Enumatil

Plaats
Dorp
Leek
Westerkwartier
Groningen

enumatil_molen_kopie.jpg

Enumatil, molen Eben Haëzer

Enumatil, molen Eben Haëzer

Enumatil

Terug naar boven

Overnachten

- Boek hier je vakantiehuis in omgeving Enumatil.

- Boek hier je hotel of B&B in omgeving Enumatil.

Terug naar boven

Eten en drinken

- Reserveer hier online je restaurant in omgeving Enumatil.

- Bestel hier online je maaltijd en laat hem thuisbezorgen in omgeving Enumatil.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Enumatil (online te bestellen).

Terug naar boven

Status

- Enumatil is een dorp in de provincie Groningen, in de streek Westerkwartier, gemeente Leek. T/m 1989 viel het dorp ook nog deels onder de gemeenten Zuidhorn en Oldekerk. Het dorp heeft ook 2 postcodes (9811 en 9812) om de respectievelijke delen te kunnen onderscheiden. Middels grenscorrecties bij de herindelingen van 1990 is het dorp nagenoeg geheel onder de gemeente Leek komen te vallen. Blijkens het beschrevene onder Bezienswaardigheden, heeft Enumatil sinds 1839 een kerk. Voorheen was het dus nog een buurtschap, die volgens het onder Geschiedenis beschreven schoolmeesterraport uit 1828 destijds onder het dorp Lettelbert viel.

Terug naar boven

Naam

In het Gronings
Aimtil, IJmentil.

Bijnaam
De bijnaam voor Enumatilsters is schaifdokken. Waarom dat zo is, heeft men tot heden nog niet kunnen achterhalen.

Oudere vermeldingen
1456 Enematil, 1582 ad Emonis pontem, ca. 1660 Eemetil, 1794 Eem-til, Ema-til.

Naamsverklaring
Til 'vaste brug' toebehorend aan het geslacht Enuma 'de lieden van de persoon Ene'.(1)

Terug naar boven

Ligging

Enumatil ligt W van Groningen, Z van Zuidhorn, NO van Leek, rond het punt waar het Hoendiep, het Lettelberterdiep en de Matsloot bij elkaar komen, en rond de provincialeweg N978 (Zuidhorn - Leek). In het dorpsgebied liggen 3 bruggen over de Matsloot. Vanuit de dorpskern gezien zijn dat achtereenvolgens de Eerste Brug, de Tweede Brug, en de Auwemadraai in de N978 (op de grens met de Midwolder buurtschap Pasop. Laatstgenoemde brug is in 2009 geheel vernieuwd. Verder heeft het dorp nog een brug over het Hoendiep. Aanvankelijk was dat een zogeheten klapbrug.

Terug naar boven

Statistische gegevens

De huizen- en inwonertallen van Enumatil in 1840 waren gesplitst in 28 huizen met 143 inwoners onder de gemeente Leek en 7 huizen met 40 inwoners onder de gemeente Zuidhorn. Onder de gemeente Oldekerk werd het dorp in dat jaar niet apart vermeld. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 130 huizen met ca. 330 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Vroeger liep op de plek van het huidige Enumatil de landweg van Groningen naar Friesland, over de kleirug van de rivier de Oude Riet. Haaks op deze rug loopt het Hoendiep. Het land ten zuiden van het dorp kon aanvankelijk niet worden ontwaterd omdat de Oude Riet als barrière fungeerde. Het dorp had daarom in de eerste eeuwen van zijn bestaan nogal eens last van overstromingen. Daarom groeven de Aduarder monniken een afvoerkanaal dat rechtstreeks op het Reitdiep aansloot, dwars door die Oude Riet-bedding heen. De bagger uit het kanaal werd op het land gegooid. Op de zo ontstane wallen hebben de kloosterlingen vervolgens de boerderijen gesticht.

