Hempens

Plaats
Dorp
Leeuwarden
Fryslân

Hempens..jpg

De kerk van Hempens, een dorp in de gemeente Leeuwarden

De kerk van Hempens, een dorp in de gemeente Leeuwarden

Hempens

Terug naar boven

Status

- Hempens is een dorp in de provincie Fryslân, gemeente Leeuwarden. T/m 1943 gemeente Leeuwarderadeel.

- Het dorp Hempens en de naastgelegen buurtschap Teerns zijn formeel nog aparte plaatsen (ze hebben beide nog een eigen postcode en plaatsnaam in het postcodeboek en worden ook in de gemeentelijke Basisregistratie Adressen en Gebouwen BAG als aparte woonplaatsen beschouwd). In de praktijk valt Teerns als buurtschap onder het dorp.

- Verder staat in de Topografische atlas Friesland (1) O van Hempens aan de weg De Hoek een vermeende buurtschap Hoek vermeld. Daar staat echter nog maar 1 boerderij en op oude(re) kaarten komt het niet als plaatsnaam voor. Vroeger hoorden hier nog enkele panden bij, O hiervan, maar die zijn in de jaren 2000 afgebroken voor de aanleg van de nieuwbouwwijk ter plekke, dus dit is geen buurtschap meer. En Z van het dorp staat de vermeende buurtschap Zuiderburen vermeld. Volgens ons is ook dit geen buurtschap meer maar als bebouwing aan de weg Suderbuorren 'gewoon' onderdeel van het dorp. Zuiderburen is nu de naam van de recent gereed gekomen nieuwbouwwijk N van het dorp, op grondgebied van de stad Leeuwarden.

- De dorpsvlag van Hempens wordt gedomineerd door twee horens van ossen. Dit is een verwijzing naar de oude ‘ossenbrug,’ formeel in het Fries 'Oxena Brids,' waar de boeren van het dorp hun vee overheen dreven.

Terug naar boven

Naam

In het Fries
Himpens.

Oudere vermeldingen
1463 Hempens.

Naamsverklaring
Een afleiding met het suffix -ingi (met Friese ontwikkeling tot -ens) van de persoonsnaam Hempe* met als betekenis 'bij de lieden van Hempe*'.(2)
* Gereconstrueerde vorm.

Terug naar boven

Ligging

Hempens ligt direct ZO van Leeuwarden, rond de wegen Skoalledyk en Suderbuorren.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Hempens 13 huizen met 89 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp (exclusief buurtschap Teerns) ca. 70 huizen met ca. 180 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

"Vroeger waren alle dorpelingen met de grond en met het dorp verbonden. Het waren kleine veehouders met een paar koeien. Het was een hard leven en zij moesten vaak wat bijverdienen. Velen zijn opgeklommen tot koemelkers. In 1962 is de helft van het aantal mannelijke bewoners van Hempens elders aan het werk. Een groot deel in de fabrieken te Leeuwarden of bij openbare diensten. Ook de melkmachine doet zijn intrede en vervangt veel melkers waardoor 80 á 90% van de kinderen doorleert voor een betrekking in het maatschappelijk leven. De taal was vroeger alleen Fries maar is nu door het contact met de stad en de forensen Luwarders, Fries of Nederlands.

In de jaren 1893-1896 zijn veel coöperaties opgericht en Hempens zou een veel groter dorp zijn geworden, als de boeren hun melkfabriek in Teerns hadden gebouwd, wat aanvankelijk het plan was. Dr. Nicolaas Reeling Brouwer (oud geneesheer en Wethouder van Leeuwarden) en Notaris Andries Andringa hadden kapitaal bijeengebracht voor een Coöperatie Stoomzuivelfabriek en met dank aan “Old Burger Weeshuis” en het “Popta Gasthuis” kwam er een fabriek. Maar die kwam er aan de Emmakade, omdat daar betere aan- en afvoer mogelijkheden waren. Ook werd de fabriek een melkinrichting voor consumptiemelk." (bron: het in het hoofdstuk Links vermelde Stichting Visser Bearda Fonds)

Eetse Tighelaar (1912-1978) heeft zijn hele leven in het dorp gewoond en heeft de lokale geschiedenis uitvoerig gedocumenteerd. Deze aantekeningen over de geschiedenis van Hempens (141 pag.!) zijn door het Historisch Centrum Leeuwarden gedigitaliseerd en via de link (onderaan de pagina onder de link) online te lezen.

