Dennenoord

Plaats
Buurtschap
Tynaarlo
Drenthe

dennenoord_ansichtkaart_panorama_ca._1910_kopie.jpg

Panoramafoto Dennenoord, ca. 1910, linksvoor de Stichtingskerk, linksachter Lagerhout (pav. 10), daarachter oud Eikenstein (pav. 14), achteraan de hoofdlaan de Vijverberg, rechtsboven Ruimzicht (pav. 18) en rechtsvoor de eerste woning van de directeur.

Panoramafoto Dennenoord, ca. 1910, linksvoor de Stichtingskerk, linksachter Lagerhout (pav. 10), daarachter oud Eikenstein (pav. 14), achteraan de hoofdlaan de Vijverberg, rechtsboven Ruimzicht (pav. 18) en rechtsvoor de eerste woning van de directeur.

dennenoord_hoofdgebouw_kopie.jpg

Dennenoord, het rijksmonumentale hoofdgebouw uit 1895 (© Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed/https://cultureelerfgoed.nl)

Dennenoord, het rijksmonumentale hoofdgebouw uit 1895 (© Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed/https://cultureelerfgoed.nl)

dennenoord_noorder_sanatorium_kopie_kopie.jpg

Dennenoord, het rijksmonumentale Noorder Sanatorium uit 1935. De vijver is met de schep uitgegraven. Het zand werd in een kar die op een rails stond geschept en afgevoerd door een paard voor de kiepkarren te spannen.

Dennenoord, het rijksmonumentale Noorder Sanatorium uit 1935. De vijver is met de schep uitgegraven. Het zand werd in een kar die op een rails stond geschept en afgevoerd door een paard voor de kiepkarren te spannen.

dennenoord_watertoren.jpg

Dennenoord, ansichtkaart uit 1902, met o.a. de rijksmonumentale watertoren uit 1896, die tegenwoordig is herbestemd tot zendmast

Dennenoord, ansichtkaart uit 1902, met o.a. de rijksmonumentale watertoren uit 1896, die tegenwoordig is herbestemd tot zendmast

Dennenoord

Terug naar boven

Status

- Dennenoord* is een buurtschap** in de provincie Drenthe, gemeente Tynaarlo. T/m 1997 gemeente Zuidlaren.

* Het complex is onder deze naam gesticht en heeft ca. 100 jaar onder deze naam gefunctioneerd. Inmiddels bestaat deze zorginstelling niet meer, is het overgenomen door enkele andere zorginstellingen, en is het complex deels herbestemd tot andere functies. Maar omdat het complex nog altijd een samenhangend geheel is, in de volksmond nog altijd als Dennenoord bekend staat, en het functioneel is om de vele bijzondere elementen op dit complex in samenhang te beschrijven (in plaats van ze als losse elementen te beschrijven op de pagina van Zuidlaren), hebben wij er onder deze naam een pagina voor aangemaakt.

** Dennenoord is opgezet als zelfvoorzienend 'dorp'. Maar omdat het geen regulier dorp is, maar ook geen reguliere wijk, hebben wij dit type zorgcomplexen als buurtschap gekwalificeerd, als o.i. meest passende kwalificatie. Vergelijk  de zorgcomplexen Huize Padua bij Boekel, Valkenheide bij Maarsbergen en Vrederust bij Halsteren.

Terug naar boven

Naam

Dennenoord is genoemd naar de ligging in een dennenbos.

Terug naar boven

Ligging

Het complex Dennenoord ligt in het ZW van het dorpsgebied van Zuidlaren, tussen Zuidlaren en Westlaren. Het Z deel van het complex ligt aan de curieuze straatnaam E. Zo heeft het hoofdgebouw als adres E6.

Terug naar boven

Geschiedenis

In 1895 opent het eerste gesticht van de Vereeniging tot Christelijke verzorging van Krankzinnigen en Zenuwlijders in Nederland zijn deuren, in een dennenbos in Zuidlaren. Vandaar de naam van het instituut; Dennenoord. Het betekent een doorbraak in de psychiatrische zorg; tot die tijd werden psychiatrische patiënten vaak opgesloten in stadsgestichten. Vanaf eind 19e eeuw besefte men dat psychiatrische patiënten niet gek zijn, maar ziek. Dus moeten ze verpleegd worden en rust hebben en dat kon het beste in een bosrijke omgeving, zo was toen de filosofie.

