Gilze

Plaats
Dorp
Gilze en Rijen
Hart van Brabant
Noord-Brabant

gilze burg de vetplein [640x480].jpg

Gilze Burg. de Vetplein

Gilze Burg. de Vetplein

Gilze landgoed Valkenberg [640x480].jpg

Gilze, landgoed Valkenberg.

Gilze, landgoed Valkenberg.

Gilze landgoed Valkenberg laan [640x480].jpg

Gilze, een van de monumentale en prijswinnende (zie bij Natuur en recreatie) lanen op landgoed Valkenberg.

Gilze, een van de monumentale en prijswinnende (zie bij Natuur en recreatie) lanen op landgoed Valkenberg.

Gilze

Terug naar boven

Status

- Gilze is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de regio Hart van Brabant, gemeente Gilze en Rijen.

- Onder het dorp Gilze vallen ook de buurtschappen Biestraat, Bolberg, Horst, Langereit, Raakeind, Nerhoven, Verhoven, Vijfhuizen (deels, twee panden), Vossenberg en Weilenseind. Dit zijn 10 buurtschappen in totaal.

Terug naar boven

Naam

Naamsverklaring
Misschien oude waternaam, afgeleid van gil ‘scheur’ met het suffix –isa, waarmee stromend water aangeduid werd. Een andere verklaring voert de naam terug op Gisle, dat voortkomt uit Gîslo, samengesteld uit lo ‘bos’ en gîsil ‘loot, twijg’ (1).

Terug naar boven

Ligging

Gilze ligt ZO van Breda, ZW van Tilburg, in het N grenzend aan de A58.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Gilze 52 huizen met 306 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 3.000 huizen met ca. 8.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

“Gilze zou mogelijk al in de Karolingische periode zijn ontstaan als een domeinstructuur. Vast staat dat Hilsondis, de gravin van Strijen, een domein met de naam Gillesa, met alles wat erbij hoorde, in het jaar 992 geschonken heeft aan de abdij van Thorn*1” (14). In de volgende eeuwen was het de hoofdplaats van de uitgestrekte bezittingen die dat vorstelijke stift in de Baronie van Breda bezat. In 1764 is een groot deel van het dorp afgebrand.

“Het toponiem Kerkhof, de naam voor het centrum van Gilze en Alphen, kan wijzen op uitbreiding van het begrip kerkhof (= dodenakker) tot het hele centrum. Maar werden de begravingen in de late Middeleeuwen niet in de kerk zelf gedaan? Nadat vanaf de Merovingische tijd de gewoonte om in de kerk begraven te worden opkwam, eerst voor de elite, later ook meer voor het gewone volk, moeten er talloze begravingen in de kerken hebben plaatsgevonden. In de 19e eeuw werd het begraven in de kerken weer afgeschaft  wegens de stankoverlast. Ook werden de kerken te klein voor de grote aantallen overledenen. Bij de naam Kerkhof moeten wij wellicht denken aan Hof = grote boerderij bij de kerk?” (89).

De watertoren van Gilze dateerde uit 1932, was 35,40 meter hoog, had twee betonnen vlakbodemreservoirs met een inhoud van 125 en 50 m³ en is verwoest op 10 oktober 1944.

Tegenwoordig is het dorp landelijk bekend vanwege het militair vliegveld Gilze-Rijen, een afdeling van de Rijksluchtvaartschool. Voor nadere informatie over deze vliegbasis zie Gilze en Rijen.

*1 Zie ook bij de buurtschap Verhoven.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij Heemkring Molenheide. - Heemerf 't Oude Raadhuis in Gilze wordt beheerd door Heemkring Molenheide en biedt tentoonstellingen over de geschiedenis van (de kernen van de gemeente) Gilze en Rijen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Gilze heeft 79 rijksmonumenten.

- Gilze heeft 13 gemeentelijke monumenten.

- Mariakapellen.

- Van de kerk is alleen de middelste topgevel aan de noordzijde oud. Hij heeft een geprofileerde ingang waarin een 19e-eeuwse zerk, een slank spitsboograam en een jaarsteen 1617 die duidt op een herstelling. Door uitbreidingen van de oude kerk in 1933 en 1952 ontstond een hallenkerk van het Haagse type, een kerk die aan de noord- en zuidzijde drie evenhoge topgevels heeft. De kerk heeft geornamenteerde houten tongewelven die voor een klein deel nog 16e-eeuws zijn. (31)

- Klokkenstoel op de begraafplaats.

- De molenromp aan de Molenstraat was een ronde stenen stellingkorenmolen en dateert uit 1903. De molen is onttakeld in 1935 en doet tegenwoordig dienst als woonhuis.

- In 1994 is in Gilze een middeleeuwse waterput opgegraven. Deze is nu te zien op het Bisschop de Vetplein.

- Museum Dè Wascht en Strèkt omvat een collectie strijkijzers, oude wasmachines, wringers, wasmiddelen en dergelijke, van conservator en verzamelaar Joke Timmermans-Bogaarts.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Als opvolger van de Marathon in Tilburg is er sinds 2009 in Gilze een Marathon en 1/2 marathon (mei). Site Marathon Gilze.

- Het Mollebosfist (weekend in mei, in een tent in het Mollebos) is drie dagen muziek, theater en andere festiviteiten.

- De Stratenloop Gilze (op een zondag in juni) gaat over een afstand van 5 of 10 km (trimloop, 5 km ook als KNAU-wesstrijd), met kortere afstanden voor de jeugd.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Speelboerderij De Vossenberg.

- Zwembad van de Toucan Health Club.

- Het 170 ha grote landgoed Valkenberg (ook wel Valkenburg) ligt ZO van Ulvenhout. Landgoed Valkenberg bestaat hoofdzakelijk uit loof- en naaldbos en gedeeltelijk uit bouw- en weilanden. Het landgoed is aangelegd op zandgronden. Het wordt doorsneden door enkele beken. Met name in de beekdalen groeien interessante planten. Dat ook straten monumentaal kunnen zijn, bewijst het feit dat de lanen van Valkenberg een eervolle vermelding hebben gekregen bij de uitreiking van de Brabantse Monumentenprijs 1996.

De jury stelde in zijn rapport: “De lanen van dit landgoed maken deel uit van een nog gedeeltelijk bestaande zogenoemde ganzenvoetstructuur. Eén van de bedoelde lanen is voor tweederde gedeelte beplant met een dubbele rij prachtige beuken; voor de rest bestaat de beplanting van die laan uit een dubbele rij eiken. Het vormt vanaf de Chaamseweg de toegangsweg tot het landgoed. Het geheel is met klinkers bestraat; de bestrating verkeert in goede staat; het historisch karakter wordt benadrukt door zichtbare slijtsporen in de bestrating, veroorzaakt door rijtuigwielen.” Over de zwerfkei op het landgoed doet de legende de ronde, dat er in heidense tijden mensenoffers op zouden zijn gebracht. Ook zou er bloed uit de steen druppelen als je er met een scherp voorwerp op kraste. Valkenberg is toegankelijk op wegen en paden, met uitzondering van de naaste omgeving van het huis.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Gilze door Kees Wittenbols uit Breda. Zie onderaan de pagina ook deel 2 en 3.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Gilze (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Muziek: - Het Gils Meezingkoor is opgericht in 2004 en heeft ca. 70 leden. - Koninklijke Harmonie St. Cecilia Gilze is opgericht in 1807 ern behoort daarmee tot de oudste harmonieën van Nederland.

- Sport: - v.v. Gilze (voetbal).

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Gilze algemeen en - idem St. Franciscus.

Reactie toevoegen