Archeologie
In 1999 is archeologisch onderzoek gedaan op een 'Vinex-locatie ZO van Leeuwarden, tussen de terpen Hempens en Teerns. Het betreft een veeneiland in knipkleigebied'. Het aardige is dat je dankzij het rapport van dit onderzoek ook veel te weten kunt komen over de geschiedenis van deze kernen en hun directe omgeving, en de botanie en ecologie, want die worden er ook in beschreven (het rapport is alleen toegankelijk voor degenen met een account op de site in kwestie, wat overigens iedereen kan aanmaken).

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- "Heerlijk buiten wonen in de luwte van de stad. 'Buitenplaats Hempens'. Dat roept beelden op van een exclusief landgoed, met bomen en hagen, op een rustige, landelijke plek. Heel wat ambitieuze nieuwbouwprojecten beloven het, deze villa's maken het waar. Wat maakt een toplocatie pas echt top? Vlak voor de deur meer vaarroutes dan vakantiedagen. Wonen in een dorp met een kerkje op een oude terp. Even verderop de oude binnenstad van de grootste van de Friese elf steden, die een aangenaam dorps karakter heeft weten te behouden. Wie heel bewust heeft gewacht op precies deze gelegenheid om bevoorrecht te wonen op een paar passen van de waterkant, verlangt meer dan een woning waarvan er 13 in een dozijn kunnen. U geeft uw persoonlijke voorkeur al meteen aan, bij het inschrijven voor één van de 11 villa’s. Mooi, gerieflijk en zeer ruim zijn ze stuk voor stuk, maar wat verstaat u onder genieten van een modern, luxueus, nieuw thuis? Tuin op het zuidoosten, riante of zeer riante living? De mogelijkheid om thuis te werken, in een kantoor of praktijkruimte? Hier hoeft u met minder geen genoegen te nemen.

Wat de 11 villa's gemeen hebben: ruim opgezette buitenplaats in natuurlijk groen; in een bosrijke omgeving ontsloten door bruggetjes en water; sfeervol en tijdloos, passend bij de stijl van een landelijke villa; de extra kwaliteiten van een modern woonhuis van nu; gebouwd voor de toekomst: licht, ruim, gasloos en dus all-electric; aangenaam warm door middel van aardwarmte; voorzien van waterwarmtepomp en vloerverwarming (excl. zolder en garage); groene hagen als erfafscheiding om het groene karakter te behouden. Vele opties zijn mogelijk. Voor een groot deel kun je zelf bepalen hoe je woning eruit komt te zien. Een uniek project, op een unieke locatie. Uitgangspunt zijn drie verschillende typen woningen met ruime mogelijkheden om persoonlijke woonwensen te realiseren. Denk hierbij aan; het compleet verlengen van de woning en/of garage, erker, dakkapel en extra dakramen. Het is zelfs mogelijk om een slaapkamer met badkamer en suite te realiseren op de begane grond." Aldus de ontwikkelaar destijds over de in 2019 gerealiseerde 11 villa's in het uiterste N van het dorpsgebied, aan de Catharinaleane (een doodlopende zijweg van de Glinswei), die door de ontwikkelaar dus werden geprofileerd als 'Buitenplaats Hempens'.

- Bestemmingsplan Hempens / Teerns / Zuiderburen / Froskepolle.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Hempens heeft 1 gemeentelijk monument, zijnde de woonterop op De Hoek 1.

