Epen

Plaats
Dorp
Gulpen-Wittem
Heuvelland
Limburg

epen_collage_kopie.jpg

Epen, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Epen, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Epen..JPG

Epen, gezien vanuit het westen

Epen, gezien vanuit het westen

Epen_0.JPG

Epen, gezien vanuit het noorden

Epen, gezien vanuit het noorden

epen_rk_kerk_sint_paulus_bekering_1.jpg

Epen, RK kerk Sint Paulus' Bekering

Epen, RK kerk Sint Paulus' Bekering

geuldal_bij_epen_1.jpg

Geuldal bij Epen

Geuldal bij Epen

geuldal_bij_epen_2.jpg

Geuldal bij Epen

Geuldal bij Epen

geuldal_bij_epen_3.jpg

Geuldal bij Epen

Geuldal bij Epen

geuldal_bij_epen_zinkviooltje.jpg

Geuldal bij Epen, zinkviooltje

Geuldal bij Epen, zinkviooltje

geuldal_bij_epen_met_zicht_op_de_volmolen.jpg

Geuldal bij Epen, met zicht op de volmolen in de buurtschap Plaat

Geuldal bij Epen, met zicht op de volmolen in de buurtschap Plaat

Epen

Terug naar boven

Status

- Epen is een dorp in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Gulpen-Wittem. T/m 1998 gemeente Wittem.

- Onder het dorp Epen vallen ook de buurtschappen Diependal, Eperheide, Kuttingen, Plaat, Terpoorten en Terziet. Dat zijn 6 buurtschappen in totaal.

Terug naar boven

Naam

In het Limburgs
Ieëpe.

Oudere vermeldingen
Epene, 1041 Apine, 1056 Apinis, 1075 kopie 17e eeuw Epeno.

Naamsverklaring
Afleiding van apa-*, ‘rivier, stroom’ met het suffix -in-. De betekenis is ‘nederzetting bij de rivier’.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet Epen 't Vooseriek.

Terug naar boven

Ligging

Het dorp Epen ligt W van het dorp Vaals, NW van de plaats Sippenaeken in België, NO van de plaats Teuven in België, ONO van het dorp Slenaken, ZO van het dorp Gulpen, Z van het dorp Wittem, ZZW van de dorpen Partij en Mechelen en ZW van het dorp Vijlen.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Epen 80 huizen met 443 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 500 huizen met ca. 1.200 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Reeds in de Romeinse tijd is deze omgeving gekoloniseerd. Legionairs die hun tijd uitgediend hadden, kregen een stuk land toegewezen dat in ontginning werd gebracht. Hieruit zouden later de grote Romeinse hoeven ontstaan: de villa's, waarvan er diverse in de omgeving zijn opgegraven.

Epen was in de vroege middeleeuwen privé-eigendom van de Karolingische koningen. In 1041 duikt de naam voor het eerst op als 'Apine’ in een akte van de roomse koning Hendrik. In 1056 heeft de tot Duits Keizer gekroonde Hendrik goederen ‘in villa Apensis’ aan de abdij van Burtscheid vermaakt. Tot aan de Franse Tijd in 1794 bleven de Epense bezittingen in handen van deze abdij. Epen behoorde samen met de nabijgelegen dorpen Mechelen en Wahlwiller tot de enige Nederlandse plaatsen die ooit tot het Hertogdom Limburg hebben behoord.

Na de middeleeuwen heeft Epen en omgeving veel te lijden gehad van oorlogshandelingen en van rondtrekkende bendes gedeserteerde soldaten Er heerste veel armoede. De armoede is waarschijnlijk ook een van de redenen dat er zoveel prachtige vakwerkgebouwen zijn blijven bestaan zoals bijvoorbeeld in de buurtschappen Plaat, Diependal en Terziet.

Pas tussen de beide wereldoorlogen begint de welvaart toe te nemen. Epen wordt dan toeristisch ontdekt door mensen met belangstelling voor de natuur en de geologie. Onder een van de eerste toeristen die het dorp bezocht hebben, bevindt zich Eli Heijmans, onderwijzer uit Amsterdam en bevlogen natuurpropagandist. Hij is onder meer een van de oprichters van de Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten, samen met de in Maastricht geboren Jac. P. Thijsse, de schrijver van veel boeken over de natuur.

