Eelde-Paterswolde

Plaats
Dorp
Tynaarlo
Drenthe

eelde-paterswolde_plaatsnaambord_kopie.jpg

De dorpen Eelde en Paterswolde zijn in de loop der jaren aan elkaar gegroeid en worden daarom in de praktijk al jaren als tweelingdorp Eelde-Paterswolde beschouwd, o.a. op de plaatsnaamborden. Voor het postcodeboek zijn het nog wel twee woonplaatsen.

De dorpen Eelde en Paterswolde zijn in de loop der jaren aan elkaar gegroeid en worden daarom in de praktijk al jaren als tweelingdorp Eelde-Paterswolde beschouwd, o.a. op de plaatsnaamborden. Voor het postcodeboek zijn het nog wel twee woonplaatsen.

eelde-paterswolde_richtingwijzer.jpg

Crea-richtingwijzer in Paterswolde: naar het N ga je naar de stad (Groningen), naar het Z naar het dorp (Eelde-Paterswolde), naar het O naar Haren en naar het W naar Peize en... ijs! (© Harry Perton/https://groninganus.wordpress.com)

Crea-richtingwijzer in Paterswolde: naar het N ga je naar de stad (Groningen), naar het Z naar het dorp (Eelde-Paterswolde), naar het O naar Haren en naar het W naar Peize en... ijs! (© Harry Perton/https://groninganus.wordpress.com)

gemeente_eelde_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper.jpg

Gemeente Eelde anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Gemeente Eelde anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Eelde-Paterswolde

Terug naar boven

Status

- Eelde-Paterswolde is een tweelingdorp* in de provincie Drenthe, gemeente Tynaarlo. T/m 1997 gemeente Eelde.

* In de loop der jaren is het dorp Paterswolde aan Eelde vastgegroeid. In de praktijk, en ook op de plaatsnaamborden ter plekke, is dan ook al jaren sprake van het tweelingdorp en de plaatsnaam Eelde-Paterswolde. Wij constateren dat deze naam in de dagelijkse praktijk (bij lokale instanties) ook steeds meer ingeburgerd raakt. Formeel, d.w.z. voor het postcodeboek en de gemeentelijke basisregistraties BAG, zijn het echter nog altijd aparte woonplaatsen, met eigen postcode (Eelde = 9761, Paterswolde = 9765) en postale plaatsnaam. Er wordt in die zin dus nog wel 'op twee benen gehinkt', of dit nu 1 of 2 dorpen zijn. Wij gaan op deze pagina maar uit van de o.i. gegroeide praktijk van één tweelingdorp (vergelijk o.a. Grevenbicht-Papenhoven, Gerkesklooster-Stroobos, Yde-De Punt en De Blesse-Peperga)

- Onder de gemeente Eelde viel naast de formele dorpen Eelde en Paterswolde ook nog het dorp Eelderwolde.

- Wapen van de voormalige gemeente Eelde.

- Onder het dorp Eelde-Paterswolde valt ook de buurtschap Schelfhorst.

Terug naar boven

Naam

In het Drents
Eelde: Eel. Een inwoner van deze kern is een Eelder.
Paterswolde: Paoterwool, Pôtjerwôl, Potjerwolde. Een inwoner van deze kern is een Potterwolmer.

Oudere vermeldingen
Eelde: 1139 kopie 16e eeuw Elde, 1242 in Elethe, 1256, 1263 Elende, 1259 Elde, 1358 Eelde.