- De 15e eeuwse Hervormde Martinuskerk (Skoalledyk 40) is in 1945 afgebrand en in 1948 herbouwd. Op zondagmorgen 9 december 1945 zou de kerkdienst in Hempens om 9.30 uur beginnen, maar door rookontwikkeling bij de kachelpijp in het plafond werd de dienst uitgesteld. Er is geprobeerd met een ladder en een huisbrandblusapparaat het schroeiende hout te doven. Zowel het riet onder de dakpannen als het plafond stonden in lichterlaaie. Diaken A.H. Visser fietste direct naar Leeuwarden om de brandspuit te halen. Met emmers werd water bij de buren gepompt, want de waterleiding is hier pas in 1949 aangelegd. Met bijlen werd een gat in het ijs van de dorpsvaart gekapt om bluswater dichterbij te hebben. Door een krachtige Oostzuidoostelijke wind breidde de brand zich snel uit. De toren, de trap, de preekstoel, het kerkorgel, de klokkenstoel en de torenspits vlogen door het vuur en de harde wind in brand. De Leeuwarder brandweer kon slechts nablussen.

Tot Kerstmis 1948 heeft de kerkelijke gemeente haar kerkdiensten in het verenigingsgebouw gehouden. Bouwkundige Ate Visser had een bouwplan klaarliggen, maar er was te weinig geld, een groot tekort aan materiaal en de schade door oorlogshandelingen kreeg voorrang. Op 3 juni 1948 wordt de herbouw van de kerk met spits aan de heer Visser gegund. Op 1 augustus 1948 komen de eerste bouwmaterialen. De oude stenen worden weer gebruikt. De herbouw is op 25 december 1948 gereedgekomen.- Beschrijving van de kerk en het kerkhof van Hempens.

- "Aan weerszijden van het water van de Nauwe Greuns ligt de tweelingkern Hempens-Teerns. De beide helften van deze kern zijn met elkaar verbonden door de karakteristieke draaibrug Oxena Brids. Volgens historische bronnen kon op deze plek al in de 15e eeuw het water worden overgestoken. De aanduiding Oxena Brids, oftewel 'ossenbrug', verwijst waarschijnlijk naar een doorwaadbare plek waar de toenmalige boeren in het gebied hun vee lieten oversteken. Later heeft er een houten draaibrug gelegen en werden er pontjes ingezet. Sinds 1890 ligt deze ijzeren draaibrug er.

De brug is een geklonken en gelaste ijzeren draaibrug met een symmetrische balans, rustend op een grote, ronde, lage, gemetselde pijler. De liggerconstructie en het wegdek vormen, om gemakkelijk weggedraaid te kunnen worden, een parallellogram. Aan de westoever is een vrij lang, vast bruggedeelte geslagen en aan de oostoever is een hoog landhoofd gevormd. Daarnaast is de draaisteiger aangebracht, een kwart-rond plankier. De brug kan zo met handkracht worden opengetrokken en komt dan aan de oostkant van de vaaropening te liggen. Het brugwachtershokje staat aan de andere zijde en is enkele decennia jaren jonger dan de brug zelf. De draaisteiger heeft gedeeltelijk een leuning met kruislingse vakverdeling, dezelfde die de brugleuningen bezitten. De liggers van de lange en smalle draaibrug zijn bovendien met ijzeren jukconstructies met trekstangen en stelschroeven opgespannen. De Oxena Brids in Hempens-Teerns is een aardig, eenvoudig en door iedereen te begrijpen monument van waterstaatkundige techniek, dat alle zorg verdient.

Het dorp Teerns lag oorspronkelijk westelijker, ter hoogte van de Drachtsterbrug. De huizen en bedrijven van het huidige buurtje aan het water lagen dus eigenlijk buiten het dorp. Al sinds 1603 gaat deze kern samen met buurdorp Hempens door het leven als tweelingdorp, waarbij de brug een belangrijke rol vervult. In de middeleeuwen werd de Nauwe Greuns door het dichtslibben van de Middelsee een belangrijke vaarverbinding tussen Leeuwarden en het Friese achterland, samen met de Wurdumerfeart, de Potmarge en later de Swette. Als onderdeel van de handelsroute naar Holland moet het er een drukte van belang zijn geweest.

