Haaksbergen

Plaats
Dorp en gemeente
Haaksbergen
Twente
Overijssel

Haaksbergen-Markt-Voormalig-Gemeentehuis [640x480].jpg

Haaksbergen, voormalig gemeentehuis aan de Markt

Haaksbergen, voormalig gemeentehuis aan de Markt

Haaksbergen-Pancratiuskerk [640x480].jpg

Haaksbergen, Pancratiuskerk

Haaksbergen, Pancratiuskerk

Haaksbergen-NH-kerk [640x480].jpg

Haaksbergen, NH kerk

Haaksbergen, NH kerk

Haaksbergen-Stationsstraat-Station-Haaksbergen [640x480].jpg

Haaksbergen, station aan de Stationsstraat

Haaksbergen, station aan de Stationsstraat

Haaksbergen-Jhr-von-Heijdenstraat-Richtershuis [640x480].jpg

Haaksbergen, Jhr. Von Heijdenstraat, Richtershuis

Haaksbergen, Jhr. Von Heijdenstraat, Richtershuis

Haaksbergen-Hassinkbrink-Gentiaan [640x480].jpg

Haaksbergen, Hassinkbrink, Gentiaan

Haaksbergen, Hassinkbrink, Gentiaan

Haaksbergen-Zienesch-Richterstraat [640x480].jpg

Haaksbergen, Zienesch, Richterstraat

Haaksbergen, Zienesch, Richterstraat

OV gemeente Haaksbergen in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Haaksbergen in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Haaksbergen in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Haaksbergen

Terug naar boven

Status

- Haaksbergen is een dorp en gemeente in de provincie Overijssel, in de streek Twente.

- Bijzonder is dat de gemeente Haaksbergen nooit bij een gemeentelijke herindeling of grenscorrectie betrokken is geweest. Daarvan zijn nog maar een handvol gemeenten in ons land bij welke dat het geval is.

- Onder de gemeente Haaksbergen vallen naast het gelijknamige dorp verder nog de dorpen Buurse en Sint Isidorushoeve en de buurtschappen Boekelo, Brammelo, Eppenzolder, Holthuizen, Langelo en Honesch en Stepelo. Het voormalige dorp thans wijk, het 'wijkdorp' De Veldmaat heeft gezien haar bijzondere geschiedenis en karakter een eigen pagina op de site. In totaal zijn dit 3 dorpen, 7 buurtschappen en 1 wijk.

- Onder het dorp Haaksbergen vallen ook de buurtschappen Langelo en Honesch. Voor de postadressen vallen alle hierboven genoemde dorpen en buurtschappen onder het dorp Haaksbergen, omdat de dorpen Buurse en Sint Isidorushoeve geen eigen postcode en plaatsnaam in het postcodeboek hebben gekregen.

- Wijkindeling gemeente Haaksbergen.

- Wapen van de gemeente Haaksbergen.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Haaksbergen.

Terug naar boven

Naam

In het Nedersaksisch / Twents-Graafschaps
Hoksebarge.

Slogan
De gemeente Haaksbergen promoot zich met de slogan "Ster in Twente".

Oudere vermeldingen
1188 ingevoegd eind 13e eeuw Hockesberghe, 1265 Huckesberghe, 1275 Houckesberghe, Hakesberg, 1316 Hokesberghe, 1379-1382 Hakesberghe, 1408 Hakesberge, 1433 Haeckesberge, 1440 Haecsberge, 1534 Haaxbergen, 1641 Haecxbergen, 1702 kopie 1766 Haxbergen, 1795 Haaxbergen, 1825 Haaksbergen.

Naamsverklaring
Betekent 'bij de heuvel van de persoon Hokka'. De verklaring die uitgaat van het Nederduitse huck '(graf)heuvel' is minder waarschijnlijk.(1)

Bijnaam van de inwoners
Padndrieters, Towmeern.

Terug naar boven

Ligging

De gemeente Haaksbergen ligt ZW van Enschede, Z van Hengelo en grenst in het O aan Duitsland en in het ZW aan de Gelderse gemeente Berkelland. De gelijknamige hoofdplaats ligt centraal tot W in de gemeente.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Haaksbergen 733 huizen met 4.518 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 197/1.408 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Honesch 72/446, Buurse 110/676, Langelo 71/408, Brammelo 44/250, Holthuizen 73/422, Eppenzolder 85/489 en Boekelo 81/419.

- Tegenwoordig heeft de gemeente Haaksbergen ca. 9.700 huizen met ca. 24.500 inwoners, waarvan ca. 7.000 huizen met ca. 17.500 inwoners in het gelijknamige dorp (dit is exclusief de aantallen voor het 'wijkdorp' De Veldmaat, met ca. 1.600 huizen en ca. 4.100 inwoners).

