Ede

Plaats
Stad en gemeente
Ede
Veluwe
Gelderland

gemeente_ede_kadastraal_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Gemeente Ede anno ca. 1870, kaart J. Kuijper, exclusief de in 1818 opgeheven gemeenten Bennekom, Lunteren en Otterlo

Gemeente Ede anno ca. 1870, kaart J. Kuijper, exclusief de in 1818 opgeheven gemeenten Bennekom, Lunteren en Otterlo

gemeente_bennekom_kadastraal_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Kaart van de in 1818 opgeheven gemeente Bennekom, situatie anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie atlasenkaart.nl)

Kaart van de in 1818 opgeheven gemeente Bennekom, situatie anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie atlasenkaart.nl)

gemeente_lunteren_kadastraal_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Kaart van de in 1818 opgeheven gemeente Lunteren, situatie anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Kaart van de in 1818 opgeheven gemeente Lunteren, situatie anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

gemeente_otterlo_kadastraal_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Kaart van de in 1818 opgeheven gemeente Otterlo, situatie anno ca. 1870, kaart J. Kuijper

Kaart van de in 1818 opgeheven gemeente Otterlo, situatie anno ca. 1870, kaart J. Kuijper

ede_wijk_enka_1_kopie.jpg

In Ede is de nieuwbouwwijk Enka in ontwikkeling, inderdaad, genoemd naar de voormalige Enka-fabriek. Je kunt vanuit die wijk inderdaad zo de bossen van de Veluwe in.

In Ede is de nieuwbouwwijk Enka in ontwikkeling, inderdaad, genoemd naar de voormalige Enka-fabriek. Je kunt vanuit die wijk inderdaad zo de bossen van de Veluwe in.

ede_wijk_enka_2_kopie.jpg

In de nieuwe wijk Enka blijft gelukkig een deel van de oude gebouwen van het Enka-fabriekscomplex bewaard, zodat je deels nog kunt zien hoe het vroeger was.

In de nieuwe wijk Enka blijft gelukkig een deel van de oude gebouwen van het Enka-fabriekscomplex bewaard, zodat je deels nog kunt zien hoe het vroeger was.

Ede

Terug naar boven

Status

- Ede is een stad en gemeente in de provincie Gelderland, in de streek Veluwe.

- De gemeente Ede is in 1818 vergroot met de gemeenten Bennekom, Lunteren en Otterlo, nadat die in 1812 van deze gemeente waren afgesplitst tot zelfstandige gemeenten.

- De gemeente Ede omvat naast de gelijknamige stad verder nog de dorpen Bennekom, De Klomp, Ederveen, Harskamp, Hoenderloo (gedeeltelijk), Lunteren, Otterlo en Wekerom en de buurtschappen Benedeneind (voor een zeer klein deel)*, De Ginkel*, De Kade*, De Kraats, De Valk (mogelijk niet in zijn geheel, zie aldaar), Deelen (grotendeels), Doesburgerbuurt*, Driesprong*, Eschoten, Hoekelum, Hoog Baarlo, Manen*, Meulunteren, Mossel, Nederwoud, Nergena, Nieuw-Reemst en Oud-Reemst (tweelingbuurtschap), Overwoud, Roekel, Walderveen (grotendeels) en Westeneng. In totaal zijn dit 1 stad, 8 dorpen en 22 buurtschappen.
* Deze buurtschappen vallen onder de stad Ede. De overige buurtschappen vallen onder de diverse dorpen.

- Wapen van de voormalige gemeente Ede.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Ede.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
838 kopie eind 11e eeuw in uilla Heoa, 1216 Edhe, 1325 Ede, 1560 Ee, 1883 Eede, 1887 Ede.