De beroepsvaart met de steeds grotere schepen zie je tegenwoordig alleen nog op brede vaarwegen zoals het Van Harinxmakanaal. De draaibrug in Hempens-Teerns gaat alleen nog open voor de pleziervaart. Hoewel veel sloepjes net onder de brug door kunnen varen, gaat de brug de laatste jaren weer steeds vaker open. De komst van de waterrijke nieuwbouwwijken Zuiderburen en De Zuidlanden heeft daar zeker mee te maken. Zoals bij veel bruggen in de gemeente gebeurt de bediening inmiddels op afstand. De naam Oxena Brids leeft dus nog altijd voort, ook via de twee ossenhorens in de dorpsvlag van Hempens." (bron: de onder Landschap etc. beschreven ZuiderloopRoute)

- "Wanneer je over de Oxena Brids loopt, zie je daar een cirkel van palen in het water staan. Dit is onderdeel van een uniek grootschalig landschapsproject ('landart') van kunstenaar Gerlof Hamersma. Het is in 1992 gerealiseerd in opdracht van Dorpsbelang. Zij wilden de band tussen de twee kernen verbeelden en bovendien de identiteit van de kernen ten opzichte van de stad Leeuwarden onderstrepen. Het tweelingdorp heeft een soort spiegeleffect; links van de Himpenserdyk ligt de bebouwing van Teerns en over de brug begint de bebouwing van Hempens. De brug is de spil van het tweelingdorp. Vanuit deze kern bedacht de kunstenaar twee denkbeeldige cirkels in het landschap. De buitenste cirkel ligt om het dorp heen. Waar de cirkel het water en de weg snijdt, zijn twee driehoeksvormen van hout neergezet. De driehoeken verwijzen naar de driehoekige constructie van de brug. De binnenste cirkel ligt direct om de brug heen en is uitgebeeld met staande palen in het water." (bron: de onder Landschap etc. beschreven ZuiderloopRoute)

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Overzicht van waargenomen dier- en/of plantensoorten in Hempens-Teerns (tip: als je onder de tab 'Waarnemingen' weinig of geen resultaten ziet, leg de datum dan een stuk, bijvoorbeeld een jaar, terug).

- "Wie beweegt leeft langer en gezonder. Dat bewegen gezond is weten we natuurlijk al langer. Uit recent onderzoek blijkt pas hoe groot het effect van bewegen is op je welbevinden. Bewegen helpt in het tegengaan van een groot aantal aandoeningen, sommige vormen van kanker, hart- en vaatziekten en depressies. Niet voor niks is er een WHO-norm die aanbeveelt om minstens 30 minuten per dag te bewegen. Trimmen en (cardio)oefeningen zijn, naast fietsen, voor de meeste mensen een vorm van bewegen die makkelijk in het dagelijkse patroon is in te passen. Het doel van de ZuiderloopRoute is om beweging in de Leeuwarder wijken Zuiderburen en De Zuidlanden, de dorpen Goutum en Hempens-Teerns en de directe omgeving te stimuleren. Netwerk van hardlooproutes in Leeuwarden-Zuid. De laatste jaren zijn er, ook in onze wijken en dorpen, vele loopgroepen actief geworden. Ook zien we veel hardlopers en wandelaars er in het weekend op uittrekken. Het gebied biedt vele mooie paden, met veel afwisseling tussen groen en bebouwing, en volop uitdaging voor zowel de beginnende als gevorderde hardloper of wandelaar. Binnen de ZuiderloopRoute zijn in het gebied een aantal looproutes uitgezet. De routes zijn geschikt om hard te lopen, maar ook om te wandelen, skeeleren of te steppen. Je kunt de routes afzonderlijk gebruiken of naar wens combineren tot de gewenste afstand.

