Heelsum

Plaats
Dorp
Renkum
Veluwe
Gelderland

Heelsum

Terug naar boven

Status

- Heelsum is een dorp in de provincie Gelderland, in de streek Veluwe, gemeente Renkum. T/m 1811 gemeente (en tot eind 18e eeuw: heerlijkheid) Doorwerth. In 1812 over naar gemeente Oosterbeek, in 1818 over naar de opnieuw opgerichte gemeente Doorwerth, per 1-5-1923 met de gemeente Doorwerth over naar gemeente Renkum (waarmee qua grondgebied in feite de oude gemeente Oosterbeek van voor 1818 werd hersteld).

- In de praktijk valt onder het dorp ook de buurtschap Kievitsdel (formeel, d.w.z. voor de postadressen, ligt die 'in' het O gelegen buurdorp Doorwerth, maar wij hebben begrepen dat de inwoners van deze buurtschap meer op Heelsum zijn georiënteerd).

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
Ca. 1160 Helessem, 1411 Heelsem, 1519 Heelsum, 1741 Helsum.

Naamsverklaring
Betekent heem 'woonplaats' van de persoon Hele, ontstaan uit Hali. De genitief s staat een verklaring uit helle 'helling' in de weg.(1)

Terug naar boven

Ligging

Heelsum ligt direct O van Renkum en is met dat dorp aaneengegroeid. Toch wordt het nog altijd als apart dorp beschouwd (met bijv. een eigen postcode en postale plaatsnaam, en eigen komborden). Vergelijkbaar wellicht met Bussum en Naarden. Overigens is het dorp sterk op het O gelegen Oosterbeek georiënteerd. Het dorp grenst in het O aan de A50 en in het Z aan de Neder-Rijn. Aan de overkant van die rivier ligt de Betuwe (kern Heteren).

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Heelsum slechts 15 huizen met 120 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 1.400 huizen met ca. 3.400 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Vanouds behoort Heelsum, in de tijd dat het nog kerk-loos is, tot het kerspel Wolfheze. In 1425 krijgt de plaats een kapel, rond 1517 wordt de kern een parochie en krijgt het haar eerste kerk.

De in 1818 opnieuw opgerichte gemeente Doorwerth krijgt in 1825 haar eerste burgemeester. Het gemeentehuis komt in Heelsum, op de kerkheuvel. Later komt er een nieuw gemeentehuis (de huidige pastorie). Sinds begin 20e eeuw is het dorp uitgegroeid tot een villadorp.

- Stichting Papiergeschiedenis Renkum - Heelsum is opgericht in 1995 en heeft tot doel het in bewaring nemen van goederen en informatie van papierfabriek Parenco in Renkum en papierfabriek Schut te Heelsum, en wil daarmee de geschiedenis bewaren van deze beide fabrieken. Aangezien in deze omgeving vroeger veel papierindustrie is geweest, verzamelt de stichting tevens documentatie en goederen die betrekking hebben op de papiergeschiedenis rondom de dorpen. Op hun site vind je de geschiedenis van het papier en van de papierindustrie in de omgeving van genoemde dorpen, van de middeleeuwen tot de dag van vandaag.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- In januari 2016 heeft Dorpsplatform Renkum - Heelsum het beheer van buurthuis De Hucht overgenomen van Stichting Welzijn Renkum (voorheen Solidez). De ambitie was om dit buurthuis open te houden tot de oplevering van het nieuwe Multi Functionele Centrum (MFC). De exploitatie verliep voorspoedig en de ambitie leek dan ook waargemaakt te kunnen worden. Stichting Welzijn Renkum heeft echter geen verlenging van het contract gekregen bij de gemeentelijke aanbesteding voor sociaal werk in 2017. Zij zijn dan ook eind december 2016 vertrokken uit De Hucht. De huur van een werkplek in de Hucht door Stichting Welzijn Renkum was een belangrijke financiële poot onder de exploitatie. Ook Biljartvereniging De Hucht vertrekt rond die tijd naar een nieuw onderkomen waar ze een permanente eigen plek hebben kunnen krijgen. Mede door de inzet van veel vrijwilligers die lid zijn van deze vereniging kon het buurthuis open worden houden. Hun inzet is door het vertrek van deze vereniging dus helaas komen te vervallen. Daarmee is de basisbezetting van De Hucht verdwenen.

