Heukelum

Plaats
Dorp
Lingewaal
Gelderland

heukelum_collage.jpg

Heukelum, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Heukelum, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Heukelum pontje naar Oosterwijk-MSD-20100418-195589 [640x480].jpg

Heukelum, pontje naar Oosterwijk over de Linge.

Heukelum, pontje naar Oosterwijk over de Linge.

Heukelum beeld veerman-MSD-20100418-195594 [640x480].jpg

Heukelum, beeld van de veerman in de haven van Heukelum.

Heukelum, beeld van de veerman in de haven van Heukelum.

Heukelum bunker Zuiderlingedijk-MSD-20100418-195568 [640x480].jpg

Heukelum, een van de bunkers langs de Zuiderlingedijk.

Heukelum, een van de bunkers langs de Zuiderlingedijk.

Heukelum.jpg

Het haventje van Heukelum.

Het haventje van Heukelum.

Heukelum (2).jpg

Heukelum een dorp aan rivier de Linge ten zuiden van Leerdam.

Heukelum een dorp aan rivier de Linge ten zuiden van Leerdam.

heukelum_kasteel_i-msd-20100418-195540.jpg

Kasteel Heukelum of kasteel Merckenburg

Kasteel Heukelum of kasteel Merckenburg

heukelum_kasteel_ii-msd-20100418-195549.jpg

Kasteel Heukelum of kasteel Merckenburg

Kasteel Heukelum of kasteel Merckenburg

heukelum_kasteel_iii-msd-20100418-195547.jpg

Omgeving kasteel Heukelum of kasteel Merckenburg

Omgeving kasteel Heukelum of kasteel Merckenburg

heukelum_kerkhof_met_grafkelder-msd-20100418-195633_640x480.jpg

Heukelum, kerkhof bij de Hervormde kerk met o.a. de grafkelder uit 1847 van de familie Fabricius van Heukelum

Heukelum, kerkhof bij de Hervormde kerk met o.a. de grafkelder uit 1847 van de familie Fabricius van Heukelum

ZH gemeente Heukelum in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Heukelum in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Heukelum in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Heukelum

Terug naar boven

Status

- Heukelum is een dorp* in de provincie Gelderland, in de streek Betuwe, gemeente Lingewaal. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1985. In 1986 is het dorp tevens overgegaan van de provincie Zuid-Holland naar de provincie Gelderland.

* Zo betitelt de gemeente zich zelf reeds in de Volkstelling van 1840. Hoewel Heukelum ooit stadsrechten heeft gekregen, is het qua grootte altijd een bescheiden nederzetting gebleven. Vandaar dat het doorgaans dorp genoemd werd en wordt, hoewel de aanduiding 'stad' soms ook nog wel wordt gebezigd, maar dat is meer uit nostalgisch oogpunt - omdat de plaats ooit stadsrechten heeft gekregen - dan vanwege de huidige geografische en maatschappelijke realiteit. In die opzichten is de plaats vergelijkbaar met andere dorpen in de gemeente zoals Herwijnen en Vuren. In de dagelijkse praktijk zien wij beide termen nog afwisselend gebruikt worden, maar omdat de kwalificatie 'dorp' overheerst, houden wij deze hier over het algemeen ook aan.

- In 1820 is het grootste, maar dunbevolkte deel van Heukelum Z van de Nieuwe Zuiderlingedijk - waaronder de buurtschap Leuven - bij de Gelderse gemeente Vuren gevoegd. Nadat begin 19e eeuw de Nieuwe Zuiderlingedijk is gelegd, wordt deze in 1820 aangewezen als grens tussen Gelderland en Zuid-Holland. Dit heeft tot gevolg, dat de stad 2/3 deel van zijn grondgebied kwijtraakt aan Vuren. Dit is de stad, maar ook Asperen en Spijk, toen nog een zelfstandig dorp, die ook grote stukken grond moesten afstaan aan Vuren, duur te staan gekomen. Vele pogingen zijn ondernomen om vergoeding te krijgen van de door de gemeenten geleden schade, wegens het gemis van opcenten op de grondbelasting van de teloor gegane gronden.