Naar aanleiding van zijn vakantie in 1910 te Epen schrijft Heijmans het boekje ‘Uit ons Krijtland’, waarin hij de omgeving van het dorp beschrijft. Veel ervan is nu nog terug te vinden. Zijn naam komt een aantal keren voor in het Epense: het Heijmansreservaat (het Onderste- en Bovenste Bos), de Heijmansgroeve (langs de Geul ten zuiden van het dorp, waar Carboongesteente aan de oppervlakte komt) en tenslotte de Heijmansstraat.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Epen, kun je terecht bij de in 2012 opgerichte Heemkundevereniging Uit Ons Krijtland, genoemd dus naar het in de vorige alinea genoemde boek.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Epen heeft 18 rijksmonumenten.

- De RK kerk Sint Paulus' Bekering uit 1842 wordt als zeer kenmerkend beschouwd. Samen met de vakwerkhuizen in Epen geeft de kerk reden voor de status van beschermd dorpsgezicht. Het is een éénschepige neoclassicistische kerk (waterstaatskerk) met ronde vensterbogen, een halfingebouwde toren met ingesnoerde naaldspits aan de westzijde en een ronde absis met aangebouwde sacristie. De kerk is gebouwd naar plannen van J.H.J. Dumoulin op de plaats van een romaanse voorganger. De toren is in 1847-1848 toegevoegd naar plannen van architect Lintzen. Aan de noordzijde van de kerk ligt een kapelanie uit het einde van de 18e eeuw. - Site van de parochie Sint Paulus’ Bekering.

- De prachtige, beroemde Volmolen van Epen ligt in de buurtschap Plaat en wordt daarom aldaar beschreven.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Carnaval. - Carnavalsvereniging der Vooseschtoets.

- Op de eerste zondag van de Vasten is er in Epen de traditie van het Burck-Brêane. Deze bijna uitgestorven traditie wordt in het Heuvelland in nog slechts enkele andere dorpen in stand gehouden, waaronder Noorbeek, Banholt en Eijsden. In het buitenland vindt het met name nog plaats in Luxemburg, het zuiden van Duitsland, het noorden van Italië en in de Oostkantons van België. Het Burck-Brêane is een oud heidens gebruik dat later door de katholieke kerk omarmd is. Het heeft niets met carnaval te maken, maar alles met de Vasten. Het is te vergelijken met de vroegere grote Vasten- en Paasvuren.

De traditie van het Burck-Brêane in Epen dateert uit 1568 (in 2018 heeft men daarom het 450-jarig bestaan ervan gevierd). Van oorsprong is het een vastenvuur om boze geesten te verjagen, de vruchtbaarheid over de akkers af te roepen en het begin van de lente te vieren. Op zaterdagochtend gaan de leden van de vereniging samen met de kinderen uit het dorp fakkels maken van houten latten en jutte zakken. In een grote ketel worden oude kaarsen gesmolten tot kaarsvet, waarin de gemaakte fakkels enkele keren worden gedoopt. Daarna worden de kinderen getrakteerd op een 'poeffel'.

Op Burck-zondag na de hoogmis vindt het kamerschieten plaats. Aansluitend brengen ze een grote fakkel van zo’n vier meter in een kleine optocht naar het Burckplein, waar hij de rest van de dag blijft branden. Rond 13 uur gaan kinderen en begeleiders op tractoren en aanhangwagens verder met het huis-aan-huis inzamelen van brandbare materialen. Zij hebben ook een ‘klingelsbuul’ (collectebuidel) bij zich om geld in te zamelen voor het organiseren van het feest. In de tussentijd werken jonge 'Burckbouwers' aan het opbouwen van de enorme brandstapel. ’s Avonds op het Burckplein is het dan eindelijk zover; om 19.00 uur worden de fakkels aangestoken en aan de kinderen uitgedeeld. Onder begeleiding van Harmonie Inter-Nos gaan ze samen in optocht door Epen naar de Burck. Na een korte toespraak is het de eer aan groep 8 van de basisschool en enkele verdienstelijke Epenaren om de Burck aan te steken.