Naamsverklaring
Eelde: Een samenstelling van de waternaam Ee en lede 'gegraven of vergraven waterloop' wordt door de plaatselijke uitspraak Eel niet ondersteund. De klinker zou dan meer als ei hebben moeten klinken. Eelde komt ook als veldnaam voor. De vorm Elende is vreemd. Te denken aan het Middelnederlandse ele, elen 'eland' lijkt vergezocht; hoewel in oorkonden uit de 10e en 11e eeuw nog wel gewag wordt gemaakt van elanden in Drenthe: bestias que teutonice ele et scelo appellantur. Verder stelt men dat Eelde verwant zou kunnen zijn met een speciale betekenis van eelt 'verharding van de huid'. In Noord-Friesland duidt men met eel een harde, voor water ondoordringbare laag onder het heideveld aan. Zie ook Aalden. (1)

Terug naar boven

Ligging

Eelde-Paterswolde ligt ZW van Haren, Z van Eelderwolde en grenst in het N aan het Paterswoldsemeer en aan de provincie Groningen, en in het O aan de A28, het Noord-Willemskanaal en de provincie Groningen (gemeente Groningen, kern Glimmen). Een klein stukje buitengebied van Eelde ligt ook nog O van de A28, zijnde polder De Punt, gelegen tussen de Groningerstraat in het Z, de Drentse Aa in het O en een meertje in het N.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Eelde 112 huizen met 677 inwoners en Paterswolde 94 huizen met 795 inwoners. Tegenwoordig heeft Eelde-Paterswolde ca. 4.300 huizen met ca. 10.600 inwoners (waarvan ca. 2.800 huizen met ca. 6.900 inwoners in Eelde en ca. 1.500 huizen met ca. 3.700 inwoners in Paterswolde).

Terug naar boven

Geschiedenis

Vliegveld Eelde
In 1931 is Luchthaven Eelde opgericht, tegenwoordig Groningen Airport Eelde geheten. De Vereniging Omwonenden Luchthaven Eelde (VOLE) komt op voor de belangen van de omwonenden inzake de overlast van de luchthaven. In dat kader heeft zij o.a. ca. 30 jaar tegen een voorgenomen baanverlenging gestreden, omdat dat tot toename van de overlast zou leiden. De baanverlenging, van 1800 naar 2500 meter, is in 2013 alsnog gerealiseerd. Baanverlenging was nodig om grotere vliegtuigen te kunnen afhandelen en vluchten naar verre bestemmingen uit te voeren. Dat maakt het vliegveld aantrekkelijker voor luchtvaartmaatschappijen en passagiers. Vliegtuigen konden er voorheen vanwege de korte baan niet volbeladen met brandstof vertrekken. Vluchten langer dan 2 uur waren daarom zonder tussenstop (in Maastricht, Rotterdam of op vliegveld Twente) niet mogelijk.

De Noordelijke Rekenkamer heeft in 2013 een onderzoek uitgevoerd naar de provinciale betrokkenheid (Drenthe en Groningen) bij Groningen Airport Eelde. De Rekenkamer beveelt Gedeputeerde Staten van de betrokken provincies o.a. aan om een maatschappelijke kosten-batenanalyse voor de luchthaven te laten uitvoeren en op basis daarvan een debat met Provinciale Staten te voeren over nut en noodzaak van de luchthaven. Zo’n debat zou volgens de Rekenkamer vooraf dienen te gaan aan eventuele hervatting van de financiële ondersteuning van de luchthaven.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van de kernen van de voormalige gemeente Eelde, kun je terecht bij de in 1980 opgerichte Historische vereniging Ol Eel. Het Historisch Centrum van de vereniging (Bähler-Boermalaan 6, Paterswolde) is van september t/m mei open op woensdagen van 14.00-16.00 uur. Bezoek op andere dagen en tijden is mogelijk op afspraak, tel. 050-3090874.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Paterswolde heeft 30 rijksmonumenten.

- Eelde heeft 10 rijksmonumenten.

- De eerst bekende kerk in Eelde stamt al uit de 11e eeuw. De huidige (PKN) Dorpskerk Eelde-Paterswolde is in de 14e eeuw nieuw gebouwd op de plaats van de eerste, tufstenen kerk. Het is niet bekend waarom die kerk vervangen moest worden. De noodzaak tot vernieuwing kan zijn ontstaan door vernieling (onderlinge twisten), brand of gewoon vanuit de behoefte aan een grotere kerk. De rijke historie van de kerk is in 1988 beschreven in het geïllustreerde boekwerkje De Hervormde kerk te Eelde. Een tweede boekwerkje is in 2003 uitgegeven: De Dorpskerk te Eelde. Beide boekjes zijn via de link ook online te lezen.

