Effen

Plaats
Dorp
Breda
West-Brabant Baronie en Markiezaat De Rith
Noord-Brabant

Effen

Terug naar boven

Status

- Effen is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de regio West-Brabant, daarbinnen in de streek Baronie en Markiezaat, en daar weer binnen in het streekje De Rith, gemeente Breda. T/m 1941 gemeente Princenhage.

- Het dorp Effen heeft in 1978 geen eigen postcode en plaatsnaam gekregen in het postcodeboek, voor de postadressen ligt het dorp daarom sindsdien 'in' Breda. Het dorp valt officieel ook onder deze stad. Omdat het dorp in het streekje De Rith ligt, en het gehele streekje algemeen wordt gezien als vallend onder het voormalige dorp en 'dorp in de stad' Princenhage (thans een wijk van de stad Breda), is men mogelijk ook van mening dat het dorp Effen, evenals alle buurtschappen in dit gebiedje, onder dit 'dorp in de stad' vallen.

Maar het is eigenlijk niet gebruikelijk om een dorp onder een dorp te laten vallen. Wel is het zo dat Effen lang een buurtschap is gebleven en als dorp nog maar jong is (zie verder bij Geschiedenis), en in ieder geval vanouds onder de toenmalige gemeente Princenhage viel. Zie verder de pagina over het streekje De Rith, en de pagina over het 'dorp in de stad' en de voormalige gemeente Princenhage.

- Blijkens de site van het gemeenschapshuis vallen onder het dorp Effen ook de buurtschappen 't Hout, Overa en Rith, oorspronkelijk buurtschappen van het voormalige dorp Princenhage. Deze buurtschappen liggen voor de postadressen evenwel 'in' Breda (net als het dorp Effen dus).

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
1295 Effene, 1310 kopie 15e eeuw Effenen, 1420 kopie 17e eeuw tEffen.

Naamsverklaring
- Nog niet bevredigend verklaard. De naam vertoont enige overeenkomst met een in 1442 onder Oosterhout vermeld dEffent, die volgens sommigen thuishoort bij namen als Birkt, Bokt, Elst enz., en gevormd zou zijn met een suffix -t bij een boomnaam effe(n). Alleen uit een boomnaam bestaande plaatsnamen komen echter nauwelijks voor en we moeten dan een onderdrukt collectiverend suffix aannemen, bijvoorbeeld -(i)na*, of de naam zien als een afleiding bij het Middelnederlandse effen 'vlak, glad, zonder verheffing', als waternaam (vergelijk Vlake), dan wel als terreinaanduiding (vergelijk het Duitse Ebene ‘vlakte’).(1)
* Gereconstrueerde vorm.

- Effe is ook een boomnaam: men duidt er in Vlaanderen de Spaanse aak mee aan, maar in het Rijnland de iep. Ook zou men er de yf ofwel taxus mee kunnen bedoelen. Zijn er wellicht overeenkomsten in structuur en gebruik van esdoornhout en taxushout? Het laatste is in elk geval zeer sterk en hard. Aan het hout werd een onheilafwerende kracht toegeschreven: daarom werd het wel aangewend voor het maken van cultusvoorwerpen. Ook maakte men van taxushout bogen, evenals van de Spaanse aak; beide stonden dan ook in de volksmond bekend als booghout. De naamsovereenkomst tussen Spaanse aak en taxus kan dus berusten op een soortgelijk gebruik dat men van beide soorten maakte. Het nut telde zwaarder dan het uiterlijk van de bomen! Effe komt voor in het collectief Effent onder Oosterhout en misschien in de nederzettingsnaam Effen bij Princenhage.(2)

Terug naar boven

Ligging

Effen ligt ZW van Breda, grotendeels O en deels W van de (in de tijd van Napoleon aangelegde en kaarsrechte) Rijsbergseweg. Gelegen aan de linkeroever van de Aa of Weerijs, in het O grenzend aan A16 en HSL. Het dorp ligt centraal tot iets ZO daarvan in het streekje De Rith - het hele landelijk gebied WZW en ZW van Breda.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Effen 32 huizen met 197 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 400 huizen met ca. 1.000 inwoners. Dat is inclusief de bij het dorp behorende buurtschappen, in het streekje De Rith.

Terug naar boven

Geschiedenis

"Van oud ontgonnen land onder Effen getuigen ook de twisten over tienden. Bij deze heffing in natura gaat een tiende deel van de oogst naar de Kerk. Uit een oorkonde uit 1299 blijkt dat in 1271 de tienden over het koren van deze nederzetting ten goede kwamen aan de pastoor van Gilze. Uiteindelijk behoorden alle tienden in deze omgeving toe aan de abdij van Thorn die het recht had de pastoor van de moederkerk in Gilze te benoemen.

De nederzettingen in de streek De Rith liggen steeds veilig voor het water op de hogere delen van het dekzandlandschap. Wat opvalt is de afwezigheid van een sterk ontwikkelde kern. In geen enkele buurtschap staan huizen of boerderijen dicht op elkaar. Vergeleken met compacte bebouwingen elders zijn de gehuchten in De Rith*1 niet meer dan nevelvlekken. De naamgeving zegt meer over de sociale samenhang van de boerengemeenschap dan over een fysieke eenheid.