Van hogerhand heeft men als antwoord steeds getracht tot samenvoeging van gemeenten te komen. Aanvankelijk wil men Kedichem en Spijk samenvoegen. Ook is gesproken over samenvoeging van Asperen en Heukelum en een combinatie met Spijk is ook nog aan de orde geweest. In de dorpen wil men echter niets van samenvoegingen weten, uitgezonderd Spijk, dat er zeer slecht voor staat. In 1828 valt het besluit tot samenvoeging van Heukelum en Spijk, maar eerst per 1-9-1855 komt deze tot stand, als de stad wordt vergroot met 418 inwoners van het zwaar armlastige Spijk.

- Wapen van de voormalige gemeente Heukelum.

- Onder het dorp Heukelum vallen ook de buurtschappen Friezenwijk en Vogelswerf (hoewel Vogelswerf gezien haar ligging meer banden heeft met buurdorp Spijk).

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
Heukelom, 1599 Huecklom, 1883 Heukelum.

Naamsverklaring
Samenstelling van heem 'woonstede' en het Germaanse hukila* 'hoogte'.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Terug naar boven

Ligging

- Heukelum ligt ZW van Leerdam, NO van Gorinchem en grenst in het N aan de Linge, die ter plekke de grens vormt met de provincie Zuid-Holland.

- Qua streek is Heukelum een grensgeval: het werd vanouds tot de Vijfheerenlanden gerekend, sinds de herindelingen van 1986 wordt het tot de (Neder-)Betuwe gerekend, en daarbinnen de Tielerwaard.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Heukelum 113 huizen met 629 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 92/535 (= huizen/inwoners) en buurtschap Vogelswerf 21/94. De buurtschap Friezenwijk wordt in dat jaar niet apart gespecificeerd. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 1.000 huizen met ca. 2.400 inwoners (inclusief de buurtschappen).

Terug naar boven

Geschiedenis

Heukelum wordt voor het eerst genoemd in een document uit 996, als een zekere Fretzhold zijn rechten op de kerk te 'Ukele', zoals Heukelum dan heet, aan bisschop Ansfried van Utrecht schenkt. Dankzij deze schenking is bekend dat de nederzetting in dat jaar een kerk bezit. Hieruit wordt opgemaakt dat het dorp reeds lang hiervoor bekend moet zijn geweest.

Heukelum heeft in 2007 het 777-jarig bestaan als stad(je) gevierd.

Overstromingen
Het dorp is in de loop der eeuwen regelmatig overstroomd, met grote schades tot gevolg. In 1658 is er een grote doorbraak tussen Asperen en Heukelum, waarbij de Galgenwiel ontstaat. In het rampjaar 1672 worden de dijken doorgestoken om de opmars van de Fransen te stuiten. Het land heeft enkele jaren onder water gestaan, waardoor het niet bewerkt kan worden en dus niets oplevert. In 1677 opnieuw een dijkdoorbraak, waarbij twee watermolens verloren gaan. In 1726 slaat de waterwolf al weer toe. Ook de Alblasserwaard en de Vijfheerenlanden lopen onder water na een dijkdoorbraak bij Kedichem. In 1741 is het weer raak. In 1784 is er een grote overstroming van de Tielerwaard, waardoor de stadswallen worden afgeslagen en de kerk, vele huizen, kaden, dijken en sluizen worden beschadigd.

In 1799 opnieuw watersnood en in 1809 eveneens. De complete buurtschap Leuven spoelt daarbij weg, waarbij 17 mensen verdrinken. Al deze doorbraken veroorzaken grote ellende en armoe onder bevolking, die soms jaren achtereen van inkomsten verstoken blijft. Het stadsbestuur wendt zich herhaaldelijk tot de Staten om steun, maar deze wordt maar zeer mondjesmaat gegeven.

