Hattem

Plaats
Stad en gemeente
Hattem
Veluwe
Gelderland

hattem_anton_pieck_museum_strip_jan_van_haasteren.jpg

Hattem, Anton Pieck Museum, strip van Jan van Haasteren (© Jan Oosterboer)

Hattem, Anton Pieck Museum, strip van Jan van Haasteren (© Jan Oosterboer)

hattem_anton_pieck_museum_tekening_jan_van_haasteren.jpg

Hattem, Anton Pieck Museum, tekening van Jan van Haasteren (© Jan Oosterboer)

Hattem, Anton Pieck Museum, tekening van Jan van Haasteren (© Jan Oosterboer)

hattem_bakkerijmuseum_1.jpg

Hattem, Bakkerijmuseum (© Jan Oosterboer)

Hattem, Bakkerijmuseum (© Jan Oosterboer)

hattem_bakkerijmuseum_2.jpg

Hattem, Bakkerijmuseum (© Jan Oosterboer)

Hattem, Bakkerijmuseum (© Jan Oosterboer)

hattem_stadsgezicht_met_molen_de_fortuin.jpg

Stadsgezicht Hattem, met o.a. de markante blikvanger, of 'landmark', zoals dat tegenwoordig heet, Molen De Fortuin (© Jan Oosterboer)

Stadsgezicht Hattem, met o.a. de markante blikvanger, of 'landmark', zoals dat tegenwoordig heet, Molen De Fortuin (© Jan Oosterboer)

gemeente_hattem_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Gemeente Hattem anno ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Hattem anno ca. 1870, kaart J. Kuijper

Hattem

Terug naar boven

Status

- Hattem is een stad en gemeente in de provincie Gelderland, in de streek Veluwe.

- Wapen van de gemeente Hattem.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Hattem.

- Onder de gemeente en stad Hattem valt ook de buurtschap 't Zand.

Terug naar boven

Naam

In het dialect
Attem.

Oudere vermeldingen
Ca. 800 kopie 1170-1175 Hatheim, 1227 en 1325 Hattem, 1294-1295 Hatheym, 1299 Hathem.

Naamsverklaring
Samenstelling van heem 'woonplaats', verhoogduitst tot heim, met de volksnaam der Hatten.(1)

Terug naar boven

Ligging

Hattem ligt in het uiterste noorden van de provincie Gelderland, in het noorden grenzend aan de IJssel, tegenover Zwolle.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente en stad Hattem 420 huizen met 2.426 inwoners. Tegenwoordig heeft de gemeente en stad ca. 5.000 huizen met ca. 11.800 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Hattem wordt voor het eerst in de archiefstukken vermeld rond het jaar 800. In 1176 wordt het een zelfstandig kerspel. In 1299 verleent Graaf Reinald I de plaats stadsrechten. Sindsdien kan het stadsbestuur zelf rechtspreken en een beschermende stadsmuur met poorten bouwen. Hertog Willem van Gelre schenkt de stad in 1401 de Hoenwaard, waar de burgers die binnen de stadsmuren wonen hun vee mogen laten grazen en steen mogen bakken. Begin 15e eeuw laat de hertog van Gelre aan de rand van zijn grensvesting Hattem voor zichzelf een kasteel bouwen dat twee torens krijgt met een diameter van 21 meter en een muurdikte van zeven meter, dat uniek in Nederland was. Het kasteel werd door de bevolking met recht “De Dikke Tinne” genoemd. Regelmatig woonde de hertog hier een poosje met zijn hofhouding. Zowel uit handels- als uit militair oogpunt had het stadje een gunstige ligging, wat leidde tot een lidmaatschap van de Hanze en talrijke belegeringen.

Toen de Geuzen het in Hattem vanaf de zomer van 1572 enkele maanden voor het zeggen hadden, is de stad overgegaan tot het protestantisme. De katholieke drost Willem van Montfoort heeft in 1580 het kasteel door verraad in handen van Spaanse soldaten gespeeld, maar door snelle reactie van de burgers, geholpen door buursteden, zijn die er snel weer uit gewerkt. De stadsbesturen werden na 1750 op de Veluwe benoemd door de Stadhouder, die er een rommeltje van maakte. Tegen deze en nog vele andere wantoestanden kwamen de patriotten in verzet. Ook in Hattem, waar ze werden geleid door de hier geboren Herman Willem Daendels. Het draaide bijna op een burgeroorlog uit. De stad werd in 1786 door Stadhouderlijke troepen hoegenaamd zonder slag of stoot bezet en de patriotten sloegen op de vlucht. Enkele raddraaiers werden tot verbanning veroordeeld, inclusief Daendels, die later nog belangrijke functies zou bekleden, zoals Gouverneur Generaal van Oost-Indië.