De routes maken gebruik van bestaande fiets- en wandelpaden en zijn ter plekke met markeringen op het wegdek zichtbaar gemaakt. Op een drietal startlocaties zijn informatieborden geplaatst. Meer informatie over de routes en communicatie rond het project is te vinden op de website van de ZuiderloopRoute. In het najaar van 2019 is de ZuiderloopRoute tijdens een openingsevenement officieel in gebruik genomen. Fitnesspleinen. Het is de bedoeling in een tweede fase langs de routes door onze wijken en dorpen meerdere voorzieningen aan te leggen om oefeningen te kunnen doen. In Zuiderburen bevindt zich hiervan al een voorbeeld. In deze wijk is in 2019 bij de Drachtsterweg een tweede fitnessplein gerealiseerd. Initiatiefnemers. De ZuiderloopRoute is een initiatief van bewoners uit Goutum, Zuiderburen, De Zuidlanden en Hempens-Teerns. Het project wordt financieel ondersteund door onder meer de gemeente Leeuwarden, het Coöperatiefonds van de Rabobank en de betrokken dorpsbelangen en wijkpanels. Door deze samenwerking tussen de wijken en dorpen is al veel kennis en ervaring uitgewisseld. We hopen dat dit project zal bijdragen aan de verbondenheid tussen onze wijken en dorpen en in de toekomst zal leiden tot nieuwe gezamenlijke initiatieven."

Terug naar boven

Eten en drinken

- Hempens en Teerns hebben een eigen 'streekgerecht': het Súderbuorren Ealtsje, een heerlijk zoete likeur.

Terug naar boven

Overnachten

- Boek hier je B&B e.d. in omgeving Hempens, met laagsteprijsgarantie!

Terug naar boven

Beeld

- Videoreportage over Hempens-Teerns met de voorzitter van Doarpsbelang, Martha Heijenk (door GPTV, jan. 2013).

Terug naar boven

Links / voorzieningen / verenigingsleven

- Algemeen: - Site van en over Hempens en Teerns.

- Nieuws: - De maandelijkse dorpskrant van Hempens en Teerns, Brêgenijs, is via de link ook online te lezen (ook oudere nummers).

- Belangenorganisaties: - "Het in 1918 opgerichte Doarpsbelang Himpens-Tearns stelt zich ten doel de belangen van de dorpen Hempens en Teerns en die van haar inwoners te behartigen in de meest brede zin van het woord. De vereniging beoogt dit doel te bereiken door: het houden van vergaderingen en andere activiteiten; het in contact treden met bevoegde instanties en het onderhouden van dat contact en; het ontwikkelen van enige andere werkzaamheid die dient ter verhoging van het welzijn van de kernen en dat van haar inwoners. Het bestuur probeert, met behulp van verschillende werkgroepen, deze doelstelling vorm te geven door het organiseren van ledenvergaderingen en thema-/info-avonden, regelmatig overleg met de gemeente en andere instanties, het uitgeven van dorpskrant Brêgenijs, het onderhouden van de dorpssite en de Facebookpagina en het ontwikkelen van verschillende projecten die de leefbaarheid binnen de kernen bevorderen."

- "Stichting Visser Bearda Fonds ondersteunt al sinds 1988 gemeenschappelijke initiatieven in het dorp Hempens en de buurtschap Teerns. Direct of indirect genieten alle inwoners van dit fonds. Denk bijvoorbeeld aan het aanleggen van de tuinderij, het amfitheater, het kerkorgel, de aankleding 'de Kop van Teerns' en de bijdragen aan verschillende werkgroepen, comités en de Bining. Reintje Visser-Bearda (1898-1987) wilde met dit fonds het verenigingsleven stimuleren, het behoud van het dorpshuis garanderen en iedereen laten profiteren van het grootste deel van de nalatenschap van haar en haar man.

Ate Visser (1897-1969) was een bekend architect en aannemer in Hempens en vervulde een belangrijke positie in het dorpsleven. Hij zat in de kerkenraad en was erelid van de ijsvereniging. Het legaat is bedoeld om innovatieve ideeën te stimuleren die nu en op de lange termijn alle inwoners ten goede komen. Het is geen vanzelfsprekende of jaarlijks terugkerende gift. Door de verminderende renteopbrengsten is het legaat aanzienlijk geslonken en zullen alle aanvragen kritisch worden beoordeeld om er lang plezier van te kunnen blijven hebben. Het stichtingsbestuur is verantwoordelijk voor het correct besteden van het legaat en de revenuen. Wij nodigen iedereen uit om met ideeën te komen waar het dorp nu en in de toekomst plezier aan zal beleven en gebruik van kan maken."

