Hegebeintum

Plaats
Dorp
Ferwerderadiel
Fryslân

hegebeintum_collage_jan_dijkstra.jpg

Hegebeintum, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Hegebeintum, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Hegebeintum.JPG

Hegebeintum op een 8 meter hoge terp.

Hegebeintum op een 8 meter hoge terp.

Hegebeintum (2).JPG

Hegebeintum. De hoogste terp van Nederland.

Hegebeintum. De hoogste terp van Nederland.

Hegebeintum..JPG

Het kerkje van Hegebeintum.

Het kerkje van Hegebeintum.

Hegebeintum

Terug naar boven

Status

- Hegebeintum is een dorp in de provincie Fryslân, gemeente Ferwerderadiel.

- Vanouds was O van Hegebeintum ook nog sprake van de buurtschap Oosterbeintum. Deze bebouwing is in de loop der eeuwen geleidellijk grotendeels verdwenen en wordt tegenwoordig niet meer als buurtschap beschouwd. Daarom komt deze plaatsnaam ook niet meer in recente atlassen voor. Zie verder bij Geschiedenis.

Terug naar boven

Naam

Alternatieve benaming
Wordt ook wel kortweg Beintum genoemd.

In het Nederlands
Hogebeintum. Overigens is de plaatsnaam sinds 1999 formeel Friestalig. De Nederlandse spelling staat ook niet meer op de plaatsnaamborden (erbij).

Oudere vermeldingen
Waarschijnlijk 819-ca. 825 kopie 1150-1158 in Bintheim, 944 kopie 1150-1158 Westerbintheim, 1418 Wester byntym, 1481 Hegha beyntem, 1511 Benthum. De benaming Westerbeintum was ter onderscheiding van de vroegere O hiervan gelegen buurtschap Oosterbeintum.

Naamsverklaring
Betekent heem 'woonplaats' met bint 'bentgras'. Hege- 'hoog gelegen' spreekt voor zich: het kerkje staat op de hoogste terp (8,80 meter boven NAP) van Fryslân.(1)

Terug naar boven

Ligging

Hegebeintum ligt W van Dokkum, O van Ferwert.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Hegebeintum 30 huizen met 190 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 40 huizen met ca. 100 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Vóór de tijd van de bedijkingen werkte men met terpen, om zich tegen hoogwater te beschermen. De terp van Hegebeintum is al bewoond sinds 600 v.Chr. Begin 20e eeuw is er een groot grafveld uit de vroege middeleeuwen gevonden. Na 1800 zijn veel terpen geheel of gedeeltelijk afgegraven vanwege de zeer vruchtbare grond, die goed kon worden gebruikt in de landbouw. De terp van Hegebeintum is met 8,80 meter boven NAP niet alleen de hoogste terp van Fryslân (en Nederland), maar was ook groot van omvang: oorspronkelijk was zij 9,5 hectare groot, met een doorsnee van ca. 300 meter. Nu is van de terp alleen nog het deel rond de kerk over. Het dorp maakt onderdeel uit van de Kanon van de Fryske skiednis, als symbool voor 'Fryslân in de terpentijd'.

Oosterbeintum
Oorspronkelijk was O van Hegebeintum ook nog sprake van een nederzetting Oosterbeintum (vandaar de oude naam van het dorp: Westerbeintum), waar rond 500 v.Chr. al akkerbouw werd bedreven. Uit archeologische opgravingen blijkt dat de nederzetting Oosterbeintum door de eeuwen doorgaans zo'n 4 boerderijen heeft omvat. Rond 1700 waren dat er nog 3. De beide noordelijke boerderijen zijn mogelijk begin 20e eeuw gesloopt voor de exploitatie van de terp, zodat er sindsdien nog slechts 1 boerderij over is en je redelijkerwijs niet meer van een buurtschap kunt spreken.