Terug naar boven

Geschiedenis

De gemeente staatkundig en geografisch
De gemeente kent haar oorsprong in het richterambt Haaksbergen dat tijdens het Ancien Régime, voor de Franse tijd (1795-1814) bestond. Het richterambt was in vijf marken verdeeld: Boekelo (niet te verwarren met het dorp Boekelo in de gemeente Enschede), Brammelo, Buurse, "Eppenzolder, Holthuizen en Stepelo", Honesch (waar tevens het dorp Haaksbergen in gelegen was) en Langelo.

Tijdens de Franse overheersing werd het openbaar bestuur drastisch veranderd. De indeling van richter- of schoutambten werd terzijde geschoven en heerlijkheden of graafschappen werden terzijde geschoven en vervangen door departementen en gemeenten. Ook de indeling daarvan werd bij wet van 13 april 1807 gewijzigd. Bepaald werd dat de grens tussen de departementen Overijssel en Gelderland gevormd zou worden door de Buurserbeek en de Schipbeek. Voor het richterambt Haaksbergen betekende dit dat delen van de marken Buurse, Honesch en Langelo, voor zover zij zuidelijk van dee Buurserbeek lagen, voortaan onder de Gelderse gemeente Neede vielen. Andersom werden de Gelderse gebieden ten noorden van de Schipbeek (Brammelerbroek en een deel van de buurtschap Lochuizen) aan het departement Overijssel toegevoegd.

Begin april 1811 werd het richterambt officieel vervangen door de gemeente Haaksbergen. Het grondgebied bleef daarbij onveranderd. Pas nadat Napoleon zijn Waterloo had gevonden en Nederland zijn zelfbestuur had herwonnen, werden de oude grenzen bij soeverein besluit van 6 september 1814 per 19 september van datzelfde jaar weer ingesteld. Het zuiden van de marken Buurse, Honesch en Langelo kwam weer bij (de inmiddels provincie) Overijssel, terwijl het Brammelerbroek en het deel van de buurtschap Lochuizen ten noorden van de Schipbeek weer bij Gelderland werden gevoegd. Sindsdien is het grondgebied van de gemeente Haaksbergen niet meer veranderd. Daarmee is het gebied van de huidige gemeente gelijk aan de oorspronkelijke Heerlijkheid (en richterambt) Haaksbergen uit de late middeleeuwen.

Het dorp
Het dorp is ontstaan nabij het Hof te Haaksbergen, eigendom van de heren van Ahaus (in Duitsland, 20 km ZO van Haaksbergen). Een hof was een beschermde plaats waar de pacht van de erven die tot dit hof behoorden werd verzameld en opgeslagen. Rond dit hof ontstond rond 800 na Chr. een kleine nederzetting. Rond het jaar 1000 krijgt Haaksbergen zijn eerste (houten) kerk, waar al snel enige bebouwing rondom ontstaat. Deze bebouwing was nogal gevoelig voor overstromingen van de Buurserbeek en daarom wordt rond 1400 besloten de beek zuidelijk rond het dorp te leiden en aan te sluiten op de Schipbeek. Hiermee ontstaat tevens een vaarverbinding tussen Duitsland en de IJssel bij Deventer.

Door de eeuwen heen groeit Haaksbergen langzaam uit. Bij de volkstelling van 1795 telt het dorpje 1.343 zielen, 100 jaar later wonen er 1.493 mensen ‘binnen de kom’. De beperkte groei is mede te wijten aan de grote dorpsbrand van 16 augustus 1851. Hierdoor neemt de bevolkingsgroei in de periode 1849-1859 met 200 personen af.

Zoals vrijwel overal is de industriële revolutie de motor tot grotere groei van de bevolking. Net als andere plaatsen in Twente kent Haaksbergen vanaf 1862 zijn eigen textielfabriek. Deze zorgt er, tezamen met de spooraansluiting die het dorp in 1884 krijgt, voor dat de bevolking sneller begint te groeien. In 1930 is de bevolking met ca. 2.000 inwoners vrijwel verdubbeld ten opzichte van 1859. Na de oorlog groeit de bevolking van Haaksbergen explosief. Bij de volkstelling van 1947 heeft het dorp 4.785 inwoners, dat bij de volgende volkstelling in 1960 al gegroeid is tot 7.960. Ook in de daaropvolgende jaren groeit de bevolking door, in 1971 telt het dorp 13.420 inwoners. In de laatste 40 jaar is de bevolking iets langzamer gegroeid. Tegenwoordig kent het dorp ca. 18.000 inwoners.