De Dikke Tinne
Het kasteel de Dikke Tinne was het kleinste kasteel in Gelre, met muren van zeven meter dik. De torens hadden spitse daken bedekt met leien. Het kasteel werd omgeven door een slotgracht. Aan de overkant van de gracht stonden de voorburcht en de slotpoort. De burcht had duidelijk een militaire functie; de korte dikke muren, verhoudingsgewijs omvangrijke torens, kanonnen, en in de slotgracht gevonden haakbussen wijzen daarop. Het kasteel speelde in de 15e en 16e eeuw een belangrijke rol in de geschiedenis van Hattem. Vooral tijdens de oorlogen met het Oversticht (het huidige Overijssel) en later tijdens de Tachtigjarige Oorlog tegen de Spanjaarden.

De burcht was een dorp op zich, omringd door muren en een gracht. Op de voorburcht woonde het vaste personeel, waaronder de stalknecht, de visser, de brouwer en de bakker, de smid en de timmerman. Hier werden ook de voorraden voor het kasteel opgeslagen, zoals turf, meel en rogge en stonden er stallen voor de vele paarden. De burcht was goed verdedigbaar en heeft tot eind 16e eeuw gefunctioneerd. Hij is nadien afgebroken. In 1778 is de overgebleven ruïne met de grond gelijk gemaakt en zijn de bijna twee miljoen bakstenen verkocht. (bron: Voerman Museum)

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van deze stad, kun je terecht bij de volgende instanties:

- "Vereniging Heemkunde Hattem is opgericht in 1980. De vereniging stelt zich ten doel om de geschiedenis, de cultuur en de tradities van de stad en zijn bewoners te onderzoeken en vast te leggen. Binnen de vereniging is een aantal werkgroepen actief die zich met specifieke onderzoekgebieden bezighouden. De vereniging wil door middel van heemkundige en/of andere activiteiten de belangstelling voor de stad alsmede voor het onderzoek van locale/regionale geschiedenis bevorderen. De vereniging geeft viermaal per jaar een tijdschrift uit - waar er inmiddels al meer dan 150 van zijn verschenen - met artikelen van heemkundige aard. Alle leden ontvangen dit tijdschrift. Het tijdschrift is ook los te koop. Tevens zijn er inmiddels reeds enkele tientallen publicaties/boekjes verschenen met betrekking tot een bepaald onderwerp van heemkundige aard. Heb je vragen over de heemkunde van Hattem, of wil je neuzen in de boekencollectie of de tijschriftencollectie van de vereniging, dan ben je van harte welkom in ons Heemkundecentrum, elke 1e en 3e woensdag van de maand, 's middags vanaf 13.30 uur en 's avonds vanaf 19.30 uur. En elke dinsdag vanaf 13.30 uur zijn de dames van het fotoarchief aanwezig."

- In 1949 is het 650-jarig bestaan als stad groots gevierd, met onder meer een tentoonstelling en de oprichting van Stichting Oud Hattem door huisarts M. Sypkens Smit. Getoond werden zowel objecten “uit grootmoeders tijd” als ook veel oude afbeeldingen, geschriften en topographica. In 1971 besluit men hiervoor een oudheidkamer in te richten. In 1984 ontstaat hieruit het dubbelmuseum Streekmuseum/Voermanhuis. Na verschillende verbouwingen in de loop der jaren ontstaat het huidige Voerman Museum Hattem. In 2012 heeft het museum weer een grote metamorfose en modernisering ondergaan. Bijzonder is dat het museum vanaf het allereerste begin volledig door vrijwilligers in stand wordt gehouden. In het museum kun je collecties over de geschiedenis en archeologie van de stad bewonderen, en beeldende kunst van kunstenaars uit de stad en omgeving, waaronder de naamgevers van het museum: vader Jan Voerman sr. en zoon Jan Voerman jr. Een klein deel van de collectie is ook online te zien op Collectie Gelderland. Ze breiden dit geleidelijk steeds verder uit zodat ook thuisonderzoek mogelijk wordt.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Hattem heeft 94 rijksmonumenten (hieronder vermelden wij enkele van de meest bijzondere objecten). Een deel van de stad is beschermd stadsgezicht.

- Hattem heeft 91 gemeentelijke monumenten.

- De voorganger van de huidige Grote Kerk of Andreaskerk werd gebouwd omstreeks 1225. De kerktoren is daar nog een restant van.

- Molen De Fortuin.

- De Dijkpoort is een 14e-eeuwse stadspoort.

- Waag uit 1625 (Markt).

- 16e-eeuws Raadhuis (Markt).

- Stadspomp uit 1776 (Markt).

- Landgoed Molecaten met landhuis en watermolen.

- Gevelstenen in Hattem.

- Nederlands Bakkerijmuseum.

- Anton Pieck Museum.

