Hoeven

Plaats
Dorp
Halderberge
West-Brabant Baronie en Markiezaat
Noord-Brabant

NB gemeente Hoeven en St Maartenspolder in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Hoeven en St Maartenspolder in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Hoeven en St Maartenspolder in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Hoeven

Terug naar boven

Status

- Hoeven is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de regio West-Brabant, en daarbinnen in de streek Baronie en Markiezaat, gemeente Halderberge. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1996.

- De gemeente Hoeven is in 1810 vergroot met de gemeente Sint Maartenspolder. Daarom heette de gemeente lange tijd ‘Hoeven en Sint Maartenspolder’, om aan te geven dat het voorheen zelfstandige Sint Maartenspolder aan de gemeente Hoeven was toegevoegd.

- Wapen van de voormalige gemeente Hoeven.

- Onder het dorp Hoeven vallen ook de buurtschappen De Heul, De Spie, Gors, Kruisstraat (grotendeels), Moleneind en Palingstraat. In totaal zijn dit 6 buurtschappen.

Terug naar boven

Naam

Naamsverklaring
- “De naam Hoeven hangt nauw samen met het ontstaan van dit dorp. In 1282 verkochten Arnoud van Leuven en zijn vrouw Elisabeth, Heer en Vrouwe van Breda, aan de cisterciënzerabdij van Sint Bernard aan de Schelde honderd ‘hoeven’ woeste grond, gelegen op en nabij een heuvel die de Halderberg werd genoemd. De oorkonde waarmee de transactie werd bekrachtigd, is in het Latijn gesteld; ‘centrum hovas seu mansos wastinae’, luidt de tekst letterlijk.
Een hoeve of mansus is een oppervlaktemaat, ongeveer 12 bunder groot. Het moet de bedoeling zijn geweest, dat op iedere 12 bunder, op iedere hoeve dus, een boerenbedrijf gevestigd zou worden. De verkoop van de grond aan de abdij was namelijk bedoeld om het nauwelijks bewoonde gebied, dat grotendeels bestond uit drassige veendekken en met heide begroeide zandgronden, te gaan ontginnen. De cisterciënzers hadden zich elders al bekwame ontginners getoond.” (21, 1998) Genoemde oorkonde vormt dus eigenlijk de ‘geboorteakte’ van Hoeven.

- (760) stelt: “De Honderd Hoeven (de naam van de heemkundeikring, red.) is genoemd naar de honderd lapjes veengrond die Johan Louis Gerlach in de 18e eeuw kocht van de bisschop van Antwerpen” (Gerlach was eind 18e eeuw schout van Hoeven, red.).

Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet Hoeven Peejenland. - Site over het carnaval in Peejenland.

Terug naar boven

Ligging

Hoeven ligt 9 km W van Breda, 7 km NO van Roosendaal.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 had de gemeente Hoeven 276 huizen met 1.755 inwoners, verdeeld in dorp Hoeven 69/389 en de buurtschappen Moleneind 34/228, Palingstraat 3/28, Heul 16/68, Heistraat 14/76, Achterhoek 16/103, Bovenstraat 10/75, Achter het Hof 16/88, Bosschenhoofd 40/269, Kruisstraat 8/70, Gors 39/279 en de Sint Maartenspolder 11/82.

- Tegenwoordig omvat Hoeven ca. 2.500 huizen met ca. 6.500 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Hoewel er waarschijnlijk al wel enige bewoning rond de Halderberg was, mag de verkoop van ‘honderd hoeven’ in 1282*1 gerust als de geboorte van de gemeente Hoeven worden gezien. De monniken die het nieuwe gebied kwamen ontginnen, vestigden zich met een aantal lekenbroeders ten westen van de Halderberg op een hooggelegen terrein, waar zij een grote hoeve, een ‘uithof’ bouwden. De plaats waar dit gebeurde, boven op een donk, draagt nog steeds de naam Bovendonk*2.