Om deze steeds terugkerende overstromingen een halt toe te roepen, wordt in 1809 begonnen met de bouw van de Nieuwe Zuiderlingedijk, waardoor, nadat ook de Meerdijk en de Diefdijk zijn opgehoogd, het vele water uit Gelderland de landerijen en steden in Holland niet meer kan bereiken. Dat denkt men tenminste, want in 1820 breekt ook de nieuwe dijk door. De inwoners worden er volkomen door verrast en hebben nauwelijks gelegenheid have en goed naar hoger sferen te brengen. Men vaart weer met schuiten door de straten. Op enkele plaatsen wordt niet minder dan 65 voet water gepeild. In 1855 volgt een laatste overstroming, als opnieuw de gehele Tielerwaard onder water loopt. In 1939 en in 1945 tenslotte zijn er inundaties geweest, als de Hollandse waterlinie op last van het leger onder water wordt gezet. (bron: inwoner B.J. de Groot, 1982)

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij:

- Stichting Vrienden van Oud-Heukelum, Voorstraat 41. Tel. 0345-618169.

- Geschiedenis van Heukelum (naar onderen scrollen op de pagina tot je bij dit dorp bent of zoeken met ctrl-F).

- Verslag van een lezing over de geschiedenis van Heukelum.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Bestemmingsplan kern Heukelum.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Heukelum heeft 13 rijksmonumenten.

- Heukelum heeft 9 gemeentelijke monumenten.

- Beschrijving van de monumentale panden in Heukelum, plus beschrijving van de nederzettingsgeschiedenis.

- De huidige Hervormde kerk (Torenstraat 1) van de Hervormde Gemeente Heukelum, oorspronkelijk gewijd aan Maria, is een eenbeukige kerk met een kort, vijfzijdig gesloten schip voorzien van dakruiter met ingesnoerde spits en een hoger, vijfzijdig gesloten koor met sacristie en dwarsarm. De huidige kerk verrijst in fasen ter plaatse van een voorganger uit ca. 1250. De zuidelijke dwarsarm komt rond 1350 tot stand. Kap en topgevel dateren uit ca. 1510. De voormalige sacristie is laat-14e-eeuws en het koor verrijst rond ca. 1400. Bij een brand in 1699 worden het oorspronkelijke schip en de vroeg-16e-eeuwse toren verwoest. Het huidige schip is in 1728 nieuw gebouwd. Tegen de westzijde bevindt zich de grafkelder uit 1847 van de familie Fabricius van Heukelum. Het orgel is in 1779 vervaardigd door de firma Bätz.

- Kasteel Heukelum, dat officieel kasteel Merckenburg heet, ligt O van de kern, nabij de Provincialeweg. Het dateert oorspronkelijk uit ca. 1286. Volgens de overlevering zou Jan van Arkel hier destijds dit kasteel hebben laten bouwen omdat een zwaan hem deze plek zou hebben aangewezen. Het kasteel is in 1672 door de Fransen verwoest en rond 1700 weer opgebouwd. Het verhaal doet de ronde dat dit kasteel ook in 1353 verwoest zou zijn, maar dat is niet juist. Dit betrof namelijk kasteel de Merkenburg in Schalkwijk (thans gem. Houten). Het kasteel wordt particulier bewoond en is niet te bezichtigen. Wel is het vanaf de openbare weg goed te zien.

- Voormalig stadhuis (Voorstraat 2).

- In 2015 is een project gestart m.b.t. het uitgraven en herstellen van de middeleeuwse stadsmuur, die nu nog grotendeels achter een aarden wal verborgen ligt.

- In het dorp vind je nog veel 17e- en 18e-eeuwse boerderijen.

- Gevelstenen in Heukelum.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Koningsdag.

- Bij de Krakelingenloop (hardlopen, op een zaterdag in mei) kun je kiezen uit de afstanden 5 en 10 km. Er is ook een Jeugdloop.

- Jaarmarkt (op een zaterdag in juni).

- Krakelingendorp (weekend in augustus).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Fiets- en voetveer over de Linge naar Oosterwijk (van eind maart tot eind september).

