Hoeven

Plaats
Dorp
Halderberge
West-Brabant Baronie en Markiezaat
Noord-Brabant

NB gemeente Hoeven en St Maartenspolder in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

Gemeente Hoeven en Sint Maartenspolder in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Hoeven en Sint Maartenspolder in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Hoeven

Terug naar boven

Status

- Hoeven is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de regio West-Brabant, en daarbinnen in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Halderberge. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1996.

- De gemeente is in 1810 vergroot met de gemeente Sint Maartenspolder. Daarom heette de gemeente gedurende de 19e eeuw nog lange tijd ‘Hoeven en Sint Maartenspolder’, om aan te geven dat het voorheen zelfstandige Sint Maartenspolder aan de gemeente Hoeven was toegevoegd.

- Wapen van de voormalige gemeente Hoeven.

- Onder het dorp vallen ook de buurtschappen De Heul, De Spie, Gors, Kruisstraat (grotendeels), Moleneind en Palingstraat. In totaal zijn dit 6 buurtschappen. De buurtschap Achterhoek, rond de Heimolendreef, die t/m 1996 grotendeels onder de gemeente Hoeven viel, is middels een grenscorrectie in 1997 geheel onder gemeente en dorp Rucphen komen te vallen.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
1304 kopie 16e eeuw ten Houven, binne den Houven, uten Houven, 1311 In den Hoeven, 16e eeuw Hoevis, 16e eeuw Hoeves, 1617 Hoven.

Naamsverklaring
Meervoud van hoeve 'stuk land van een bepaalde grootte', ter aanduiding van een complex. Hoeve is hier een vlaktemaat van 12 bunder (ca. 15 hectare), naar de 13e-eeuwse wijze van ontginning in 130 langgerekte kavels van één hoeve groot.(1)

- “De naam Hoeven hangt nauw samen met het ontstaan van dit dorp. In 1282 verkochten Arnoud van Leuven en zijn vrouw Elisabeth, Heer en Vrouwe van Breda, aan de cisterciënzerabdij van Sint Bernard aan de Schelde honderd ‘hoeven’ woeste grond, gelegen op en nabij een heuvel die de Halderberg werd genoemd. De oorkonde waarmee de transactie werd bekrachtigd, is in het Latijn gesteld; ‘centrum hovas seu mansos wastinae’, luidt de tekst letterlijk.
Een hoeve of mansus is een oppervlaktemaat, ongeveer 12 bunder groot. Het moet de bedoeling zijn geweest, dat op iedere 12 bunder, op iedere hoeve dus, een boerenbedrijf gevestigd zou worden. De verkoop van de grond aan de abdij was namelijk bedoeld om het nauwelijks bewoonde gebied, dat grotendeels bestond uit drassige veendekken en met heide begroeide zandgronden, te gaan ontginnen. De cisterciënzers hadden zich elders al bekwame ontginners getoond.” (21, 1998) Genoemde oorkonde vormt dus eigenlijk de ‘geboorteakte’ van Hoeven.

- (760) stelt: “De Honderd Hoeven (de naam van de heemkundeikring, red.) is genoemd naar de honderd lapjes veengrond die Johan Louis Gerlach in de 18e eeuw kocht van de bisschop van Antwerpen” (Gerlach was eind 18e eeuw schout van Hoeven, red.).

Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet het dorp Peejenland. - Site over het carnaval in Peejenland.

Terug naar boven

Ligging

Hoeven ligt 9 km W van Breda, 7 km NO van Roosendaal.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Hoeven 276 huizen met 1.755 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 69/389 en de buurtschappen Moleneind 34/228, Palingstraat 3/28, Heul 16/68, Heistraat 14/76, Achterhoek 16/103, Bovenstraat 10/75, Achter het Hof 16/88, Bosschenhoofd 40/269, Kruisstraat 8/70, Gors 39/279 en de Sint Maartenspolder 11/82. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 2.500 huizen met ca. 6.500 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Hoewel er waarschijnlijk al wel enige bewoning rond de Halderberg was, mag de verkoop van ‘honderd hoeven’ in 1282*1 gerust als de geboorte van de gemeente Hoeven worden gezien. De monniken die het nieuwe gebied kwamen ontginnen, vestigden zich met een aantal lekenbroeders ten westen van de Halderberg op een hooggelegen terrein, waar zij een grote hoeve, een ‘uithof’ bouwden. De plaats waar dit gebeurde, boven op een donk, draagt nog steeds de naam Bovendonk*2.