Door deze twee oorzaken zag het Dorpsplatform zich dan ook genoodzaakt per medio december 2016 het buurthuis te sluiten. Het Dorpsplatform als zodanig gaat uiteraard wél gewoon door. Zij helpen de vrijwilligers om hen een plekje te geven bij andere instellingen, en zij gaan door met de reguliere activiteiten van het Dorpsplatform die gericht zijn op het welzijn in de buurten. Buurthuis De Hucht is inmiddels afgebroken. Woningbouwcorporatie Vivare heeft op deze locatie een nieuwbouwwijk gerealiseerd. Ook het appartementencomplex ernaast moest daarvoor wijken.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Heelsum heeft 6 rijksmonumenten.

- Heelsum heeft 2 gemeentelijke monumenten, zijnde het Van Brakell-gedenkteken aan de Koninginnelaan / hoek Kerkweg, en de RK Sint Josephkerk.

- In 1517 vond de eerste-steenlegging van de kerk in Heelsum plaats. De bouw, gefinancierd door de heren van Doorwerth, duurde - gezien de omvang van het bouwwerk - vrij lang; pas in 1519 werd begonnen aan de dakbedekking. De kerk, gebouwd als katholiek godshuis, bestond aanvankelijk louter uit schip en koor, die beide van gelijke breedte zijn. Het koor is, zoals bij zoveel katholieke kerken, op het oosten gericht. In dat koor, dat traditiegetrouw enkele treden hoger is dan het schip, bevond zich destijds het hoofdaltaar. De overgang naar het protestantisme heeft hier laat plaatsgevonden, aangezien de in deze streek zeer invloedrijke heren van Doorwerth, de eigenaren van het kerkje, lange tijd het katholieke geloof bleven aanhangen. In de loop van de 17e eeuw moet de kerk echter een protestantse inrichting hebben gekregen.

In 1859 is de dwarsbeuk aan de zuidzijde gebouwd. Een gedenksteen bij de ingang herinnert hier aan. De verbouwing vond plaats onder douairière Baron van Brakell (de kerk was destijds nog altijd eigendom van de heren van Doorwerth). Het grafmonument van haar man, Baron van Brakell, heer van Doorwerth (gestorven in 1853) en haarzelf bevindt zich buiten aan de zuidzijde van de kerk. Tijdens de Tweede Wereldoorlog leed de kerk veel schade, zodat een ingrijpende restauratie noodzakelijk was. De ronde ramen in het koor verdwenen en de oorspronkelijke ramen werden gereconstrueerd. Het venster in de toren, dat in de loop der tijd dichtgemetseld was, herkreeg zijn oude gedaante. In 1952 is de restauratie voltooid. Ter ere van de 50-jarige zelfstandigheid van de kerkelijke gemeente in 1976 (voor 1926 vormde Heelsum samen met Renkum één kerkgemeente) zijn vier vensters in de noordwand van het schip voorzien van gebrandschilderd glas. De Lutherse predikant-glazenier P.H.G.C.Kok (1919-1981) heeft de ramen vervaardigd.

Het huidige kerkorgel is in 1864 gebouwd door D. van Rossum (Bodegraven) voor de Hervormde kerk te Abcoude. Voor zover bekend is het Van Rossums enige orgel. In 1970 wordt het uit de kerk van Abcoude verwijderd en opgeslagen. In 1999 wordt het orgel aangekocht door de Hervormde Gemeente van Heelsum, ter vervanging van het storingsgevoelige en muzikaal oninteressante Verweys-orgel uit 1953. In 2004 restaureert de firma Gebr. Reil (Heerde) het orgel en stelt het op met gebruikmaking van de in de kerk aanwezige orgelkas uit 1953, waarvan de maten worden aangepast om het Van Rossum-orgel te kunnen herbergen. De Hervormde (PKN) kerk, Z van de dorpskern gelegen op de 'kerkheuvel' (Koninginnelaan 24) is er, getuige de naam van de Hervormde Gemeente Heelsum-Kievitsdel, ook voor de inwoners van de aan de andere kant van de A50 gelegen Doorwerthse buurtschap Kievitsdel.