- In de 19e eeuw verrichtte F.A. Hoefer onderzoek naar het onder geschiedenis beschreven kasteel en zette het daarmee weer op de kaart. Onder toezicht van de Rijksdienst Oudheidkundig Bodemonderzoek (ROB) vonden in 1981 en 1989 opgravingen plaats door de vrijwilligers van Heemkunde Hattem. In verband met de herinrichting van het Tinneplein verzocht de gemeente in 1981 de ROB de exacte locatie van de Dikke Tinne te traceren. In de bestrating van het Tinneplein zijn de contouren zichtbaar gemaakt van de kleinste burcht met de dikste muren van Nederland.

Terug naar boven

Evenementen

- Evenementenagenda Hattem.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Ontdek met het 'klompenpad' Hoenwaardsepad (11 km) het mooie buitengebied van Hattem. Wandel in de voetsporen van een schipper die op het jaagpad zijn boot voorttrok door het kanaal. Beleef het landschap van de IJssel.

- "Vereniging Landschap en Milieu Hattem (VLMH) komt al meer dan 50 jaar op voor natuur en landschap in en rond deze gemeente. De natuur doet dit nu eenmaal niet voor zichzelf en ze wordt al te vaak vergeten in het enthousiasme bij bouw en allerlei andere ontwikkelingen. De stad is prachtig, liggend tussen de bossen, de uiterwaarden en de kampen (oftewel weilanden met wallen er omheen) in. De VLMH heeft daar veel aan bijgedragen. Hattem heeft veel bijzondere landschappen, zoals: het overgangslandschap van het Veluwemassief naar de polder en de rivier met uiterwaarden; stuwwallen, zandruggen en rivierduinen; kampenlandschappen en weilanden rond de stad; sprengen, beken en bossen; vogelrijke uitwaarden, kolken en waterlopen; de grachten, de Waa met de Gaedsbergh en het beschermde stadsgezicht. We houden de gemeente ook graag prachtig voor de toekomst, zonder dat we vernieuwing uit het oog verliezen. De VLMH denkt vooruit en mee. Indien nodig grijpen we in om onherstelbaar of onwenselijk verlies van het landschap of het milieu te voorkomen. Steun jij ons ook?"

- De randen van de Veluwe zijn door overgangen tussen hoog-laag, droog-nat en voedselarm-voedselrijk ecologische en landschappelijk waardevolle gebieden. Op een aantal plaatsen zijn deze zones nog gaaf en goed herkenbaar. De provincie heeft met het beleidsplan Veluwe 2010 (uit 2000) destijds het initiatief genomen om acht van deze locaties - de zogeheten 'ecologische poorten' - actief te beschermen en waar nodig te herstellen. Een van deze ecologische poorten is de Hattemerpoort bij Hattem. Deze vormt een verbinding tussen de Veluwe en de IJsselvallei.

Doel van het project is het herstellen en ontwikkelen van de natuurlijke overgang tussen de droge Veluwe en de natte randgebieden in de IJsseluiterwaard en het herstellen van de uitwisseling van organismen tussen Veluwe en IJsseluiterwaard. Zo wordt in de Hattemerpoort de migratie van edelherten mogelijk gemaakt. Tevens zorgt de verbindingszone voor een meer aaneengesloten natuurgebied, waarvan diverse dier- en plantensoorten profiteren (zoals de wilde kievitsbloem, die hier vroeger veel grootschaliger voorkwam). Naast het versterken van de ecologische verbinding ligt er een belangrijke focus op het realiseren van nieuwe natuur in de uiterwaarden van de IJssel. De kernkwaliteiten natuur en landschap sluiten aan bij de typische eigenschappen van dit gebied: kleinschalig landschap, de afwisseling tussen hoog en laag, de gave, reliëfrijke oeverwallen in de uiterwaard en de aanwezige bijzondere graslanden, moerassen en kolken. Andere belangrijke doelen om het gebied te versterken zijn de herontwikkeling / kwaliteitsverbetering van recreatieterreinen en het uitbreiden en verbeteren van recreatieroutes.

In de uiterwaarden langs de IJssel komt een natuurlijker beheer en ontwikkeling van nieuwe natuur: 120 hectare landbouwgrond is omgezet in natuur. Ook is een recreatief fietspad in de Hoenwaard aangelegd, als verbindende schakel tussen twee wegen. Bij Hattem wordt gestreefd naar het autoluw maken van de Kanaaldijk ten gunste van overstekende dieren. Bij het Apeldoorns Kanaal, ter hoogte van het voormalige BPF-terrein, komt voor dieren een plaats waar ze gemakkelijk het water uit kunnen. Op landgoed Petrea wordt de biodiversiteit versterkt en bij de Gelderkamp wordt het particulier natuurbeheer bevorderd. En er wordt gekeken naar mogelijke herontwikkeling van de kampeer-/recreatieterreinen Kromholt en Ennerveld.

