraat nu aan beide zijden van de A27 gelegen zijn. Sindsdien krijgen mensen uit IJpelaarseind in Bavel te horen: “Bende gij van over d’n bult?”

De oorspronkelijke boerenbevolking van de buurtschap is voor het grootste deel verdwenen. De meesten zijn overleden. Ook veel monumentale boerderijen zijn verdwenen: ”In 1944 dachten de Polen dat de Duitsers zich hadden verschanst in de boerderijen van IJpelaarseind. Er zijn er toen heel wat in brand geschoten. Het was een echt slagveld. Veel is toen verloren gegaan”, aldus buurtbewoner Hans Rode (831), die zich in de geschiedenis van de buurtschap heeft verdiept.

*1 Zie verder aldaar.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

Er zijn plannen om de sportvelden van Jeka langs de Claudius Prinsenlaan te verhuizen naar de weilanden achter de kunstacademie. Wat betreft Hans Rode komen die velden er echter niet: “Rode hoopt dat de gemeentebestuurders de goede keuze maken en IJpelaarseind met rust laten. Er moet op een gegeven moment een einde komen aan de ontwikkelingsdrang van de stad in die richting. En de bewoners moeten nog ruimte overhouden om met hun kinderen te wandelen of te trimmen” (831).

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- IJpelaar heeft 2 rijksmonumenten.

- Het klooster Nieuw-IJpelaar wordt bevolkt door de paters en zusters van de Heilige Harten. Dagelijks om 12 uur ’s middags wordt hier nog de klok geluid voor het Angelus. Vroeger was er ook nog een andere klok te horen, en wel een die op het dak van een boerderij aan de Flodderdreef stond. Die klok werd stipt om drie uur ’s middags geluid. Dan wisten de werkers op het land dat het theetijd was.

- In het gebouw van het voormalige kleinseminarie IJpelaar, dat dateert van kort na de Tweede Wereldoorlog, is sinds eind jaren zestig de kunstacademie Sint Joost gevestigd.

De Laarhovense hoeve (Seminarieweg 28) dateert uit 1710 (welk jaartal in de westelijke topgevel in witte steen is aangebracht) en is een rijksmonument. Het is schitterend gerestaureerd.

De ‘nieuwe hoeve van IJpelaar’ aan de Seminarieweg 27 is een rijksmonument en dateert uit 1892.

De hoeve aan de Seminarieweg 30 dateert uit 1887 en is een gemeentelijk monument.

De Seminarieweg is een van de laatste wegen in de gemeente Breda die nog met kinderkopjes is bestraat. Helaas is een deel ervan, aan het einde van de weg, verwijderd en vervangen door rode klinkers, omdat men de kinderkopjes ‘nodig had’ in Bavel.

Reactie toevoegen