Toch is uit oud kaartmateriaal, zoals de Militaire Topografische Kaart van het Koningrijk der Nederlanden (1840) en de Kadasterkaart (1830), enige structuur van de buurtschappen af te leiden. Hier en daar trad een bescheiden clustering op, zoals bij Effen. Daar stonden de hoeven aan het begin van deze eeuw in en om een gezamenlijke veedrift gegroepeerd. Een drift is een stuk grond waarlangs het vee naar de weilanden werd gebracht. Pas in de 20e eeuw, na de Tweede Wereldoorlog, is Effen uitgegroeid tot een dorp van enige omvang’ (NB3). De nederzetting is ontstaan op de linkeroever van de Aa of Weerijs, tussen een aantal oude en jongere wegen die min of meer evenwijdig aan dit riviertje lopen.
*1 Achterste Rith, Overa, Lies, Vuchtschoot en voor de Tweede Wereldoorlog ook Effen.

(808) stelt dat op kaarten van rond 1960 Effen nog niet als dorp voorkwam, maar dat het werd weergegeven als een ‘piepjong woonwijkje’. Oorspronkelijk was hier slechts sprake van een erg verspreide bebouwing van boeren, tuinders en landarbeiders. Van een woonkern, een concentratie van huizen, een dorpsplein was geen sprake. Toch is Effen een van de oudste buurtschappen van de voormalige gemeente Princenhage.

Van 1710 tot begin 20e eeuw heeft hier de molen ‘Zelden Effen’ gestaan. “Met een effen molensteen is het slecht graan malen, vandaar de naam. Rond 1900 was de molen niet meer rendabel. De massa hout die vrijkwam bij de afbraak, is gebruikt als basis voor een houtbedrijf.”(808)

Van buurtschap naar dorp
Het moet in 1935 geweest zijn dat pastoor Antonius Anssems de boerderij van Chris Roelants binnenkwam: “Jullie moeten honderd gulden (circa vijftig euro) geven voor de nieuwe kerk en morgen verwacht ik jullie op de bouwplaats.” “Je had maar te gaan”, vertelde Roelants. “Zwarte grond wegscheppen anders kwam je niet in de hemel. Zweten tot je op de rode grond kwam voor de fundering, want op zwarte grond kun je niet bouwen.”(808) De grond vervoerde hij met een klikkar. “Een klikkar, dat is een kar waar je een pal, en een stuk hout uit kon trekken en dan kiepte ie achterover.”

De kerk had grote invloed op het sociale leven in de streek rond Effen (= De Rith). De pastoor was geestelijk adviseur van alle buurtschappen en als dank kreeg hij vlees van de boeren. De bouw van de kerk was een sociaal gebeuren bij uitstek. Drie boerenfamilies stelden gratis een stuk grond ter beschikking en boeren uit de buurt reden af en aan met karren vol zand en stenen. Tegelijk met de kerk werd een parochieschool gebouwd. Hoewel de school officieel gemengd was, kregen de meisjes tot 1953 nog les van nonnen. Het schoolplein en zelfs de gang van de school werden door een muurtje gescheiden.

Eerdergenoemd artikel onthult ook het mysterie waaróm hier in het nietige Effen, evenals in de buurtschap Lies(bos), zo’n buitenproportioneel forse kerk is verrezen: “Voor het antwoord moeten wij naar Breda. Tussen de twee wereldoorlogen discussieerden stadsplanners daar over de stedenbouwkundige aanpak van uitbreidingen. Moest Breda een zwerm tuindorpen worden of een meer compacte stad? Het resulteerde in een wijksgewijze aanpak binnen steeds opnieuw te krappe gemeentegrenzen. Het bisdom Breda meende er goed aan te doen in de verwachte woonwijken alvast nieuwe kerken te bouwen. Zo kregen Effen en ook het gehucht Lies(bos) eigen ‘kathedralen’ die nog altijd op woonwijken wachten.”

- Nadere informatie over de geschiedenis van Effen door dr. K.A.H.W. Leenders.

- Straatnamen in Effen.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- De ‘bundel’ van Hogesnelheidslijn (HSL) en de verbrede (driebaans c.q. zesstrooks) A16, is op circa 200 meter van de dorpsrand van Effen komen te liggen. In 2000 is hiervoor een 30-tal woningen in het dorp afgebroken, waaronder de 8 ‘Engelse huisjes’. Ter compensatie zijn aan de noordrand van het dorp 30 woningen teruggebouwd.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Effen heeft 5 rijksmonumenten.

- Effen heeft een, in verhouding tot de grootte van het dorpje, forse kerk uit 1939. Dat komt omdat het Bisdom Breda in die tijd rekening hield met grootschalige nieuwbouw rond deze plaats (en Lies[bosch] waar eveneens een forse kerk verrees) en vooruitlopend daarop vast de kerk bouwde. Die nieuwbouw is er nooit gekomen, het dorp is altijd klein gebleven, zij het met wel een fors buitengebied; de omliggende buurtschappen Overa, 't Hout en De Rith worden doorgaans als vallend onder het dorpsgebied van Effen beschouwd. De kerk H. Moeder Gods is onderdeel van de Nazarethparochie.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Effen door Kees Wittenbols.

Terug naar boven

Links

- Dorpshuis: - Doel van Gemeenschapshuis De Kievitslaar is om de buurschappen Overa - Effen - De Rith - 't Hout, tezamen Effen vormend, een plek te bieden waar men elkaar kan ontmoeten. Het gemeenschapshuis vormt samen met de kerk en de basisschool het hart van deze dorpsgemeenschap.

- Onderwijs: - Basisschool Effen.

- Muziek: - Kerkkoor Effen is gelijk met de kerk, in 1939 dus, opgericht.

Reactie toevoegen