Dennenoord was opgezet als een zelfvoorzienende gemeenschap. Het was een klein dorp met veel groen, vee, een bakker, een slager en zelfs een eigen kerkhof. Het terrein groeit uit tot een complex met achttien paviljoens. In 1935 wordt aan de overkant van de Stationsweg een tweede gesticht gebouwd; het Noorder Sanatorium, waarvoor zie verder het hoofdstuk Bezienswaardigheden. Vanaf 1975 heeft een deel van de gebouwen andere bestemmingen gekregen. In 1995 is Dennenoord samengegaan met drie Groningse zorginstellingen; psychiatrisch ziekenhuis Groot Bronswijk te Wagenborgen, Riagg Groningen en RIBW Groningen. Zo is er een nieuwe holding ontstaan: Stichting GGZ Groningen.

Er is in die tijd een trend aan de gang om mensen met een 'beperking', zoals we dat tegenwoordig noemen, niet meer in grote instellingen 'weg te stoppen', maar in kleinschaliger units te integreren in woonomgevingen. "We hebben gaandeweg ingezien dat het grote psychiatrische ziekenhuis ook een aantal schadelijke effecten heeft. Onlangs hebben wij voor 24 patiënten woningen in De Oosterpoort te Groningen in gebruik genomen. Daar wonen nu mensen van wie ik me tien jaar geleden niet had kunnen voorstellen dat ze zich in de grote stad zo zouden kunnen handhaven. Ze hebben er wel 24-uursbegeleiding, maar dan nog. Ze ondergaan er meer prikkels, staan meer in de maatschappij, en dat is iets wat een grote, afgezonderde instelling nooit kan bereiken", stelt directeur J.C. Hoevenaar t.g.v. het 100-jarig bestaan in 1995, in een reportage in Reformatorisch Dagblad d.d. 15-12-1995. Tegenwoordig hebben de instellingen Lentis en Mozaiek er allerlei zorgfuncties, waarvoor zie verder het hoofdstuk Zorg.

Tweede Wereldoorlog
- Tijdens de Tweede Wereldoorlog hebben Dennenoord en het Noorder Sanatorium het zwaar. Al in 1941 wordt het Noorder Santorium bezet door de Duitsers. Alle patiënten gaan naar Dennenoord. Daar gaat alles gewoon door. Weinig mensen wisten dat daar onder de vloer van de wasserette onderduikers verstopt zaten. In maart 1945 vorderen de Duitsers de gebouwen als ziekenhuis voor hun soldaten. Alle 528 patiënten gaan met de trein naar Franeker in Friesland. Maar ze moeten eerst nog een heel eind lopen naar het station van Vries. De mensen die niet konden lopen werden met paard en wagen geholpen door boeren uit de buurt. Het was een zware, lange wandeling en iedereen was bang. Na vier maanden slapen op het stro in overvolle gebouwen in Franeker konden de patiënten weer terug.

- Wat doe je als de Duitse bezetter je verpleegafdeling confisqueert en je met patiënten en al wordt gehuisvest in de kerk? Zestien verpleegkundigen van Dennenoord schreven de misère van zich af in een gezamenlijk dagboek van zusterclub Het Uilennest, dat in 2018 in boekvorm is gepubliceerd. Hoe ‘Stiefmoeder’, ‘Welbereid’, ‘De Denker’ en ‘t Kemphaantje’ het laatste oorlogsjaar doorstonden.

GGZ-organisatie Lentis vindt het belangrijk om aandacht te besteden aan deze dramatische episode. In 2009 weet de Erfgoedcommissie van Lentis veel van deze vergeten geschiedenis te achterhalen. Rense Schuurmans, historicus en medewerker van Lentis, stelt een boek samen. In maart 2013 is op het terrein van Dennenoord een standbeeld onthuld.

N.a.v. het 120-jarig bestaan van het complex in 2015 is het boek 'Dennenoord Getekend voor Zorg - De psychiatrie vormt een bijzonder landgoed in het Drentse Zuidlaren 1895-2015' gepubliceerd. Het is geschreven door Monique Huizer en Rense Schuurmans.