Naamsverklaring
Moeilijk te verklaren. Men heeft de oudste vorm voor een verschrijving van Heda gehouden, maar ook heeft men als verbetering in uilla (T)heod(on) voorgesteld. In het laatste geval zou het gaan om een oude vorm van de naam Didam. Op grond van de twijfelachtige oudste vorm is als betekenis 'heide' gegeven, maar de latere vormen vertonen geen H-. Al evenmin bevredigend zijn de verklaringen die uitgaan van een oude waternaam Ee 'water', van een persoonsnaam Edo of van ede 'brandturf', vergelijk Een.(1)

Terug naar boven

Ligging

Ede ligt N van Wageningen, O van Veenendaal en grenst in het W aan de provincie Utrecht en de A30 en in het Z aan de A12.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Ede 1.306 huizen met 8.484 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 160/937 (= huizen/inwoners) met de buurtschappen Ginkel 11/74, Manen 47/304, Veldhuizen 45/266, Doesburg 40/234, Wekerom 43/274 en Ederveen 70/426, dorp Bennekom 180/1.453, dorp Lunteren 110/704 met de buurtschappen Meulunteren 38/321, De Valk 24/145, Overwoud 33/183, Nederwoud 48/397 en Flierd 18/153, dorp Otterlo 25/178 met de buurtschappen Eschoten 20/92, Laar 4/24, Westerhuis 8/28, Westeneng 12/88, Harskamp 50/268, Mossel 1/7, Nieuw Reemst 1/12, Planken Wambuis 1/8, Oud Reemst 3/25, Deelen 1/69, Hoog Barel 27/145 en Pampelt 1/6, en dorp Gelders Veenendaal 285/1.763. Tegenwoordig heeft de gemeente Ede ca. 50.000 huizen met ca. 112.000 inwoners, waarvan ca. 28.400 huizen met ca. 71.000 inwoners in de gelijknamige stad.

Terug naar boven

Geschiedenis

De vroegste bewoning in deze omgeving vindt al plaats in de prehistorie. Een agrarische samenleving is hier al voor de jaartelling ontstaan. In 1845 wordt Ede ontsloten door de spoorlijn Amsterdam-Arnhem. Hierdoor wordt het dorp zeer aantrekkelijk voor kostschoolhouders, toeristen en forensen. Juffrouw Anna Maria Moens is de bekendste kostschoolhoudster die zich in Ede vestigt. Zij dient als voorbeeld voor de scholen die volgen. De groene omgeving van Ede is niet alleen voor de kostscholen een welkome aanwinst, maar ook voor het in de 19e eeuw opkomende toerisme. In 1906 draagt de komst van het garnizoen bij in de welvaart. Tot op de dag van vandaag vormen de militairen een opvallend element in het straatbeeld. En met de vestiging van de ENKA in 1922 wordt een begin gemaakt met de industrialisering van Ede.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van (de kernen van de gemeente) Ede, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- In december 2018 is Cultura Erfgoed gereed gekomen: een samenwerkingsverband van Vereniging Oud Ede, het Historisch Museum, het Platform Militaire Historie, de gemeentelijke afdeling archeologie, het gemeentearchief en Cultura. In kenniscentrum Cultura Erfgoed wordt alle beschikbare informatie en bronnenmateriaal over de geschiedenis van de gemeente bij elkaar gebracht. Het centrum verwijst naar alle musea en historische plekken waar 'Het verhaal van Ede' wordt verteld. Het centrum is voor iedereen toegankelijk en wil ook ondersteuning geven aan de erfgoedverenigingen in de gemeente.

- Gemeentearchief Ede bewaart de archieven van de gemeente, met de kernen zoals hierboven vermeld in het hoofdstuk Status. Ook vind je er de archieven en de bibliotheek van de gemeente Scherpenzeel. Daarnaast vind je er archieven van scholen, verenigingen en bedrijven, documentatieverzamelingen, kranten, de bibliotheek van het gemeentearchief, kaarten, foto’s en films. Zoeken in de archieven doe je via het zoekportaal Archieval op de site van het gemeentearchief. Je kunt ook de studiezaal bezoeken.