De kerk valt onder de Protestantse Gemeente te Eelde-Paterswolde, die in 2005 is ontstaan uit de fusie tussen de Hervormde gemeente te Eelde en de Gereformeerde kerk te Paterswolde. Al sinds 1989/1990 werkten beide gemeenten nauw samen. In 1995 ontstond daaruit een federatie: de Samen-op-Weg gemeente. Het aantal gemeenteleden bedraagt ca. 1100. Ongeveer 500 daarvan zijn betrokken bij de kerk via vrijwilligerswerk, het bezoeken van lezingen of kerkdiensten. Ook niet-gemeenteleden geven blijk van een warm hart voor de Dorpskerk, door bijvoorbeeld bij te dragen aan Stichting Vrienden van de Dorpskerk Eelde.

- Familiegraf Kraus-Groeneveld.

- Oude begraafplaats.

- Het voormalige gemeentehuis te Paterswolde (Prinses Irenelaan 1a) dateert uit 1939 en is gebouwd in een typerende interbellumstijl, naar ontwerp van J. Boelens Kzn. uit Assen (in samenwerking met gemeentearchitect H. Hofstee). Tuinaanleg naar ontwerp van J. Vroom uit De Punt. Glas-in-loodramen in het trappenhuis, gesigneerd door J. Wykmans en vervaardigd door atelier N.E.G. (Noordnederlandsche Electrische Glasslijperij) te Groningen. Het gemeentehuis was de opvolger van het gemeentehuis te Eelde (zie daarvoor de volgende alinea).

- Het Nijsinghhuis (Hoofdweg 80, Eelde) is een 17e-eeuws rijksmonumentaal huis, in de volksmond Schultenhuis of Oud Gemeentehuis genoemd. Tot het midden van de 17e eeuw bood het onderdak aan de schultenfamilie Alting. Het is genoemd naar het geslacht Nijsingh, die het pand van medio 17e eeuw tot 1769 bewoonde. Van 1893 tot 1939 deed het dienst als gemeentehuis. Nadat in 1939 in Paterswolde een nieuw gemeentehuis in gebruik was genomen, is het Nijsinghhuis achtereenvolgens gebruikt als bureau Sociale Zaken, distributiekantoor, nutsspaarbank en schoolgebouw. In 1971 kon verder verval van het historische pand worden voorkomen doordat de gemeente huis voor de symbolische prijs van één gulden verkocht aan het echtpaar Van Groeningen, onder voorwaarde van volledige restauratie. Niet alleen het huis, maar ook de tuinen zijn door hen in ere hersteld.

Toen in de gemeente Eelde in 1990 plannen lanceerde voor de bouw van een flatgebouw tussen het Nijsinghhuis en de historische kerk, deden Jos en Janneke van Groeningen een tegenvoorstel: op de plaats van het geplande flatgebouw wilden zij een museum voor figuratieve kunst bouwen. Ze slaagden erin de nodige fondsen te verwerven voor een driedelig plan bestaande uit het Nijsinghhuis, Museum De Buitenplaats en een museumtuin. Dit plan is door de gemeente goedgekeurd. In 1996 is Museum De Buitenplaats door Koningin Beatrix geopend. Het museum richt zich op figuratieve kunst van alle tijden en alle landen en het museum zoekt de grenzen van figuratie. Daarnaast heeft het speciale aandacht voor de kunst van het tekenen. Met het overlijden van Jos van Groeningen in december 2018 is het Nijsinghhuis onderdeel van het museumcomplex geworden. Dit besluit namen Jos en Janneke al voor haar overlijden in 2007 waardoor ze postuum een extra impuls zouden geven aan hun mecenaat. Voorwaarde voor deze schenking was dat Jos van Groeningen tot aan zijn dood in het Nijsinghhuis zou wonen, wat dan ook het geval is geweest.