In het Uitvoeringsprogramma Hattemerpoort 2015-2019 vind je nadere informatie over de achtergrond, het bestuurlijk kader, de projecten en de planning voor de Hattemerpoort.

- In 2009 hebben 2 agrarische bedrijven hun grond in de Aersoltweerde - de uiterwaardenstrook in het NW puntje van de gemeente Hattem, N van de A28 - uitgeruild en daarmee hun huiskavels aanzienlijk uitgebreid. Beide bedrijven krijgen daarmee veel meer grond aansluitend aan de boerderij, waardoor er een grote landbouweconomische verbetering tot stand is gebracht. De landbouwgrond in de uiterwaarden is door de ruil in handen gekomen van Staatsbosbeheer en is ingericht als nieuw natuurgebied. De Aersoltweerde wordt daarmee geschikt als leefgebied voor de kwartelkoning en andere natuur die moet wijken voor de rivierverruiming bij Westenholte en de Scheller- en Oldenelerwaarden, aan de andere zijde van de IJssel bij Zwolle. Daar wordt de komende jaren gewerkt aan de dijk en uiterwaarden om meer ruimte te creëren voor hoog water in de IJssel. De natuur die door de plannen aan de Overijsselse kant van de IJssel in het nauw komt is nu aan de Gelderse kant van de IJssel gecompenseerd in de Aersoltweerde. (bron: Provincie Overijssel, 7-12-2009)

- Sinds 2019 worden jaarlijks van 15 februari tot 15 juni delen van de Hoenwaard en de Gelderse Waard bij Hattem en het Wapenveldsebroek bij Wapenveld met pompen onder water gezet. De pompen die de plasdras-gebieden nat moeten houden werken op milieuvriendelijke zonne-energie. Het initiatief is genomen door het Collectief Veluwe, de coöperatie voor agrarisch natuurbeheer. De boeren stellen (delen van) hun percelen beschikbaar voor onder meer weidevogelbeheer. Op die percelen wordt bijvoorbeeld het maaien uitgesteld om weidevogels de kans te geven hun eieren uit te broeden en hun kuikens groot te laten worden. Andere percelen worden kruidenrijk gemaakt of worden door een paar koeien begraasd, waardoor weidevogelkuikens er insecten als voedsel kunnen vinden.

Door het deels onder water zetten van percelen ontstaan 'plasdras-gebieden', wat gunstig is voor weidevogels. Wormen en larven gaan langs de randen van het plasdras zitten. Zij vormen voor de volwassen weidevogels een grote voedselbron. Het water heeft ook een grote aantrekkingskracht op insecten. En die insecten zijn weer voedsel voor de kuikens van weidevogels. Het aanleggen van plasdras-gebieden is een onderdeel van het actieplan van de provincie Gelderland voor verbetering van het leefgebied voor akker- en weidevogels. Behalve voor weidevogelbeheer, maakt het Collectief Veluwe ook afspraken met agrariërs over het beheer van landschapselementen, zoals knotbomen, poelen en hagen en over botanisch beheerde kruidenrijke graslanden. Hiermee maken boeren en het Collectief Veluwe het agrarische landschap voor mens en dier aantrekkelijker. (bron: LTO Noord, 8-2-2019)

- Voor de Hoenwaard, een uiterwaard gelegen rond de Hoenwaardseweg O van de kern Hattem, is in februari 2019 een voorstel uitgewerkt voor een toekomstperspectief in het jaar 2030. Dit perspectief 'Levendige Hoenwaard' is tot stand gekomen door een samenwerking tussen overheidspartijen en een aantal agrariërs uit het gebied. Het perspectief gaat uit van een combinatie van landbouw, waterhuishouding en natuur. Hierbij wordt de oostelijke kade van de Grote Wetering versterkt, waardoor landbouw mogelijk blijft, en wordt nieuwe natuur ontwikkeld met onder meer de aanleg van hardhoutooibos. Gedeputeerde Staten van Gelderland nemen het toekomstperspectief als uitgangspunt voor de verder te ontwikkelen plannen voor dit gebied. (bron: Provincie Gelderland, 19-2-2019)

Terug naar boven

Beeld

- Oude ansichtkaarten van Hattem.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Hattem (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Officiële site van de gemeente Hattem.

- Media/nieuws: - Lokale omroep RTV Hattem.

- Nieuwssite Veluweland heeft als werkgebied de gemeenten Elburg, Epe, Hattem, Heerde, Nunspeet en Oldebroek. De gelijknamige wekelijkse huis-aan-huiskrant is via de link ook online te lezen (ook oudere nummers). - Nieuws van de hiervoor vermelde krant Veluweland op Facebook.

Reactie toevoegen