Het gebied van de voormalige gemeente Hoeven hoorde kerkelijk aanvankelijk onder de parochie Gastel. Reeds in de 13e eeuw is er sprake van een ‘kapel op de Halderberg’. In 1310 werd Hoeven een zelfstandige parochie. In 1886 werd de parochie Bosschenhoofd hier op zijn beurt weer van afgesplitst. In 1648, na de Vrede van Munster waarbij het protestantisme tot staatsgodsdienst werd verheven, moesten de katholieken hun kerk afstaan aan de gereformeerden*4. In 1800 kregen zij hem weer terug. Het duurde echter nog tot 1821 voordat de kerk ook daadwerkelijk in gebruik genomen kon worden, omdat het schip helemaal opnieuw moest worden opgebouwd.

De naam van de huidige gemeente Halderberge is weliswaar in 1997 ontstaan, maar de naam is in Hoeven al langer in gebruik. Namelijk bij de Halderbergselaan, die kort na de Tweede Wereldoorlog is ontstaan: “De huidige Sint Janstraat vanaf de Sprangweg tot aan het Raadhuisplein is de oude Hoevense dorpsstraat. In 1670 werd deze zandweg met kasseien bestraat. De straat kreeg een breedte van zes meter. Ook een deel van de Venckelstraat, dit is het eerste deel van de Bovenstraat dat aansluit op de Sint Janstraat, werd in het bestratingsplan opgenomen. Tot in de 20e eeuw vormde de Sint Janstraat, ook wel als Hoogstraat aangeduid, een schakel in het verkeer tussen Etten en Oudenbosch. De komst van de tram in 1890 en later het gemotoriseerde verkeer, maakten de verkeersveiligheid in de dorpskom er niet beter op. Maar het is niet waarschijnlijk dat dit het enige motief was voor het provinciale omleidingsplan, waarbij de gemeentelijke dorpsstraat werd ontlast.

*1 Zie verder bij Naam.
*2 Zie verder aldaar bij Bezienswaardigheden.
*4 Zie verder bij Palingstraat.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Hoeven, kun je terecht bij de volgende instantie en site:

- Heemkundekring De Honderd Hoeven heeft als doel het bevorderen van de belangstelling voor enerzijds de eigen streek, volk en gebruiken en anderzijds heemkundig waardevolle overblijfselen uit vroeger tijden te beschrijven, bewaren en conserveren. Op de site van de vereniging is o.a. een pagina over de geschiedenis van Hoeven te vinden, geordend in een 30-tal chronologische onderwerpen.

- Verhalen over de geschiedenis van Hoeven en Sint-Maartenspolder op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Hoeven was o.a. bekend vanwege sterrenwacht Quasar. Helaas is deze attractie in 2011 gesloten omdat de exploitatie niet meer rond te krijgen was. In 2014 is de sterrenwacht verhuisd naar het naburige Oudenbosch en heropend onder de naam Sterrenwacht Tivoli.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Hoeven heeft 11 rijksmonumenten.

- Hoeven heeft 19 gemeentelijke monumenten.

- De huidige kerk St. Jan de Doper met pastorie dateert uit 1929 en is een opvolger van de middeleeuwse kruiskerk die uit circa 1500 dateerde en begin 20e eeuw te klein werd. De oude pastorie werd als gemeentehuis ingericht. De oude kerk raakte buiten gebruik. Op 29 oktober 1944 bliezen terugtrekkende Duitse militairen de toren op, die in zijn val ook het schip van de kerk verwoestte. Restauratieplannen liepen op niets uit en in 1951 werden de laatste restanten gesloopt.

- Het voormalige grootseminarie Bovendonk voor het vicariaat van Breda (Hofstraat 8) vindt zijn oorsprong in de gelijknamige hoeve (‘uithof’). De cisterciënzers van de abdij van Sint Bernard te Hemiksem aan de Schelde, momenteel gehuisvest in Bornem, hebben in het laatste kwart van de 13e eeuw onmiskenbaar de basis gelegd voor de bestuurlijke, economische en kerkelijke ontwikkelingen in Gastel, Hoeven en Oudenbosch. Vanuit de uithof Bovendonk, een grote boerderij, mogelijk omgeven door een gracht, voerden zij het beheer over hun bezittingen. Frater Arnoldus, magister de Bouendonc, was reeds in 1286 met die taak belast. Later waren het niet de monniken zelf, maar rentmeesters die op Bovendonk woonden en de zaken van de abdij waarnamen.