Later had het geslacht Ewsum, dat het landgoed Nienoord in Leek bewoonde, een groot belang in het onderhoud van het Hoendiep. Deze familie liet namelijk grote veengebieden ontginnen (= geschikt maken van grond voor bebouwing of exploitatie) bij Leek, het huidige Leekstermeer. De turf werd via het Hoendiep afgevoerd. Ook de Groningse handelaren maakten graag gebruik van het kanaal om naar Friesland en Holland te varen. Een tocht via het Reitdiep en de Wadden verliep namelijk veel moeizamer.

De eerste brug van Enumatil is rond 1445 geslagen. In 1582 leggen de Spanjaarden rond het dorp een verdedigingsschans aan ter bescherming van de vaarroute van en naar de in die tijd Spaansgezinde stad Groningen.

In 1744 telt Enumatil slechts 14 huizen. Ruim 80 jaar later ziet het dorp er heel wat florissanter uit. Dit blijkt uit het rapport van het hoofd van de openbare lagere school uit 1828. Er zijn in die tijd in het dorp twee kasteleins, twee winkeliers, een bakker, een schoenmaker en een timmerman. Ook waren er twee molens. In 1859 wordt de weg Groningen - Enumatil - Marum door de provincie verbeterd. De nieuwe grindweg is een hele verbetering voor de postkoets. Het dorpsleven heeft lange tijd gefloreerd door de strategische ligging aan het Hoendiep, de belangrijkste vaarweg tussen Groningen en Friesland. Enumatil heeft een hoge bebouwingsdichtheid, wat kenmerkend is voor een dorp dat van verkeer leefde.

Tot 1940 groeit Enumatil gestaag en aan beide kanten van het Hoendiep wordt veel gebouwd. Hierbij is de brug meerdere malen vernieuwd. Na 1940 is het dorp nauwelijks meer gegroeid als gevolg van het sterk verminderde belang van het Hoendiep. In die tijd heeft het Van Starkenborghkanaal namelijk de functie van hoofdvaarroute tussen Friesland en Groningen van het Hoendiep overgenomen. Nadat het belang van de verkeersfunctie over het water hier was verdwenen, was het ook met de bedrijvigheid vrijwel gedaan. Het dorp is altijd klein gebleven, want omdat het in een uithoek van de gemeenten Leek, Oldekerk en Zuidhorn lag (onder welke gemeenten het dorp tot de herindeling van 1990 allemaal viel), was uitbreiding voor geen van de gemeenten interessant.

- Verhalen over Enumatil in vroeger tijden op de site Zuidhorn in Beeld.

- Geschiedenis van de molens en de schans te Enumatil.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Het geldende Bestemmingsplan Enumatil / Oostwold dateert uit 2009.

- Reportage over Enumatil anno 2000 (in Reformatorisch Dagblad).

- De basisschool is na afloop van schooljaar 2011/2012 gesloten.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- In 2009 is de dorpskern van Enumatil benoemd tot beschermd dorpsgezicht. Reeds in het Streekplan Groningen uit 1985 wordt het dorp onder de kruisdorpen vermeld als beschermingswaardig dorpsgezicht. Kort samengevat is dit dorpsgezicht om de volgende redenen bijzonder: het dorp bevindt zich bij een kruispunt van middeleeuwse verkeerswegen; het dorp heeft zijn ontstaan te danken aan de bouw van een militaire schans in de Tachtigjarige Oorlog; het dorp kan worden gekenmerkt als een gaaf kruisdorp aan het water. Voor nadere toelichtig zie de notitie Voorstel om te komen tot beschermd dorpsgezicht Enumatil (2009).

- Enumatil heeft 2 rijksmonumenten, zijnde molen Eben Haëzer en Café Otter.

- Enumatil heeft 4 gemeentelijke monumenten, zijnde de woonhuizen op Dorpsstraat 21, Hoendiep 4 en 39, en Molenpad 18.

- Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt (Dorpsstraat 20). Het kerkorgel is in 1980 gebouwd door de fa. Bern. Koch.