- Wanneer de huidige Herberg van Hilbrantsz (Hoofdweg 90) precies is gebouwd, is onbekend. De geschiedenis gaat terug tot 1691, toen het pand in bezit was van Hilbrant Jansens, die er paarden hield, en een brouwerij met herberg exploiteerde. Vanaf de oprichting in 1811 zetelt het gemeentebestuur van de gemeente Eelde in het pand. Zodoende krijgen de exploitanten veel aanloop voor geboorteregistraties, huwelijken en sterfgevallen. Dit blijkt lucratief te zijn, aangezien deze gelegenheden altijd gepaard gaan met het nuttigen van de nodige versnaperingen in de herberg. Het huidige pand dateert uit 1842. In 1893 neemt de gemeente afstand van de herberg als uitvalsbasis en koopt zij een eigen pand om zich in te huisvesten (het hierboven beschreven Nijsinghhuis). In 1995 nemen Remko Hofstee en Grietje van der Laan het cafébedrijf over. Hofstee wil het pand restaureren en vervolgens als partycentrum exploiteren. Dit gebeurt vanaf 1997 onder de naam Herberg Oud Gemeentehuis. Inmiddels is het pand door Gerlies Bakker en Virgil Broomans omgetoverd tot de Herberg van Hilbrantsz, waarbij ze verwijzen naar de bouwer van het huidige pand in 1842: Hilbrant Hilbrants. (bron en voor nadere informatie zie: Herberg van Hilbrantsz)

- Museum Vosbergen toont muziekinstrumenten in historisch perspectief en is gevestigd in een statige villa op landgoed Vosbergen. De ruim 600 instrumenten zijn gedurende meer dan 50 jaar verzameld en gerestaureerd door Dick Verel, die samen met zijn echtgenote Rieteke het museum tot stand heeft gebracht.

- Het Internationaal Klompenmuseum heeft een van de grootste collecties ter werleld op dit gebied, met ruim 2.500 paar verschillende klompen en ander schoeisel met een houten zool uit 43 landen, honderden stuks gereedschap uit zeven Europese landen en machines (rond 1920) uit Nederland, Duitsland en Frankrijk.

- De Provincie Drenthe is sinds 2016 eigenaar van de voormalige Rijksluchtvaartschool bij Groningen Airport Eelde. Het pand is een provinciaal monument. De Provincie wil door behoud en herbestemming van het monument werkgelegenheid creëren. Tevens biedt het kansen voor de ontwikkeling van het voorterrein van de luchthaven. De werkzaamheden aan het gebouw zijn mede uitgevoerd als praktijkopleidingsplaats voor vaklieden. Het pand biedt mogelijkheden voor bestaande of nieuw te creëren bedrijven, bijvoorbeeld in de creatieve industrie.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- "Kledingbeurs Paterswolde organiseert door het jaar heen met een 30-tal enthousiaste vrijwilligers diverse kledingbeurzen. Er is een Kinderkledingbeurs en een Dameskledingbeurs. Deze beurzen zijn in het voor- en in het najaar. Ook organiseert deze groep vrijwilligers in het najaar een Speelgoedbeurs. Je kunt je kleding brengen tijdens de inbrengmomenten, dan prijzen we de artikelen en bepalen we samen met jou de prijs. Je kunt je kleding inbrengen als het mooi, netjes en onbeschadigd is en niet te gedateerd. Ook zo goed als nieuwe schoenen, tassen, riemen, sjaals en sportkleding nemen we in. Er wordt veel gebruik gemaakt van deze manier om kleding te verkopen en natuurlijk ook weer te kopen. Zo kun je op een relatief goedkope manier aan kleding komen. Het is echt de moeite waard om dit eens te proberen. De Speelgoedbeurs wordt altijd aan het einde van het jaar (vóór 5 december) gehouden. De werkwijze is gelijk aan de kledingbeurs. Speelgoed, spellen, boeken e.d. kunnen worden ingebracht. De artikelen moeten uiteraard schoon, heel en compleet zijn. Er worden geen knuffels ingenomen. Van de opbrengst is 80% voor de inbrenger en 20% wordt ingehouden voor gemaakte onkosten."