- Vereniging Oud Ede is opgericht in 1924. De vereniging stelt zich ten doel: het onderzoek van archieven en gedrukte bescheiden naar alles wat betrekking heeft op het ontstaan en de geschiedenis van de dorpen en buurtschappen van het ambt en van de gemeente en het verzamelen en bewaren van alles wat van belang kan worden geacht voor en betrekking heeft op de geschiedenis van de gemeente. De vereniging tracht dit doel te bereiken door de resultaten van het onderzoek te publiceren en de voorwerpen te bewaren in het - hierna vermelde - Historisch Museum. De vereniging wordt gesteund door meer dan 800 leden, die met een kleine financiële bijdrage ervoor zorgen dat de doelstellingen kunnen worden gerealiseerd.

Vier maal per jaar verschijnt 'De Zandloper', het orgaan van de vereniging. Hierin worden door leden onderhoudende artikelen en onderzoeken gepubliceerd, die betrekking hebben op cultuurhistorische zaken over (het oude) Ede en omgeving. Regelmatig komt er een themanummer uit. Via 'De Zandloper' worden de leden ook op de hoogte gehouden over de activiteiten van het Historisch Museum. In de rubriek Museumnieuws wordt aandacht besteed aan de komende en lopende tentoonstellingen. Via de link zijn oudere jaargangen, vanaf 1972(!) tot ca. een jaar geleden, ook online te lezen. Via de site zijn ook diverse pubicaties te bestellen en online te downloaden. In 2009 zijn de museale taken afgesplitst en ondergebracht in Stichting Historisch Mueum Ede. Een aantal zeer actieve en betrokken leden is georganiseerd in diverse werkgroepen. Deze werkgroepen ondersteunen de werkzaamheden van de vereniging en het museum."

- Historisch Museum Ede is gehuisvest in het uit 1902 daterende voormalige stationsgebouw Ede-Centrum. De collectie is bijeen gebracht door Vereniging Oud Ede. Deze verzameling omvat voorwerpen (o.a. gereedschap, meubilair en koffers), textiel (o.a. de Edese klederdracht en borduurwerk), boeken en documenten, schilderijen en grafiek (prenten en tekeningen) en audiovisueel materiaal (o.a. foto's en video's).

- "Stichting Erfgoed Ede is opgericht in 2013 met als doel behoud en bescherming van bouwkundig en landschappelijk erfgoed in de gemeente, inclusief de historische (onder)grond, alsmede het behouden en beschermen van immateriële cultuurhistorische waarden. De stichting vindt haar oorsprong in de constatering dat in de gemeente, die groot in omvang is en zeven dorpen omvat, een veelheid aan culturhistorische activiteiten plaatvindt, die enerzijds echter veelal beperkt blijven tot een individueel dorp, anderzijds niet aan de orde komen omdat een de gehele gemeente bestrijkende cultuurhistorische organisatie ontbreekt. De stichting heeft hierin een faciliterende en bemiddelende rol.

Wat hebben we al bereikt?: deelname aan overleg met overheden en organisaties over cultuurhistorische onderwerpen; inrichten van de website Erfgoedede.nl, die ten doel heeft het ontsluiten van cultuurhistorische kennis m.b.t. het grondgebied van de gemeente; initiëren van cultuurhistorische projecten. Stichting Educatiecentrum De Goudsberg is het resultaat van een dergelijk initiatief. Deze SEC is opgericht nadat, op initiatief van de SEE, de “Muur van Mussert” was aangewezen als rijsmonument. De SEC heeft als doel het educatieve hergebruik van de Muur; de stichting heeft zorggedragen voor fondsenwerving teneinde het uitgeven van een boek over huis en landgoed Kernhem bij Ede mogelijk te maken; een ander initiatief heeft geresulteerd in een recent gestart onderzoek door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed naar een vrijwel vergeten maar uniek loopgravenstelsel uit 1907 op de Eder Hei; ook heeft de stichting recent kunnen bereiken dat een tweetal barakken van de voormalige Militair Geneeskundige Dienst te Ede uit 1907 zijn aangewezen als gemeentelijk monument. Onderzocht wordt of deze barakken verplaatst kunnen worden. In samenwerking met de eigenaar, Iprox BV, wordt gewerkt aan een restauratieplan en herbestemming. Stichting Erfgoed Ede en eigenaar Iprox BV zijn overeengekomen dat de barakken in eigendom en beheer van de stichting komen. Dit zal in de loop van 2019 middels een notariële acte worden geformaliseerd."