- Nadere informatie over de geschiedenis van Dennenoord, als onderdeel van de Canon van Tynaarlo.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Dennenoord is een van rijkswege beschermd dorpsgezicht. De procedure voor aanwijzing is gestart in februari 2004. In februari 2007 is de aanwijzing definitief geworden. Het beschermd gezicht beslaat een oppervlakte van 90,8 hectare (zie hier de kaart van het beschermde gebied). - Lees hier de motivatie van het besluit, in tekst en beeld. Panden die binnen een beschermd gezicht vallen krijgen niet automatisch de status van beschermd monument. Wel zal de gemeente het bestemmingsplan aanpassen om nieuwe ontwikkelingen in het gebied te reguleren. De gezichtsbescherming richt zich op de stedenbouwkundige en cultuurhistorische waardering van een gebied en wil het toekomstig functioneren daarvan veiligstellen.

- De gesloten psychiatrische inrichting op gereformeerde grondslag Dennenoord dateert van 1895. Het rijksmonumentale hoofdgebouw (adres: E6), in neorenaissancistische stijl, fungeert thans als hoofdkantoor van zorginstelling Lentis. De opzet van het hoofdvolume is frans-classicistisch. Een hoofdpaviljoen, een corps de logis, is door zijvleugels verbonden met hoekpaviljoens. Aan de achterzijde zijn dwarspaviljoens tegen het hoofdvolume geplaatst. Deze paviljoenachtige opzet is tot op vrij recente datum richtinggevend geworden voor verdere uitbreidingen van de inrichting. Het pand is in 1993 gerestaureerd, het interieur is gewijzigd. Van het exterieur zijn de meeste ramen gewijzigd, soms met behoud van de originele kozijnen. Samen met de naast gelegen watertoren, directeurswoning en kerk, vormt het hoofdgebouw de kern van het voor bescherming in aanmerking komende gezicht Dennenoord.

- Het rijksmonumentale Noorder Sanatorium (Stationsweg 161) is een in 1935 naar ontwerp van de Groningse architect Egbert Reitsma (1892-1976) gereedgekomen zelfstandige, meer 'open' uitbreiding van instituut Dennenoord, in de stijl van de Amsterdamse School. Terzijde ligt de woning van de geneesheer-directeur, eveneens naar ontwerp van architect Egbert Reitsma en voltooid in 1935. Beide gebouwen zijn opgetrokken in een cubistisch-expressionistische vormentaal.

Het gebrandschilderde glas-in-loodraam in het trappenhuis is een ontwerp uit 1935 van de Groninger kunstenaar Jan Wykmans. De parkachtige tuinaanleg is omstreeks 1935 gerealiseerd naar een ontwerp van de Glimmense tuinarchitect Jan Vroom (1893-1985). In de jaren tachtig waren er nog plannen om het pand te slopen en er een hotel neer te zetten, maar dat is gelukkig niet doorgegaan. In 1988 komt het Noorder Sanatorium in handen van Pharma Bio-Research, later van naam gewijzigd in PRA Health Scienes. Zij hebben het complex medio 2016 verlaten. Ze zijn verhuisd naar een pand bij het Martiniziekenhuis in Groningen. Het Noorder Sanatorium wordt vermoedelijk in 2018 verbouwd en herbestemd tot een complex met 20 luxe appartementen. Zie verder de pagina's met uitvoerige geschiedenis en veel oude en recente foto's e.d. van het Noorder Sanatorium, op de site van Lentis.

- In haar huidige vorm dateert de kruiskerk op Dennenoord met aangebouwd zalencentrum uit omstreeks 1929. Het huidige kerkgebouw vindt zijn oorsprong in de Stichtingskerk, die in 1897 in gebruik is genomen voor patiënten en personeel van gereformeerde gezindte. In 1929 is de kerk grotendeels gewijzigd en uitgebouwd met dwarsarmen, waardoor tot 600 zitplaatsen werden verkregen. In het metselwerk van de buitengevels is te zien dat, hoewel ingrijpend veranderd, het hoofdvolume van het oude kerkgebouw goeddeels is hergebruikt. Ook is in 1929 aan de oostzijde een zalencentrum aangebouwd. Later is een zelfstandige ‘Gereformeerde Kerk van Zuidlaren’ aan de Stationsweg geïnstitueerd. De huidige Ontmoetingskerk is gebouwd in een neoromaanse bouwstijl. Het is een provinciaal monument. - Hier vind je vele oude foto's van de kerk, met toelichtingen erbij.