- Op 1 april 1950 (geen grapje ;-) maakte de rooms-katholieke gemeenschap in Heelsum bekend dat zij aan de Kamperdijklaan een kerk wilde gaan bouwen. De grond was reeds aangekocht. Deze lag nabij de toekomstige nieuwbouwwijken en op voldoende afstand van de parochiekerk in Renkum. De protestantse meerderheid binnen de gemeenschap en de gemeenteraad vonden de bouw van de kerk echter van ondergeschikt belang en wilden op deze locatie villa’s laten bouwen. Nadat diverse instanties meerdere malen in beroep gingen (waarover je hier meer kunt lezen), is de RK Sint Jozefkerk (Kamperdijklaan 2).uiteindelijk in 1961 gereedgekomen.

De regionale Titus Brandsma Parochie heeft de afgelopen jaren wegens het teruglopende kerkbezoek diverse kerken aan de eredienst onttrokken. In de RK Sint Jozefkerk in Heelsum is op 1 juli 2018 de laatste kerkdienst gehouden. De kerk is verkocht aan een projectontwikkelaar, die de kerk wilde slopen en op deze locatie woningen wilde bouwen. Stichting Het Cuypersgenootschap, Erfgoedvereniging Bond Heemschut en Stichting voor Heemkunde Renkum vonden dat geen goed plan, en hebben de gemeente Renkum verzocht om de kerk op de gemeentelijke monumentenlijst te plaatsen. Ze hebben architectuurhistorici Gerrit Vermeer en Gert Eijkelboom gevraagd te beargumenteren waarom de kerk deze bescherming verdient. De Sint Josefkerk is ontworpen door Fons Vermeulen, een volgeling van de beroemde bouwmeester Dom Hans van der Laan. Opvallend is dat voor het gebouw opvallend veel 'misbaksels' zijn gebruikt. Dat zijn te heet gebakken stenen die misvormd en veelkleurig uit de oven zijn gekomen. De kerk is volgens de onderzoekers een mooi voorbeeld van de late Bossche School, de stijl waarin de kerk gebouwd is, en is volgens hen een zeldzaamheid qua stijl. Ook volgens hen verdient de kerk bescherming.

De kerk is vervolgens medio 2017 inderdaad een gemeentelijk monument geworden en wordt dus niet gesloopt. Uit het onderzoek van de gemeentelijke Commissie Ruimtelijke Kwaliteit blijkt dat het complex een grote cultuurhistorische waarde vertegenwoordigt en voor de gemeente Renkum een hoge zeldzaamheidswaarde heeft. De kerk scoorde daarmee hoger dan het minimaal benodigde puntenaantal om aangewezen te worden tot gemeentelijk monument. De commissie geeft in haar oordeel aan dat de Sint Josephkerk in Heelsum van bijzonder belang is als goed en gaaf voorbeeld van moderne naoorlogse kerkarchitectuur. Juist door zijn bijzondere verschijningsvorm en bouwstijl heeft de kerk een hoge zeldzaamheidswaarde. Er zijn duidelijke referenties naar de historische kerkbouwkunst, en ook diverse aspecten die de beginselen van de Bossche School laten zien.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Vereniging Oranjedag Heelsum (VOH) organiseert jaarlijks de Koningsdag en de Airborneherdenking. Het bestuur anno 2017 maakte bekend er aan het eind van dat jaar mee te stoppen, onder meer omdat een aantal leden naar elders was verhuisd. Als er geen nieuw bestuur zou komen, zou de vereniging zich moeten opheffen. Gelukkig is het niet zover gekomen, want op de valreep hebben Jasmijn, Gert, Hein, Maxim en Jacqueline als fris en fruitig nieuw bestuur in december 2017 het stokje overgenomen.

- Airborneherdenking (half september) bij het Airbornemonument. - Videoreportage Airborneherdeking 2019.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Heelsum (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Belangenvereniging: - Dorpsplatform Renkum - Heelsum wil bereiken dat bewoners zich betrokken voelen bij hun woon- en leefomgeving en mede willen zorgen voor een duurzame kwaliteit, leefbaarheid en veiligheid in hun kern.

- Sport: - Voetbalvereniging CHRC (Cito Harten Rijn Combinatie) is een echte volksvereniging met een rijke voetbalhistorie. De club is in 1946 ontstaan uit een fusie tussen de Renkumse voetbalverenigingen Cito en Harten Rijn. De leden van Cito bestaan voornamelijk uit Heelsummers, terwijl het merendeel van de voetballers van Harten Rijn werknemers zijn van de papierfabrieken Harten en de nieuwe papierfabriek aan de Nederrijn.

- Voetbalvereniging CVV Redichem.

Reactie toevoegen