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Enka is een recent gerealiseerde nieuwbouwwijk van ca. 300 woningen in het ZO van Ede, op het terrein van de vroegere ENKA-fabriek. Een deel van de oude fabrieksgebouwen is bewaard gebleven. - Fotoreportage van de renovatie van de Bitterzoutloods.

- "De gemeente heeft in december 2018 met Stichting Milieuwerkgroepen Ede (SME), de Gelderse Natuur en Milieufederatie (GNMF) en omwonenden afspraken gemaakt over het definitieve ontwerp van de Parklaan. De nieuwe woonwijken in Ede-Oost krijgen hiermee een goede infrastructuur, terwijl op het zuidelijk deel van de Parklaan meer ruimte komt voor bomen, een groene tussenberm en behoud van het open, cultuurhistorisch landschap. Bernhard Oosting (GNMF): “We hebben meegedacht over de realisatie van een andere Parklaan, met gedegen aandacht voor milieu, natuur en landschap. Dat is gelukt. De afspraken die we hebben gemaakt zijn een oplossing voor zowel de verkeersopgaven van de gemeente als voor het leefmilieu van aanwonenden van de Zandlaan en voor het unieke historische landschap met natuurwaarden.” Pieter Slim (SME): “Er is door partijen veel moeite gedaan om zoveel mogelijk bomen en daarmee groene infrastructuur te sparen; meer dan de helft van de bomen blijft behouden. De gemeente gaat serieus werken aan groencompensatie en dat is een langgekoesterde wens van ons.”

Wethouder De Pater is blij met de overeenkomst: “Deze doorbraak is goed nieuws. De bereikbaarheid van de stad brengen we op orde, we vergroten de verkeersveiligheid en tegelijkertijd is er ruimte voor meer groen en behoud van bomen. Deze overeenkomst kent winstpunten op alle fronten.” Het zuidelijk deel van de Parklaan (tussen de Enkalaan en de A12) krijgt geen 2×2 rijstroken, maar 2×1 strook. De maximumsnelheid op dat deel wordt verlaagd van 80 naar 50 kilometer per uur. In plaats van kruispunten met verkeerslichten, komen er rotondes bij de Enkalaan en de Zandlaan. Er zijn afspraken gemaakt over de groencompensatie en een goede landschappelijke inpassing van de Parklaan. Ook zijn we overeengekomen om duurzame mobiliteit in Ede actief te bevorderen, zodat de luchtkwaliteit, leefomgeving, natuur en landschap gespaard blijven en de verkeersdoorstroming voldoende blijft. Met het nieuwe ontwerp kan de ontsluiting van Ede-Oost tot 2030 goed opgevangen worden. Mochten er in de toekomst toch verkeersproblemen ontstaan, dan maken gemeente en betrokken partijen gezamenlijk nieuwe afspraken." (bron: GNMF, 20-12-2018)

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Ede heeft 77 rijksmonumenten.

- Ede heeft 237 gemeentelijke monumenten.

- Molens: - Keetmolen. - Molen Concordia.

- Gevelstenen in Ede.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- De Heideweek (in de laatste volledige week van augustus) is in 1935 van start gegaan, ter promotie van de toeristische aantrekkelijkheid van de kernen in de gemeente Ede. Inmiddels worden er in een week tijd meer dan 100 evenementen georganiseerd, variërend van optredens van bekende artiesten tot braderieën, folklorefeesten, sportwedstrijden, fiets- en wandeltochten. Ca. 15.000 mensen bezoeken de grote muziekevenementen op het plein in Ede, en de hele Heideweek in alle kernen van de gemeente trekt ca. 175.000 bezoekers. Hiermee is dit een van de grootste evenementen van Gelderland.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Vrienden van de Edese Schaapskudden.

- In het O van de gemeente ligt het ca.5.400 ha grote natuurgebied Het Nationale Park De Hoge Veluwe.