- Jaarlijks organiseert Wandelsportvereniging WSV à Hermkes op Paasmaandag de schitterende Bloesemwandeling met keuze uit de afstanden ca. 5, 10, 15 en 20 km. Een echte kenner van het Heuvelland heeft de wandeling uitgezet. Je zult verrast worden. Het Geuldal is een 5-sterrenlandschap, dus kom genieten van die 5 sterren! De Bloesemwandeling voert over weiden, bospaden, veld- en asfaltwegen met mooie panorama's. Je wandelt langs prachtige vakwerkhuizen. Alle wandelingen brengen je langs het riviertje de Geul met zijn mooie watermolen de Volmolen. De opbrengst komt ten goede aan de leerlingen van Basisschool à Hermkes (Schoolstraat 16 te Epen), wat ook de startlocatie is van de wandeling.

- Koningsdag met o.a. Zeepkistenrace.

- KPJ Epen organiseert op een vrijdag in juli een Zomeravondfeest met onder meer het Europees Kampioenschap Gaffelhangen* (categorieën: heren, dames en kinderen). Verder zijn er wedstrijden spijkerslaan en boomstamzagen. * Een gaffel is een stok die aan één uiteinde in twee armen of tanden uitloopt.

- Kermis (weekend eind augustus).

- Broodfeest (weekend begin september).

- Kerst in het Geuldal (op een zondag voor Kerstmis) vindt zo te zien niet jaarlijks plaats, maar in ieder geval wel in 2015.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Het Geuldal rond Epen is een bijzonder gebied. De beheerders Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en het Limburgs Landschap onderhouden hier landschappen rond de zinkrijke rivier de Geul die hier Nederland binnenkomt. Het zink is afkomstig uit België, waar de Geul door zinkrijke lagen stroomt en waar jarenlang zinkmijnen gevestigd waren. Veel afval van die mijnen heeft zich langs de rivier afgezet waardoor bijzondere, zinktolerante planten zoals Zinkviooltje en Zinkboerenkers zich konden vestigen. Deze beide soorten zijn uiterst zeldzaam.

Er loopt een uitgebreid netwerk van fiets- en wandelpaden door het gebied, waar hellingbossen, orchideeënrijke weilanden, rivieroevers en hoogstamboomgaarden afgewisseld door vakwerkhuizen en de Volmolen bij Plaat voor een uiterst gevarieerd landschap zorgen.

- In 1911 heeft de Amsterdamse onderwijzer Eli Heimans - o.a. een van de iniatiefnemers tot de oprichting in 1905 van Vereniging Natuurmonumenten - het boek 'Uit ons Krijtland' geschreven. In tegenstelling tot wat de titel doet vermoeden, heeft het boek alleen betrekking op een gebied van 12 km2 in het Boven-Geuldal bij Epen. Heimans was zo onder de indruk van dit gebied wat betreft flora, fauna en geologie, dat hij besloot middels het boek ook anderen hiervan deelgenoot te maken. Het resultaat was, en is nog steeds, voor een breed publiek interessant.

Dat is ook de reden waarom de uitgave in 2011, een eeuw na verschijning, in het Natuurhistorisch Maandblad weer in de schijnwerpers is geplaatst. In het eerste deel van deze artikelenreeks wordt beschreven hoe het bijzondere landschap rondom Epen sinds het verschijnen van het boek van Heimans is veranderd en hoe sindsdien het behoud van natuur en landschap in deze streek een economische drager van belang is geworden. Het tweede en derde deel nemen je mee op enkele tochten die Heimans destijds heeft gemaakt. Via de link zijn de artikelen ook online te lezen.

- De Groene Wissel Epen is een rondwandeling van 12 km door en rond het dorp, het Geuldal en het Vijlenerbos. Alles wat het Limburgse Heuvelland zo mooi maakt, komt hier voorbij: holle wegen, vakwerkhuizen, slingerpaadjes door weilanden, vergezichten, de Geul en bronnetjes.