Het seminarie is ontstaan in 1817. Het werd gevestigd op het buitenverblijf van de voormalige bisschop van Antwerpen. Later is het voor korte tijd ook het eerste bisschoppelijk paleis geweest van het bisdom Breda. Na het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie, werd monseigneur Zwijsen hier in 1853 de eerste Nederlandse aartsbisschop. Het bisdom Breda is hier als het ware ontstaan. Het huidige markante neogotische gebouw is in 1903-1906 gebouwd door architect Pierre Cuypers. De kapel is in de jaren twintig gebouwd door J. Cuypers. In 1967 is de priesteropleiding verplaatst en enkele jaren daarna is het gebouw door het bisdom verkocht. Tegenwoordig zijn er een hotel en Conferentiecentrum Bovendonk gevestigd.

Wethouder Hans Wierikx, gemeente Halderberge, stelt over dit complex: “De locatie en het pand zijn uniek in stijl en in die omgeving. Daarmee is het een pareltje voor Halderberge. Maar om te zorgen dat deze parel bestaansrecht houdt, moeten we wel aan de slag met de exploitatie, met de buitenruimte en we moeten het veel meer vermarkten. Een van de thema’s is dat we van het gebied om de gebouwen heen weer een park maken, waar alle bewoners van het dorp gebruik van kunnen maken en dat onderdeel is van de leefomgeving.” Het bos rondom Bovendonk, het Seminariebos, wordt een park dat een verbinding met de omliggende wijken krijgt voor wandelaars en fietsers. “We willen er voor zorgen dat Bovendonk en de omgeving een plek is waar je even tot jezelf kunt komen, en waar je na kunt denken over en kunt voelen waar je vandaan komt. Het is veel meer dan een gebouw, het maakt onderdeel uit van onze geschiedenis, van waar we vandaan komen”, licht Pieter Boomaars, voorzitter Stichting Bovendonk toe.

Eind 2018 is een plan van aanpak gemaakt met 3 pijlers: verhuur van ruimtes en exploitatie van een hotel en conferentiecentrum bestonden al. Nieuwe loot is de vrijetijdseconomie, om de grootsheid van het complex en religieuze en economische geschiedenis onder de aandacht van mensen te brengen. Kwartiermaker Henny Luijten: "In essentie zorgen deze 3 pijlers voor voortzetting van de bijna 750 jaar lange geschiedenis van zingeving, vorming en gastvrijheid. Deze kenmerken zijn karakteristiek voor de regel van Benedictus, die de Cisterciënzers als basisregel hanteren." Bovendonk behoudt ook zijn functie als centrum voor allerlei gemeentelijke activiteiten en evenementen, belangrijk voor de leefbaarheid van het gebied. Zie ook deze video over de plannen met Bovendonk.

- Mariakapel.

- Gevelstenen in Hoeven.

- De hardstenen dorpspomp aan de Sint Jansstraat dateert uit 1855. Na aansluiting van Hoeven op de waterleiding in 1931 werd de pomp buiten gebruik gesteld. Hij bleef echter bewaard als historisch object en is een decoratief element in het dorpsbeeld.

- Het monumentale pand aan de Bovenstraat 20 is een van de oudste panden in het dorp, het is meer dan 300 jaar oud. Vroeger was hier het eind van Hoeven. Daar begon het zandpad en aan de overkant was een boomgaard. Het pand heeft vele functies gehad. Zo was er in de 19e eeuw een leerlooierij gevestigd, en van eind 19e eeuw tot 1902 bestierde Cornelis Pieter Arendonk er een leerlooierij (de laatste van Hoeven) en een postkantoor. Hij was tevens gemeenteontvanger.

- De nieuwe vleugels van het voormalige raadhuis zijn verbouwd tot een appartementencomplex voor ouderen. Het oude gedeelte is in 1999 in gebruik genomen door heemkundekring De Honderd Hoeven. Verder is er eveneens sinds 1999 een artotheek (kunstuitleen) in gevestigd.

- Ronde stenen bergkorenmolen De Toekomst hoort pas sinds de herindelingen van 1997 bij Hoeven. Daarvoor viel hij onder de gemeente Etten-Leur. Toch werd hij voorheen doorgaans al ‘de molen van Hoeven’ genoemd. De molen is gebouwd in 1862 en is nog steeds in eigendom van (inmiddels de vierde generatie) nakomelingen van oprichter Petrus van Loon, die oorspronkelijk herbergier en schrijnwerker was. De molen werd gebruikt voor het malen van graan en de opslag daarvan en is gerestaureerd in 1969. De molen is nog wel helemaal intact maar wordt alleen nog gebruikt voor opslag en voor toeristische doeleinden.