- Koningsdag.

- "Bloemencorso Eelde (1e weekend van september) is al sinds 1957 een jaarlijks evenement. We kunnen met gepaste trots constateren dat dit corso inmiddels is uitgegroeid tot een van de grootste jaarlijks terugkerende culturele buitenevenementen. Dit feestelijk evenement is met jaarlijks ca. 50.000 bezoekers uit binnen- en buitenland een publiekstrekker van formaat geworden. Het Bloemencorso wordt door de onafhankelijke jury steevast betiteld als een van de mooiste corso’s van Europa. We krijgen ook steeds meer internationale erkenning, getuige de groeiende stroom bezoekers vanuit de hele wereld. Ook in de internationale pers wordt aandacht aan het corso besteed.

Bloemencorso Eelde is niet te vergelijken met andere corso’s in Nederland. Dit heeft alles te maken met de creatieve hoogstandjes van onze ontwerpersgroep, de combinatie van dahlia’s met snijbloemen en andere natuurlijke materialen. Passend geklede en geschminkte figuranten accentueren de uitbeelding. Het Bloemencorso is meer dan een show van bloemen. Muziek zowel op corsowagens als in de stoet, theater en verschillende andere vormen van amusement zorgen voor een mix die dit corso zo speciaal maken. Het Bloemencorso wordt geheel gerealiseerd door vrijwilligers. Ruim 3000 personen zijn actief bij het corso betrokken."

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Natuurgebied het Friese Veen (ook wel Friesche Veen, Friescheveen) is het Drentse deel van het Neerwold, waarvan het Groningse deel het Paterswoldsemeer is. Het gebied heeft een oppervlakte van 78 hectare, ligt NO van Paterswolde en wordt beheerd door Natuurmonumenten. Het Friese Veen is een laagveengebied met moerasbos, riet en open water, ontstaan in het begin van de 19e eeuw door veenafgraving. Daar waar het werd afgegraven ontstond water met daartussen de legakkers waar het veen werd gedroogd. Door erosie zijn de meeste legakkers, op een aantal in het noordelijke gedeelte na, inmiddels verdwenen. Op de meeroever liggen restanten van een vooroorlogse stortplaats van blik, glas en email uit de stad Groningen. - Wandelroute Natuurgebied Friese Veen (4 km) voert je langs landgoed Vennebroek, een van de fraaie landhuizen die deze regio rijk is. Vervolgens loop je door het Friese Veen.

- Wandelroute Landgoederen en natuur Eelde (ca. 14 km). Deze afwisselende wandeling biedt je veel. Je loopt door drassig veengebied, het open polderlandschap, langs de restanten van een oude havezate en door de bossen van verschillende landgoederen. De huizen zijn niet te bezichtigen, maar je kunt wel van de mooie tuinen, vaak in Engelse landschapsstijl, genieten.

- Van 2013 t/m 2017 heeft Natuurgebieden 10 landgoederen rond Eelde-Paterswolde 'in oude grandeur' hersteld. Het betreft met name de landgoederen De Braak, Vennebroek, De Duinen, Lemferdinge, Eiberskamp, Hesselinksbos, Wester- en Oosterbroek en Vosbergen. Vijvers zijn uitgebaggerd en opgeschoond, oorspronkelijke waterpartijen zijn hersteld en er zijn nieuwe zitbankjes geplaatst. Sommige landgoederen kregen nieuwe stinzenplanten. In de fruitboomgaard op landgoed De Braak zijn diverse nieuwe soorten geplant ter vervanging van oude of zieke bomen. Er zijn nieuwe laanbomen op de landgoederen geplant, zoals eik en beuk. De beeldbepalende treurbeuk op landgoed De Duinen in Paterswolde, die eerder geveld werd door een storm, is vervangen door een nieuw exemplaar, dat hopelijk weer uitgroeit tot een karakteristieke boom van formaat. De landgoederen hebben daarnaast extra kleur gekregen door nieuwe aanplant van rododendrons.