- Gereformeerde (PKN) kerk De Rank (Hoendiep 43) is in 1839 ontstaan als Christelijk Afgescheiden Gemeente. In 1869 wordt dit de Christelijke Gereformeerde Gemeente, in 1892 wordt het de Gereformeerde Kerk. De pastorie voor de predikant staat er sinds 1952 en in 1955 komt het huidige kerkgebouw gereed. Sinds 1979 was de dominee-functie in deze kerkelijke gemeente vacant. De kerkelijke gemeente omvatte de kernen Briltil, Den Horn, De Poffert, Enumatil, Faan, Lettelbert, Oostwold en Pasop. De kerk viel onder de Hervormde Gemeenten van Hoogkerk, Leek, Niekerk en Zuidhorn. Sinds 2001 was dhr. D. Kruyt pastoraal werker in deze kerk. Maandelijks ging hij in een eredienst voor. De overige zondagse erediensten waren er gastvoorgangers.

In juli 2016 is de Gereformeerde Kerk gefuseerd met de Protestantse Gemeente Niekerk-Oldekerk-Faan en aan de eredienst onttrokken. Het geheel is verder gegaan als Protestantse Gemeente Niekerk-Oldekerk-Faan-Enumatil (afgekort NOFE). De gemeenteleden in het dorp zijn overgeschreven naar de locatie van de Protestantse Gemeente te Oldekerk, de voormalig Gereformeerde Kerk van dat dorp. Zie verder geschiedenis van de Gereformeerde Kerk te Enumatil.

- Molen Eben Haëzer is sinds 1964 in eigendom van de gemeente (oorspronkelijk gemeente Zuidhorn, sinds de grenscorrecties gemeente Leek). De molen is na een verwoestende brand in 1906, in 1907 vlak naast de oorspronkelijke plaats herbouwd met onderdelen van diverse andere molens elders uit het land. De molen is na een lange periode van stilstand in 1985 maalvaardig gerestaureerd. Vrijwillig molenaar Piet Bethlehem liet sindsdien de molen bij tijd en wijle draaien. In 2011 was een aantal onderdelen in matige staat. De molen is daarom in dat jaar grootschalig gerestaureerd, zodat hij er weer even tegen kan. Molenaar Bethlehem is in dat jaar opgevolgd door Heleen Velvis. Zij draait met de molen om de zaterdag en bij bijzondere gelegenheden.

- Aan de overkant van de molen ligt het voormalige veerhuis Café Otter (Hoendiep 25) dat jarenlang als huiskamercafé dienst heeft gedaan. In de gevel staat de mysterieuze inscriptie P.B.1895.A.M. Dat staat voor Piet Balk en Anje Modderman die in 1895 met elkaar zijn getrouwd. Dat hier paarden werden gewisseld is nog te zien aan de drie ringen in de muur en de twee zware stenen palen. Tot 1990 was in dit pand de laatste kruidenierszaak van Enumatil gevestigd.

- Windmotor Enumatil is een kleine Amerikaanse windmotor met een windrad van 18 bladen. Hij staat ZO van het dorp op particulier terrein aan de zuidzijde van het Hoendiep.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Paasvuur.

- Sinds 2015 is er in Enumatil op de 2e zaterdag in september 'Op Struun'. Struun door de gezellige straatjes van het pittoreske dorp aan het Hoendiep. Veel inwoners openen deze dag hun garages voor de verkoop van oude en zelfgemaakte spullen. En bezichtig dan gelijk de rijksmonumentale molen, als je er toch bent.

Terug naar boven

Beeld

- Luchtfoto's van een winters Enumatil (januari 2012).

- Dam Op in Enumatil is een reportage (15 min.) van Rob van Dam waarin hij je meeneemt naar bijzondere objecten en mensen in dit dorp (RTV Noord, 2012).

Terug naar boven

Links

- Site van en over Enumatil. De Dorpskrant, die enkele malen per jaar verschijnt, is via de site ook online te lezen, ook oudere nummers (zie het menu Dorpskrant op de site).

- De Kasparhoeve biedt kleinschalig wonen met begeleiding aan 8 tot maximaal 10 kinderen en/of jong volwassenen met een psychiatrische diagnose en/of een licht verstandelijke beperking.

- Lidmaten Lettelbert en Enumatil 1682-1811.

Reactie toevoegen