Het gebied van de voormalige gemeente Hoeven hoorde kerkelijk aanvankelijk onder de parochie Gastel. Reeds in de 13e eeuw is er sprake van een ‘kapel op de Halderberg’. In 1310 werd Hoeven een zelfstandige parochie. In 1886 werd de parochie Bosschenhoofd hier op zijn beurt weer van afgesplitst. In 1648, na de Vrede van Munster waarbij het protestantisme tot staatsgodsdienst werd verheven, moesten de katholieken hun kerk afstaan aan de gereformeerden*4. In 1800 kregen zij hem weer terug. Het duurde echter nog tot 1821 voordat de kerk ook daadwerkelijk in gebruik genomen kon worden, omdat het schip helemaal opnieuw moest worden opgebouwd.

De naam van de huidige gemeente Halderberge is weliswaar in 1997 ontstaan, maar de naam is in Hoeven al langer in gebruik. Namelijk bij de Halderbergselaan, die kort na de Tweede Wereldoorlog is ontstaan: “De huidige Sint Janstraat vanaf de Sprangweg tot aan het Raadhuisplein is de oude Hoevense dorpsstraat. In 1670 werd deze zandweg met kasseien bestraat. De straat kreeg een breedte van zes meter. Ook een deel van de Venckelstraat, dit is het eerste deel van de Bovenstraat dat aansluit op de Sint Janstraat, werd in het bestratingsplan opgenomen. Tot in de 20e eeuw vormde de Sint Janstraat, ook wel als Hoogstraat aangeduid, een schakel in het verkeer tussen Etten en Oudenbosch. De komst van de tram in 1890 en later het gemotoriseerde verkeer, maakten de verkeersveiligheid in de dorpskom er niet beter op. Maar het is niet waarschijnlijk dat dit het enige motief was voor het provinciale omleidingsplan, waarbij de gemeentelijke dorpsstraat werd ontlast.

*1 Zie verder bij Naam.
*2 Zie verder aldaar bij Bezienswaardigheden.
*4 Zie verder bij Palingstraat.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Hoeven, kunt u terecht bij:

- Heemkundekring De Honderd Hoeven.

- Verhalen over de geschiedenis van Hoeven en Sint-Maartenspolder op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Hoeven was o.a. bekend vanwege sterrenwacht Quasar. Helaas is deze attractie in 2011 gesloten omdat de exploitatie niet meer rond te krijgen was. In 2014 is de sterrenwacht verhuisd naar het naburige Oudenbosch en heropend onder de naam Sterrenwacht Tivoli.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Hoeven heeft 11 rijksmonumenten.

- Hoeven heeft 19 gemeentelijke monumenten.

- Mariakapel.

- Gevelstenen in Hoeven.

- De hardstenen dorpspomp aan de Sint Jansstraat dateert uit 1855. Na aansluiting van Hoeven op de waterleiding in 1931 werd de pomp buiten gebruik gesteld. Hij bleef echter bewaard als historisch object en is een decoratief element in het dorpsbeeld.

- Het monumentale pand aan de Bovenstraat 20 is een van de oudste panden in het dorp, het is meer dan 300 jaar oud. Vroeger was hier het eind van Hoeven. Daar begon het zandpad en aan de overkant was een boomgaard. Het pand heeft vele functies gehad. Zo was er in de 19e eeuw een leerlooierij gevestigd, en van eind 19e eeuw tot 1902 bestierde Cornelis Pieter Arendonk er een leerlooierij (de laatste van Hoeven) en een postkantoor. Hij was tevens gemeenteontvanger.

- De nieuwe vleugels van het voormalige raadhuis zijn verbouwd tot een appartementencomplex voor ouderen. Het oude gedeelte is in 1999 in gebruik genomen door heemkundekring De Honderd Hoeven. Verder is er eveneens sinds 1999 een artotheek (kunstuitleen) in gevestigd.

- Ronde stenen bergkorenmolen De Toekomst hoort pas sinds de herindelingen van 1997 bij Hoeven. Daarvoor viel hij onder de gemeente Etten-Leur. Toch werd hij voorheen doorgaans al ‘de molen van Hoeven’ genoemd. De molen is gebouwd in 1862 en is nog steeds in eigendom van (inmiddels de vierde generatie) nakomelingen van oprichter Petrus van Loon, die oorspronkelijk herbergier en schrijnwerker was. De molen werd gebruikt voor het malen van graan en de opslag daarvan en is gerestaureerd in 1969. De molen is nog wel helemaal intact maar wordt alleen nog gebruikt voor opslag en voor toeristische doeleinden.