- Dorpshuis: - Het mooie verhaal over het ontstaan van dorpshuis in Hempens is in het Fries, maar 'Hollanders' met enig taalgevoel komen daar vast ook wel uit: "Doarpshûs De Bining is untstien troch it ôfstjitten fan it kofjehûs (kosterswente en sealtsje fan de Nederlânske Herfoarme Tsjerke yn Himpens, oan de Skoalledyk). In kommisje, foarme ût de ferieningen fan Doarpsbelang Himpens-Tearns en de pleatselike kuorbalferiening Wêz-Fluch, krigen it klear, om de besteande kantine fan de kuorbalferiening, te ferbouen ta in doarpshûs. Dat dit slagge, is te tankjen oan de ynset fan bestjoerders en it grutte tal frijwillegers/-sters. Sa koe op 25 Novimber 1989 De Bining har doarren feestelik iepenje, oan It Leechje 1 yn Himpens.

Sûnt die tiid beskikke wij dus oer in eigen foarsjenning wer`t wij as doarpen tigewiis mei binne. Hjir spilet it ferieningslibben en alle oare doarpssaktiviteiten him ôf. Dat d`r fan ôf it begjin oan`t no ta altiten minsken ré wiene om sawol op bestjoerlik as op in oar mêd him/har foar De Bining yn te setten, jout oan hoe grut it draachflak is yn in lytse mienskip. Elts jier, foarit begjin fan it nije fergaderseizoen, wurdt yn oerliz mei de gebrûkers de aktiviteitenaginda opmakke en foar de groep frijwillegers/-sters foar de bar, it skjinmeitsjen, de ônderhâldsploech en de âld-pepier ophellers, in skema ynfult, wannear`t hja tsjinst hawwe."

- Verenigingen, met oprichtingsjaar: - Begrafenisvereniging ‘De Laatste Eer’; Dorpsbelang, 1918; Korfbalclub Wez Fluch 1924; Nut en Nocht, 1959; Toneelvereniging O.K.K., 1914; Vrouwenvereniging 'Mei elkoar ien', 1936; IJsclub ‘Lyts Begjin’, 1909; Zangvereniging ‘Troch sjongen ien’, 1960.

- Vrouwen: - "Vrouwen van Nu afd. Goutum - Hempens - Teerns is een afdeling van de landelijke vereniging Vrouwen van Nu, Nederlands grootste vrouwenorganisatie. We zijn een ontmoetingsplaats voor vrouwen die hart hebben voor hun leefomgeving, die hun creativiteit willen ontplooien, aan hun persoonlijke ontwikkeling willen werken en die hun stem willen laten horen in de maatschappij. We zijn een actieve en gezellige vereniging met tal van activiteiten. We organiseren diverse bijeenkomsten, lezingen en uitstapjes. Vrouwen delen verschillende hobby’s met elkaar in onze zogeheten ‘interessegroepen’. Wij nodigen je van harte uit om kennis te komen maken. Je zult je snel thuis voelen. Leden van Vrouwen van Nu kunnen niet alleen gebruik maken van het aanbod in de eigen afdeling, maar ook deelnemen aan activiteiten die provinciaal en landelijk worden georganiseerd. Daarnaast krijg je zes maal per jaar het ledenblad. Onze interessegroepen zijn: Wandelgroep. We wandelen 1x in de twee weken, op dinsdagmorgen. De ene keer is de wandeling korter dan 10 km, de andere keer rond de 15 km. In onderling overleg plannen we data en routes. Tuinclub de Goutsblom. De tuinclub organiseert van maart tot en met september maandelijks een excursie naar tuinen, parken, kwekerijen etc."

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Hempens.

Reactie toevoegen