- Café-restaurant In de Oude Watermachine (Poldersdijk 3, in de Sint Maartenspolder) was oorspronkelijk een stenen poldermolen uit 1756. In 1881 werd de molen onttakeld en omgebouwd tot stoomgemaal of ‘watermachine’, zoals hij ook werd genoemd. In 1930 werd het geheel vervangen door een dieselmotorgemaal. Het woonhuis, dat er bij werd gebouwd omdat het gemaal altijd bemand moest zijn, is al vrij snel na de bouw van het gemaal in gebruik gekomen als buurtcafé voor de hele Hoevense Beemden. Officieel is het pas een café sinds begin 20e eeuw. In die tijd was het vermaard om de paling, die in de visvijver iets verderop door de kastelein werd gevangen. Het complex is in 1995 gerestaureerd.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Fietsvierdaagse Hoeven (Hemelvaart-weekend).

- Het Smidje-team organiseert de jaarlijkse Tractorpulling of Trekkertrek (weekend eind juni). Het evenement trekt zo’n 60 deelnemers uit heel Midden- en Zuid-Nederland. Foto's Tractorpulling Hoeven. - Verslag Tractorpulling 2011.

- Kermis (eind juli).

- De Hoevense Polderloop (augustus) wordt georganiseerd door KPJ Hoeven. Doorgaans doen er zo’n 600 mensen aan mee, die uit afstanden kunnen kiezen van 4, 6, 10 en 15 kilometer.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Waterspeelpark Splesj in Hoeven heeft zoveel attracties, dat je (klein)kinderen er de hele dag onbeperkt kunnen spelen. Het Spray-park van 900 m2 is de grootste van West-Europa. Peuters, kleuters, tieners en volwassenen, iedereen kan zich urenlang vermaken in het Spray-park. Het Spray-park biedt spannende en interactieve waterspeelplaatsen met onder andere waterfonteinen, spuitkanonnen en de Mega Soaker die meer dan 300 liter water in één keer over je heen stort. Voor de allerkleinsten is er de Watertuin: een eigen spray-park met metershoge bloemen en grassprieten, de Discovery stream en te gekke waterspuiters. Omdat een spray-park heel veilig is om in te spelen kunnen volwassenen op de ligweide rondom genieten van hun spelende kinderen.

Naast het Spray-park heeft Waperspeelpark Splesj een Kinderbad, een Zwem-/speelbad (50 meter lang, ca. 1.000 m2), en een Duikbassin (hoge en lage duikplank, A-diploma verplicht, 3,50 meter diep). Verder zijn er nog 7 spectaculaire glijbanen. Op de grote vijver is het superleuk varen in de roeiboten, of lekker relaxen langs de kant. Na het roetsjen en spelen met alle waterattracties kunnen kinderen heerlijk spelen in de grote speeltuin met schommels, glijbanen, trampoline en mega grote zandbak. Ook is er de Adventure Minigolfbaan (tegen bijbetaling).

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Hoeven door Kees Wittenbols uit Breda. Zie onderaan de pagina ook deel 2.

Terug naar boven

Links

- Onderwijs: - Basisschool De Lindenlommer en Basisschool De Reuzelaar in Hoeven zijn m.i.v. schooljaar 2017-2018 samengegaan tot Basisschool Uniek. "Wij hanteren het leerstofjaarklassensysteem met veel aandacht voor adaptief onderwijs. Onze school staat open voor alle leerlingen die aangemeld worden door hun ouders/verzorgers (tenzij uit het schoolondersteuningsprofiel blijkt dat wij een kind de juiste ondersteuning c.q. het juiste onderwijs niet kunnen bieden). Het is ons doel om leerlingen cognitief en sociaal te ontwikkelen, zodat ze kunnen doorstromen naar een passende vorm van vervolgonderwijs. Gelet op het eerste vinden we met name de vakken (begrijpend) lezen, taal en rekenen van belang en gezien het tweede besteden we veel aandacht aan het (mede) opvoeden van de leerlingen tot volwaardige en respectvolle burgers.

Naast kennisoverdracht besteden we aandacht aan de culturele, creatieve en lichamelijke ontwikkeling van de leerlingen. De school is een organisatie waarin kinderen, ouders en leerkrachten samen leren en samen werken aan de ontplooiing van elk kind. Op een respectvolle en open manier neemt ieder zijn/haar verantwoordelijkheid en levert een positieve bijdrage om de individuele onderwijsbehoefte op een zorgvuldige, passende en creatieve manier vorm te geven. Onze slogan is: 'Werken met kinderen van nu voor de maatschappij van morgen'."

Reactie toevoegen