- De huidige kerk St. Jan de Doper met pastorie dateert uit 1929 en is een opvolger van de middeleeuwse kruiskerk die uit circa 1500 dateerde en begin 20e eeuw te klein werd. De oude pastorie werd als gemeentehuis ingericht. De oude kerk raakte buiten gebruik. Op 29 oktober 1944 bliezen terugtrekkende Duitse militairen de toren op, die in zijn val ook het schip van de kerk verwoestte. Restauratieplannen liepen op niets uit en in 1951 werden de laatste restanten gesloopt.

- Het voormalige grootseminarie Bovendonk voor het vicariaat van Breda (Hofstraat 8) vindt zijn oorsprong in de gelijknamige hoeve (‘uithof’) die de cisterciënzerabdij van Lier (België) hier eind 13e eeuw heeft gesticht. Het seminarie is ontstaan in 1817. Het werd gevestigd op het buitenverblijf van de voormalige bisschop van Antwerpen. Het huidige markante neogotische gebouw werd in 1903-1906 gebouwd door architect dr. P.J.H. Cuypers. De kapel werd in de jaren twintig gebouwd door J. Cuypers. Het is “een monument van nationale allure” en “voor Hoeven en de gemeente Halderberge een te koesteren parel”, aldus (40), dat verder onder meer stelt: “De cisterciënzers van de abdij van Sint Bernard te Hemiksem aan de Schelde, momenteel gehuisvest in Bornem, hebben in het laatste kwart van de 13e eeuw onmiskenbaar de basis gelegd voor de bestuurlijke, economische en kerkelijke ontwikkelingen in Gastel, Hoeven en Oudenbosch. Vanuit de uithof Bovendonk, een grote boerderij, mogelijk omgeven door een gracht, voerden zij het beheer over hun bezittingen. Frater Arnoldus, magister de Bouendonc, was reeds in 1286 met die taak belast. Later waren het niet de monniken zelf, maar rentmeesters die op Bovendonk woonden en de zaken van de abdij waarnamen.” In 1967 is de priesteropleiding verplaatst en enkele jaren daarna is het gebouw door het bisdom verkocht. Thans is er het Conferentiecentrum Bovendonk gevestigd.

- Café-restaurant In de Oude Watermachine (Poldersdijk 3, in de Sint Maartenspolder) was oorspronkelijk een stenen poldermolen uit 1756. In 1881 werd de molen onttakeld en omgebouwd tot stoomgemaal of ‘watermachine’, zoals hij ook werd genoemd. In 1930 werd het geheel vervangen door een dieselmotorgemaal. Het woonhuis, dat er bij werd gebouwd omdat het gemaal altijd bemand moest zijn, is al vrij snel na de bouw van het gemaal in gebruik gekomen als buurtcafé voor de hele Hoevense Beemden. Officieel is het pas een café sinds begin 20e eeuw. In die tijd was het vermaard om de paling, die in de visvijver iets verderop door de kastelein werd gevangen. Het complex is in 1995 gerestaureerd.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Fietsvierdaagse Hoeven (Hemelvaart-weekend).

- Het Smidje-team uit Hoeven organiseert de jaarlijkse Tractorpulling of Trekkertrek (weekend eind juni). Het evenement trekt zo’n zestig deelnemers uit heel Midden- en Zuid-Nederland. Foto's Tractorpulling Hoeven. Verslag Tractorpulling Hoeven 2011.

- Kermis (eind juli).

- De Hoevense Polderloop (augustus) wordt georganiseerd door de KPJ Hoeven. Doorgaans doen er zo’n 600 mensen aan mee, die uit afstanden kunnen kiezen van 4, 6, 10 en 15 kilometer.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Bosbad Hoeven.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Hoeven door Kees Wittenbols uit Breda. Zie onderaan de pagina ook deel 2.

Terug naar boven

Links

- Onderwijs: - Basisschool De Lindenlommer en Basisschool De Reuzelaar zijn per schooljaar 2017-2018 samengegaan tot Basisschool Uniek.

Reactie toevoegen