Dat het dorp zich pas na de Tweede Wereldoorlog echt ontwikkeld heeft tot een grotere kern is ook duidelijk te zien aan de verstedelijking. Na de oorlog is Haaksbergen niet meer dan wat tegenwoordig het centrum is. In de jaren vijftig wordt voor het eerst aan planmatige uitbreiding gewerkt ten westen van de Lansinkstraat, waarna dit in de jaren zestig aan de oostzijde wordt doorgezet met de wijken De Pas en De Els, waarmee Haaksbergen het kerkdorp De Veldmaat binnen zijn dorpsgrenzen sluit. In de jaren zeventig en tachtig wordt het dorp middels de wijken Zienesch en Het Wolferink aan de noordwestzijde uitgebreid. Ook krijgt Haaksbergen in de jaren zeventig zijn eerste grootschalige bedrijventerrein ‘West’, ten westen van de Kruislandstraat. Vanaf het einde van de jaren tachtig wordt tussen de Goorsestraat en Hengelosestraat de woonwijk Hassinkbrink aangelegd en krijgt het dorp in de vorm van de bedrijventerreinen Brammelo en Stepelo haar laatste industriële uitbreidingen. (© Andreas Bartelink)

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van deze gemeente, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Historische Kring Haaksbergen.

- Canon van Haaksbergen.

- Geschiedenis van Haaksbergen (even naar onderen scrollen op de pagina tot je bij dit dorp bent of zoeken met ctrl-F).

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Structuurplan Haaksbergen 2015.

- Tussen de Noordsingel, Goorsestraat, Heetpasweg, Hassinkbrinkweg en Wissinkbrinkweg komt de nieuwe woonwijk Wissinkbrink, die moet uitgroeien tot een omvang van 500 woningen.

- In 2010 heeft Rijkswaterstaat het concept-wegontwerp voor de nieuwe N18 tussen Varsseveld en Enschede vastgesteld. De weg moet zorgen voor een nieuwe, verkeersveilige verbinding tussen de Achterhoek en Twente en verloopt door een groot deel door het buitengebied van de gemeente Haaksbergen. Voor nadere informatie zie Planstudie N18 Varsseveld-Enschede.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Haaksbergen heeft 60 rijksmonumenten.

- Haaksbergen heeft 44 gemeentelijke monumenten.

- RK Pancratiuskerk (Markt 9).

- Hervormde Kerk (Jhr. Von Heijdenstraat 4).

- RK Bonifatius en Gezellenkerk (Veldmaterstraat 61).

- O.L. Vrouwe van Lourdeskerk (Sonderenstraat 25).

- Mariakapellen.

- Synagoge (Ruisschenborg 1).

- Ertugrul Gazi-moskee (Blankenburgerstraat 49).

- Molen De Korenbloem (Fazantstraat 39).

- Oostendorperwatermolen te Haaksbergen-Langelo.

- Richtershuis (Jhr. Von Heijdenstraat 8).

- Villa Jordaan (Spoorstraat 32).

- Diverse grensstenen (m.n. langs de gemeentegrens).

- Gevelstenen in Haaksbergen.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Eind 19e eeuw werd, op initiatief van de regionale textielfabrikanten, een spoorlijn aangelegd tussen Hengelo en Winterswijk. Nu, ruim honderd jaar later, is een deel van deze spoorlijn nog steeds in gebruik. De Museum Buurtspoorweg (MBS) onderhoudt op de landschappelijk zeer fraai gelegen spoorlijn een historische lokaaltreindienst tussen Haaksbergen en Boekelo. Met authentiek spoorwegmaterieel in een historisch aangeklede omgeving wordt een zo compleet mogelijke Nederlandse lokaalspoorlijn verbeeld. De MBS bezit stoomlocomotieven, diesellocomotieven, prachtig gerestaureerde rijtuigen en een grote collectie historisch goederenmaterieel.

- In 2011 is gestart met de bestrijding van de verdroging in het Haaksbergerveen.

- De Oostendorperwatermolen en enkele stuwen in de Buurserbeek waren tot 2015 onneembare hindernissen voor vissen. Ze konden hierdoor vanaf de IJssel niet de Buurserbeek opzwemmen naar geschikte paaigronden. Daarom heeft het waterschap in 2015 de oorspronkelijke loop hersteld en verbreed. In deze omleiding zijn cascades aangelegd, zodat vissen het hoogteverschil bij de molenstuw kunnen overbruggen. Drie sluizen maken de molenstuw niet alleen passeerbaar voor vissen maar ook voor boten. De overige stuwen zijn vispasseerbaar gemaakt door de stuwen te vervangen door cascades in de vorm van boomstammen. Het oude tracé van de Buurserbeek blijft behouden en fungeert nu als hoogwatergeul. In tijden met veel neerslag kan het overtollige water dan snel weg. Op landgoed het Lankheet wordt een waterbergingsgebied aangelegd dat wordt ingezet om water tijdelijk te parkeren. Hiermee wordt het risico op wateroverlast benedenstrooms beperkt.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Haaksbergen (online te bestellen).

- Lijst van boeken e.d. over de geschiedenis van Haaksbergen (even scrollen op de pagina), aanwezig en in te zien in het Twents Streekarchief te Delden.

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Haaksbergen.

Reactie toevoegen