- Rondom Vaals, Epen en Slenaken kun je als wielrenner veel mooie klimmetjes vinden. Én ook zeer mooie afdalingen, misschien wel de mooiste afdalingen van Nederland. Je voelt je soms bijna heel eventjes in de Alpen. Ondanks dat dit een zeer toeristisch gebied is kun je hier toch heerlijk rustig fietsen en genieten van de omgeving. Alle wegen zijn goed geasfalteerd en zijn vaak ook wat breder. Ook niet onbelangrijk is het feit dat je hier langs de wegen genoeg terrasjes kunt vinden.

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Epen.

- Belangenvereniging: - "De overheid legt het initiatief steeds meer bij de burgers, waardoor inwoners mede verantwoordelijk worden voor hun eigen leefomgeving. Een verantwoordelijkheid die moet leiden tot het behoud en de verbetering van de kwaliteit van ons dorp en onze buurtschappen. Om dit te bereiken is zelfsturing noodzakelijk. Concreet betekent dit dat wij van nu af aan onze eigen ideeën en wensen over de kwaliteit van onze woonomgeving kunnen en moeten formuleren." Aldus de in 2015 opgerichte Initiatiefgroep Zelfsturing Epen.

- Dorpshuis: - Gemeenschapshuis Het Patronaat is in 2009 verbouwd en voldoet daarmee weer helemaal aan de eisen des tijds. Het gemeenschapshuis biedt onderdak aan de volgende verenigingen/clubs/activiteiten, o.a. t.b.v. uitvoeringen en wekelijkse repetities: Bibliotheek Epen, Schutterij St. Paulus, Ballet Michelle, twee Yogaclubs, Dansgroep carnavalsvereniging, Toneelvereniging Tha’Lia, Harmonie Inter Nos, Carnavalsvereniging, Wandelsportvereniging, Kerst in het Geuldal, KPJ, en kermisactiviteiten.

- Onderwijs: - "Basisschool à Hermkes in Epen kenmerkt zich door de verbondenheid met de omgeving. Het is een ontmoetingsplaats voor ouders en leerlingen, waar vaak allerlei dorps- en gemeenschappelijke activiteiten starten. De school wil deze toegevoegde functie graag blijven vervullen, maar vooral een plek zijn waar leerlingen begeleid worden bij hun ontwikkeling, zodat ze als ze onze school verlaten op een goede manier kunnen doorstromen naar het vervolgonderwijs. We hopen dat onze leerlingen vervolgens uitgroeien tot volwassenen die op een respectvolle wijze deel uitmaken van de maatschappij. Leerlingen krijgen kansen en de ruimte om initiatieven te ontwikkelen. Kinderen moeten zich naar hun vermogen kunnen ontwikkelen. Een goede relatie tussen de school en  de ouders/verzorgers van onze leerlingen (educatief partnerschap) is een absolute voorwaarde om goed onderwijs te kunnen bieden.
Leerlingen, ouders/verzorgers, teamleden, oudervereniging en MR vormen door de goede onderlinge samenwerking de basis voor een goed schoolklimaat."

- Lezen: - Bij Bibliotheek Epen (Patronaatsplein 1, ingang achter Patronaat) kun je boeken lenen voor maar 20 eurocent per week. Abonnement is niet nodig. Tot 18 jaar is lenen in deze bieb gratis. Tegen betaling kun je gebruik maken van het internet. Kom gezellig een keertje kijken, de vrijwilligers helpen je graag!

- Jeugd: - Jongeren Vereniging Epen.

- Muziek: - Harmonie Inter Nos is in 1938 opgericht, als opvolger van de in 1892 opgerichte maar destijds niet meer actieve harmonie De Vriendenkring. De vereniging heeft een prachtig logo, dat in 1977 is ontwerpen door dhr. Stoepman in samenwerking met de bekende tekenaar van planten en bloemen Rien Westra. Het stelt de stromende Geul voor met daarbij afbeeldingen van het zinkviooltje en de krijtgentiaan, enkele planten waar Epen mede bekend om is.

- Sport: - Schutterij St. Paulus.

- Welzijn: - Hoeskamer Epen organiseert iedere 1e donderdag van de maand een maaltijd in het Patronaat voor iedereen die het gezellig vindt om samen te eten.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Epen.

Reactie toevoegen