- Stichting Milieuwerkgroepen Ede (SME) is een onafhankelijke milieugroepering die zich inzet voor bescherming en ontwikkeling van natuur, landschap en milieu in de gemeente Ede (zie verder de Missie). De stichting is aangesloten bij de Gelderse Milieufederatie, die zelf weer is aangesloten bij de landelijke Stichting Natuur en Milieu. De meest recente informatie over de activiteiten van de SME vind je op de pagina Actueel. Een belangrijk onderdeel van het werk van de SME bestaat uit het schrijven van 'Zienswijzen'. In deze stukken geeft de SME commentaar op voorstellen van gemeente en Provincie. Oudere verslagen, zienswijzen e.d. vind je in het Archief. Gaan het milieu, de ruimtelijke ontwikkeling, de natuur, het cultureel erfgoed en de resterende landschappen in de gemeente Ede je ter harte? Dan ben je van harte welkom, als donateur of als bestuurslid. Laat je stem horen en kom over de bescherming van het buitengebied van gedachten wisselen.

- Leerlingen van Basisschool Panta Rhei in Ede hebben in november 2018 op hun schoolplein het eerste Tiny Food Forest van Nederland aangeplant, in samenwerking met IVN Natuureducatie en de gemeente Ede. Een Tiny Food Forest is een voedselbos ter grootte van een tennisbaan. Het concept voor het Tiny Food Forest komt voort uit de groeiende vraag naar voedselbossen. Het Tiny Food Forest in Ede is een pilot. Van 2019 tot 2021 wil IVN 10 minivoedselbossen aanplanten samen met gemeenten en provincies, om te onderzoeken wat een Tiny Food Forest succesvol maakt. Het Tiny Food Forest in Ede bevat 47 verschillende soorten bomen, struiken, kruiden en klimmers. Van kersenboom tot bramenstruik en van citroenmelisse tot colakruid. Kinderen krijgen straks kooklessen in de buitenkeuken midden in het voedselbosje.

Het Tiny Food Forest is gebaseerd op het concept van de succesvolle Tiny Forests. Er zijn echter een paar belangrijke verschillen: in een Tiny Forest worden bomen en struiken op een oppervlakte van 200 m2 heel dicht op elkaar geplant. Door de concurrentie om zonlicht groeien de kleine boompjes extra snel. In een Tiny Food Forest staan de bomen en struiken minder dicht op elkaar zodat ze goed vrucht kunnen dragen. Ook blijft het voedselbosje zo toegankelijk om te plukken. Daarnaast bevat een Tiny Forest uitsluitend inheemse bomen en struiken. In de eetbare variant staan veel soorten die van oorsprong niet in Nederland voorkomen. Wat dit betekent voor bijvoorbeeld de biodiversiteit wordt komende jaren onderzocht door Wageningen Environmental Research. (bron: IVN Natuureducatie, 20-11-2018)

- In de zomer van 2018 zijn met camera’s de eerste eekhoorns vastgelegd die de A12 tussen Arnhem en Ede overstaken via de twee daarvoor aangelegde faunaportalen. De faunaportalen zijn in 2016 gerealiseerd tijdens de verbreding van de A12. De faunaportalen zijn primair bedoeld om de barrièrewerking die een snelweg met zich meebrengt voor boommarters te reduceren, evenals het verminderen van verkeersslachtoffers onder boommarters. De eekhoorn is een soort die hier als goede klimmer van meeprofiteert. Op deze manier kan genetische uitwisseling plaatsvinden tussen de populaties aan beide zijden van de weg. Via touwen kunnen eekhoorns en boommarters vanaf de grond of vanuit bomen de wegportalen bereiken en via een goot in het portaal de A12 veilig oversteken. Wegportalen bestaan vaak al of worden aangelegd voor matrix- of verkeersborden. Deze portalen kunnen zo worden ingericht dat ze ook geschikt zijn voor het oversteken van dieren. Ter hoogte van de twee faunaportalen over de A12 is een speciaal raster aangebracht (met gladde schermen waar niet tegenop geklommen kan worden). Het raster moet ervoor zorgen dat boommarters en eekhoorns niet zomaar de snelweg kunnen oversteken, maar naar de faunaportalen, een ecoduct, of enkele onderdoorgangen worden geleid.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Ede (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Ede.