Het is een bijzonder gebied, want nergens in Noord Nederland is zo’n grote reeks van landgoederen zo goed in hun historische samenhang te beleven als in Eelde-Paterswolde. Gezamenlijk willen de landgoedeigenaren de landgoederengordel als een unieke etalage van het cultureel en natuurlijk erfgoed in Noord-Drenthe presenteren. Het is de entree naar het eeuwenoude beekdallandschap van de Drentse Aa en naar het achterliggende waterbergings- en natuurgebied De Onlanden.

- De naam van het Paterswoldsemeer is wat misleidend, althans qua grondgebied; het ligt NO van het Drentse Eelde-Paterswolde, maar valt qua grondgebied vrijwel geheel onder de Groningse kern Haren. Vandaar dat wij dat meer ook daar beschrijven en niet hier.

- Op landgoed De Duinen is in 2009 een vlindertuin gerealiseerd.

- IVN Eelde-Paterswolde organiseert veel leuke activiteiten, ook voor kinderen. Ze houden regelmatig excursies in de natuur, die gaan over bijvoorbeeld het landschap, vogels e.a. dieren, paddenstoelen e.a. planten. Ook zijn er lezingen, bijv. over vlinders of het bodemleven. Via de vereniging kun je ook cursussen volgen, zoals over natuurfotografie, of een natuurgidsencursus volgen. Ze doen ook mee aan landelijke evenementen, zoals de Natuurwerkdag en de Nacht van de Nacht. De Vogelwerkgroep spot vogels en organiseert excursies, de Plantenwerkgroep inventariseert planten, de mensen van het Vlinderkampje zorgen ervoor dat vlinders, bijen en mensen zich er goed thuis voelen. Ook is er een Bijenbosje voor honing- en wilde bijen. Twee maal per jaar verschijnt verenigingstijdschrift GROEN. Verder houden ze in de gaten dat grote veranderingen in de omgeving niet ten koste gaan van de natuur.

- Het Vlinderkampje ligt op een zonnige plek bij landgoed De Duinen ten oosten van de parkeerplaats van Lemferdinge. Jarenlang zijn hier vaste planten gekweekt, maar de kweker hield ermee op en het IVN kreeg van eigenaar Natuurmonumenten de mogelijkheid een ecologische en educatieve invulling aan het terrein te geven. Sinds 2006 is een enthousiaste groep mensen bezig de vlinder- en heemtuin steeds beter te maken.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Eelde-Paterswolde (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Nieuws: - Nieuws uit Eelde-Paterswolde op Facebook (en via de link aldaar ook op hun site).

- Dorpsklanken is al meer dan 70 jaar het weekblad voor Eelde-Paterswolde e.o. en wordt uitgegeven door Stichting De Eelder Dorpsgemeenschap. Het full-color blad verschijnt elke woensdag op tabloidformaat. Dorpsklanken is een abonneekrant met een oplage van ca. 4000 stuks. Daarnaast wordt de krant 1x per maand in een oplage van 20000 stuks huis aan huis verspreid in de dorpen Peize, Midlaren, Vries, Tynaarlo, Bunne, Winde, Donderen, Haren, Glimmen, en in Groningen in de wijken Hoornsemeer, Hoornse park, Piccardthof en Ter Borch.

- Dorpshuis: - Ons Dorpshuis (Bähler Boermalaan 4, Paterswolde) is opgericht in 1915.

- Bedrijfsleven / ondernemen: - EPZakelijk is de ondernemersvereniging van Eelde-Paterswolde. De vereniging heeft ca. 50 leden en bestaat voor het grootste deel uit leden met een winkel of dienstverlenend bedrijf, zoals banken, verzekeringsaanbieders etc.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Eelde.

Reactie toevoegen