De grond van de terpen was zeer vruchtbaar en geliefd bij landbouwers. Een andere reden om de terpen af te graven was dat de belastingdienst begin 20e eeuw besloot tot het heffen van belasting per kubieke meter terp. In 1908 werd de terp van Oosterbeintum in een advertentie aangeprezen als "een bijzonder hooge en uitmuntende terp, die behoort tot één der hoogste en beste terpen van Friesland, in de nabijheid van de Blijastervaart". Er werd rails aangelegd van Oosterbeintum naar de vaart, waarover de grond met kipkarren werd afgevoerd. In 1927 was het hart van de terp volledig afgegraven en waren naast resten van de terprand alleen enkele kleine verhogingen overgebleven tussen stukken die zeer diep waren weggegraven. Over het hart van de vroegere terp werd vervolgens de Easterbeintumerdyk aangelegd, die tegenwoordig onder het noordelijke buurdorp Blije valt. Nadere informatie over de opkomst en ondergang van de nederzetting Oosterbeintum.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Sinds 1991 is een groot deel van het dorp een 'beschermd dorpsgezicht'.

- Hegebeintum heeft 6 rijksmonumenten.

- Hegebeintum is een toeristisch bekende en populaire plaats, niet alleen vanwege de hoogste terp van Fryslân, ook vanwege de 11e-eeuwse romaanse kerk, in bezit van de Stichting Alde Fryske Tsjerken. Het oudste deel is uit tufsteen gebouwd. Door de rigoreuze terpafgraving en de verlaging van het waterpeil is de ondergrond instabiel geworden, waardoor kerk en toren verzakken. Inmiddels zit er een scheur in het plafond van de kerk en de toren is tussen 1989 en 2009 al 7 centimeter verzakt. In 2013 is overwogen de toren op palen te zetten. In 2014 is de kerktoren met heipalen ondersteund om te voorkomen dat deze nog verder verzakt. Het Frysk Oekumenysk Wurkferbân Hegebeintum verzorgt iedere 1e zondag van de maand een kerkdienst in het Fries in de kerk van Hegebeintum. De kerk kan ook worden gehuurd voor trouw- en rouwdiensten en voor (orgel)concerten.

- Hogebeintumermolen uit 1860.

- Harsta State.

- De afgraving van de terpen van Hegebeintum en Oosterbeintum heeft een groot aantal waardevolle voorwerpen opgeleverd. Een groot deel hiervan is ondergebracht in het Archeologisch Steunpunt, dat deel uitmaakt van Bezoekerscentrum Terp Hegebeintum. De afgravingen zijn op realistische wijze gereconstrueerd. Deze zijn te bezichtigen aan de NO-zijde van de terp. Hierbij is ook inzichtelijk gemaakt hoe de terpaarde met ijzeren kiepkarretjes op rails werd afgevoerd.

Verder bevindt zich in het Fries Museum o.a. een boomkistgraf met vrouwelijk skelet uit Hegebeintum uit de 7e eeuw n.Chr en zilveren ringfragmenten uit 400-700 n.Chr. Het was een welgestelde vrouw. Dat blijkt uit de ketting die ze droeg en de uitgeholde eikenboom waarin ze begraven was. Bomen waren in de 7e eeuw schaars in Friesland. Archeoloog Maja D'Hollosy heeft er in 2015 een gezicht bij kunnen reconstrueren, dat eveneens in het Fries Museum te zien is.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Wandelroute Hegebeintum - Jannum (6 km).

- Men- en ruiterroute Terpenroute Hegebeintum (9,5 km).

Terug naar boven

Beeld

- Reportage over de geschiedenis en bezienswaardigheden van Hegebeintum (8 min.).

- Verslag van een wandeling door Hegebeintum in tekst en beeld.

- Filmpje over de bezienswaardigheden van Hegebeintum.

- Fotoserie van Hegebeintum van fotograaf Martin Stevens.

Terug naar boven

Links

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Hegebeintum.

Reactie toevoegen