- De (PKN, voorheen Gereformeerde kerk) Laarkerk (Stationsweg 159) dateert uit 1936. De kerk valt onder de Protestantse Gemeente Anloo - Zuidlaren.

- De rijksmonumentale watertoren is gebouwd in 1896 en heeft een hoogte van 32 meter. De ronde bakstenen watertoren diende om psychiatrische inrichting Dennenoord van water te voorzien. Het ontwerp is uitgevoerd in neoromaanse stijl, waarmee de toren een chateau d'eau is geworden. De toren is van karakteristiek belang in de ontwikkeling van de nutsvoorzieningen. Dat de toren in een cluster staat met het hoofdgebouw, de directeurswoning en de kerk van Dennenoord, onderstreept tevens de grootschaligheid en het belang van de psychiatrische inrichting. De oorspronkelijke functie van de toren is overgenomen door het naastliggende pompgebouw. De buitengevel van de toren is versierd met een spiraalvormige gele bakstenen band. De toren wordt niet meer gebruikt en dreigde enkele jaren geleden te worden gesloopt. Gelukkig kon de watertoren worden behouden. Hij is nu 'zinvol herbestemd' als zendmast; er zijn diverse antennes op geplaatst.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Het terrein van complex Dennenoord is vrij toegan­kelijk. Naast o.a. de hierboven beschreven monumentale objecten valt er voor wie van bos houdt in elk jaargetijde veel te genie­ten.

- Theater Mozaiek (Ludinge 13) is een klein, intiem theater in het gelijknamige woon(zorg)complex in Zuidlaren (waarvoor zie het kopje Links). De prachtige zaal telt 115 stoelen. Het theater heeft een warm en sfeervol karakter. De artiesten voelen zich dan ook nauw verbonden met de gasten, wat veel interactie en gezelligheid brengt. Samen met Theater De Nieuwe Kolk in Assen stellen ze jaarlijks hun programma samen. Daarnaast hebben ze ook regelmatig gastoptredens.

- De Kimme heeft een sfeervolle theaterzaal, gelegen in een mooie omgeving. Je kunt bij hen terecht voor concerten, musicals, dansvoorstellingen, presentaties, bedrijfsfeesten, congressen (eventueel met workshops) en andere evenementen. Ook voor trouwen in de naastgelegen Ontmoetingskerk kun je bij Theater de Kimme terecht.

Terug naar boven

Links

- Zorg: - Mozaiek (Ludinge 13) van zorginstelling Zorggroep Drenthe is een modern woonzorgcentrum gelegen aan de rand van Zuidlaren in een landelijke omgeving. Er is een galerie, een theater (waarvoor zie het hoofdstuk Natuur etc.) en een sfeervol restaurant. Het wooncomplex biedt 79 een- en driekamer appartementen. De eenkamerappartementen zijn bestemd voor verpleeghuiszorg. Het restaurant, de kapper, de fysio, schoonheidsspecialiste en de activiteiten vallen onder het concept ‘Bij de Buren’, een concept dat Zorggroep Drenthe enkele jaren geleden heeft ontwikkeld om de buurtfunctie rondom de locaties te versterken. Ze zien dat meer mensen langer thuis blijven wonen en dat er behoefte is aan gezelschap en faciliteiten dichtbij huis. De galerie van Mozaiek biedt wisselende tentoonstellingen van gerenommeerde kunstenaars.

- Kliniek Zuidlaren van zorginstelling Lentis is een intensieve behandelafdeling voor als je last hebt van ernstige psychiatrische aandoeningen. Samen met hun klinieken in Groningen en Winschoten vormen ze een keten binnen Lentis. Het verschil met de andere klinieken is dat Kliniek Zuidlaren wat intensiever en langer kan behandelen. Je kunt maximaal negen maanden bij deze kliniek worden opgenomen. Verder heeft Lentis nog een reeks zorginstellingen van verschillende aard op het complex van voorheen Dennenoord.

Reactie toevoegen