- De regering heeft een lijst opgesteld van diersoorten die wél als huisdier mogen worden gehouden (al dan niet met specifieke houderijvoorschriften), en een lijst met diersoorten die níet - meer - als huisdier mogen worden gehouden. Deze laatste is in werking getreden per 1 juli 2017. Op deze lijst staat o.a. het wilde zwijn. In maart 2017 zijn in het Griendbos bij Heukelum 8 wilde zwijnen aangetroffen. Vermoedelijk heeft de eigenaar die vanwege dit naderende verbod 'gedumpt'. Faunabeheereenheid Gelderland heeft de dieren afgeschoten, nadat alternatieven om ze elders op te vangen of uit te zetten, zijn onderzocht en niet haalbaar zijn gebleken.

"We hebben de alternatieven serieus bekeken. Een daarvan was onderbrengen in een opvangcentrum in Groningen. Maar daar moesten ze uiteindelijk ook worden afgemaakt. Een ritje van 200 kilometer is dan zinloos. En uitzetten op de Veluwe kan ook niet, want daar is al een overschot aan wilde zwijnen", aldus Erik Koffeman van de Faunabeheereenheid. Hij weet niet hoeveel hobbyboeren er in Gelderland zijn die voortaan geen wilde zwijnen mogen houden. Wel heeft hij een advies aan hen: "Zet ze niet uit in het wild, want het risico van het verspreiden van ziektes is te groot. We zijn een exportland. Bij een uitbraak van bijvoorbeeld varkenspest gaan onmiddellijk de grenzen dicht. Dat kost onze agrarische sector 7 miljoen euro per dag. Dus zeg ik, al klinkt het cru: breng hobbyzwijnen naar de slager." (bron: Omroep Gelderland, 3-4-2017) Zie ook de discussies en pleidooien voor behoud van de wilde zwijnen te Heukelum die er - uiteraard - aan vooraf gingen, op Omroep Gelderland, 2-3-2017.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Heukelum van fotograaf Martin Stevens.

Terug naar boven

Links

- Nieuws:- Actualiteiten uit Heukelum op Facebook.

- MFA: - In 2016 is Multi Functioneel Activiteitencentrum (MFA) De Krakeling gerealiseerd. Dit is een samengaan van Dorpshuis DAVA, verenigingsgebouw De Krakeling en biljartvereniging De Pommerans. Samenvoeging in één complex bleek een goed plan, omdat de panden toch al dicht bij elkaar lagen en dit de onderlinge samenwerking en een gezonde en duurzame toekomst van alle betrokken instanties bevordert. Het bestaande dorpshuis is daartoe verbouwd, vernieuwd, en uitgebreid. Ook De Hummeltjeshoeve heeft eigen ruimtes gekregen voor kinderdagverblijf, peuteropvang en BSO.

- Onderwijs en kinderopvang: - Basisschool De Rietput. - Basisschool De Wegwijzer.

- Kinderen: - Kindertheater KOP OP is in 2010 opgericht door Maaike Kres. Het is een theatergroep die kindervoorstellingen/familievoorstellingen maakt met thema’s die kinderen aanspreken. Elke voorstelling is een belevenis waarvan je kunt genieten/dromen/lachen. Kindertheater KOP OP staat voor beeldend fysiek fantasierijk theater waarin de zintuigen zoveel mogelijk worden aangesproken. Met het hoofd omhoog, de ogen open en de oren gespitst neemt KOP OP de kinderen mee in een wonderlijke wereld die soms erg lijkt te raken aan onze dagelijkse werkelijkheid.

- Muziek: - Fanfarecorps Door Eensgezindheid.

- Sport: - v.v. Heukelum (voetbal).

- Welzijn: - Het doel van Heukelum Actief is om de inwoners dichter bij elkaar te brengen en elkaar te helpen waar het kan. Bijvoorbeeld met buurthulp. Vrijwilligers helpen inwoners als deze, al dan niet tijdelijk, hulp nodig hebben. Zo kan men denken aan een klusje in huis of tuin, een boodschap doen, bij ziekte de hond uitlaten etc. Elke buurt heeft een buurtambassadeur als aanspreekpunt.

- Genealogie: - Doop-, Trouw- en Begraafakten Heukelum 1638-1811. - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Heukelum, met foto's van de grafzerken.

Reactie toevoegen