- Nieuws: - De Edese Post.

- Belangenverenigingen / buurtverenigingen: - Wijkplatform / Bewoners Voor Bewoners Maandereng.

- Muziek: - Showband Irene.

- Overige verenigingen: - MC De Kraats is een actieve en gezellige motorclub met ca. 200 leden, voor alle soorten motorrijders, van sportief tot toer, en voor alle leeftijden.

- Veiligheid: - Politie Ede.

- Duurzaamheid: - Waterschap Vallei en Veluwe wint samen met de bedrijven CIRTEC uit Purmerend en Pulsed Heat/Setiva uit Maastricht vanaf najaar 2018 actieve koolstof uit cellulose op de rioolwaterzuivering in Ede. Met het actief kool zuivert het waterschap naar verwachting vanaf eind 2019 medicijnresten uit het rioolwater, en er wordt tegelijkertijd ook een waardevolle grondstof geproduceerd. Hiermee draagt het waterschap bij aan de doelstelling om in 2050 volledig circulair te zijn in Nederland. De rioolwaterzuivering in Ede wordt vanaf september 2018 met de winning van actief kool en het zuiveren van medicijnresten een energie-, grondstof- en waterfabriek.

Cellulose wordt vooral gewonnen uit resten van toiletpapier dat dagelijks op de rioolwaterzuivering in Ede binnenkomt. Door met een fijne zeef afvalwater te zeven wordt de aanwezige cellulose gewonnen. De cellulose wordt ontwaterd en daarna gedroogd. Na drogen wordt de cellulose gepelletiseerd, waarna brokvormige stukken ontstaan. Hierna worden de brokken door middel van pyrolyse ontleed in vier producten: Pyrolysegas, dit gas wordt gebruikt om de installatie van energie te voorzien, alle warmtebehoefte voor de pilot komt uit dit gas; Zuren, er wordt een mix geproduceerd grotendeels bestaande uit mierenzuur en azijnzuur, deze zal als koolstofbron weer op de rioolwaterzuivering in Ede worden ingezet om de stikstofverwijdering die nodig is voor het proces te ondersteunen; Bio-Olie, er wordt pyrolyse-olie geproduceerd. Dit wordt vermarkt als stookolie van biologische oorsprong; Bio-Char/ash. De minerale fractie uit het proces is een mengsel van kool en as. Het geproduceerde bio-char wordt met behulp van stoom geactiveerd. Daarmee neemt de bindende eigenschap toe. De bindende eigenschap van actief kool zorgt voor het ‘vasthouden’ van medicijnresten tijdens het zuiveringsproces van rioolwater. Het toepassen van actief kool is een de technieken om medicijnresten zoals Diclofenac en Oxazepam uit het rioolwater te zuiveren.

Het winnen van actief kool op de rioolwaterzuivering in Ede is onderdeel van het Interreg-project 'Wider business Opportunities for raw materials from Wastewater'. Dit project gaat over het tot waarde brengen van producten die als basis het element koolstof hebben. Er worden niet alleen grondstoffen geproduceerd, maar samen met kennisinstellingen en marktpartijen worden waardeketens opgezet, met als doel te komen tot een duurzame circulaire kringloop van die producten. Het project in Ede is een samenwerking tussen 2 mkb-bedrijven en waterschap Vallei en Veluwe. CIRTEC uit Purmerend levert de fijnzeeftechniek om de cellulose uit het afvalwater te winnen. Pulsed Heat/Setiva uit Maastricht levert de techniek om het zeefgoed om te zetten in de eindproducten. Waterschap Vallei en Veluwe zorgt voor de projectleiding, voor de noodzakelijke aansluitingen en een proefhal. (bron: Waterschap Vallei en Veluwe, 20-6-2018)

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Ede alg. nieuw, - idem alg. oud en - idem RK.

Reactie toevoegen