De Bilt

Plaats
Dorp en gemeente
De Bilt
Utrechtse Heuvelrug
Utrecht

de_bilt_collage.jpg

De Bilt is een dorp en gemeente in de provincie Utrecht, in de streek Utrechtse Heuvelrug. (© Jan Dijkstra, Houten)

De Bilt is een dorp en gemeente in de provincie Utrecht, in de streek Utrechtse Heuvelrug. (© Jan Dijkstra, Houten)

gemeente_de_bilt.jpg

Gemeente De Bilt anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Gemeente De Bilt anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

De Bilt (2).JPG

Bij de dorpskerk in De Bilt

Bij de dorpskerk in De Bilt

De Bilt (3).JPG

Buitenplaats Houdringe in De Bilt

Buitenplaats Houdringe in De Bilt

De Bilt (4).JPG

Het KNMI in De Bilt

Het KNMI in De Bilt

De Bilt (5).JPG

De Biltse Grift

De Biltse Grift

De Bilt.JPG

Het dorpskerkje aan de Dorpsstraat in De Bilt

Het dorpskerkje aan de Dorpsstraat in De Bilt

De Bilt (6).jpg

Het mooie dorpskerkje in De Bilt

Het mooie dorpskerkje in De Bilt

De Bilt

Terug naar boven

Status

- De Bilt is een dorp en gemeente in de provincie Utrecht, in de streek Utrechtse Heuvelrug (in het N grenzend aan 't Gooi, in het W aan de Vechtstreek, in het Z aan de Kromme Rijnstreek en in het O aan Eemland). Gemeentehuis te Bilthoven.

- De gemeente De Bilt heeft een stedenband (jumelage) met Coesfeld (Duitsland), Miescisko (Polen) en Ouidah (Benin).

- Wapen van de gemeente De Bilt.

- De gemeente De Bilt is in 2001 vergroot met de gemeente Maartensdijk.

- Oorspronkelijk omvat de gemeente De Bilt alleen het gelijknamige dorp, met daarnaast het sinds ca. 1900 ontstane dorp Bilthoven. Sinds de herindeling van 2001 zijn daar de dorpen Maartensdijk (met de buurtschap Achterwetering), Hollandsche Rading (met een deel van de buurtschap Egelshoek), Groenekan (met de buurtschap Nieuwe Wetering en een deel van de buurtschap Blauwkapel) en Westbroek (met de buurtschap Achttienhoven) bij gekomen. In totaal zijn dit 6 dorpen en 5 buurtschappen.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente De Bilt.

Terug naar boven

Naam

Soortgelijke naam elders in het land
De naam De Bilt wordt weleens verward met de gemeente Het Bildt in Fryslân. Vooral als je oudere documenten hebt kan het verwarrend zijn, omdat de plaats namelijk tot begin 20e eeuw De Bildt heeft geheten.

Oudere vermeldingen
De Ronde Bilt, De Bildt, 1307 die Bilt, 1381-1383 ter Bilten-waert, 1426 opter Bilt, 1434 an der Bilt neffen Vrouwencloester, 1883 De Bilt.

Naamsverklaring
Men denkt aan belt 'bult, verheffing', als ablautsvorm van bult, met secundaire ontwikkeling tot bilt. De jongste verklaring verbindt de naam met het Middelnederlandse belt (uit het Latijnse balteus) in de betekenis 'gordel', namelijk de zoom van de hoge zandgronden.(1)

Terug naar boven

Ligging

De gemeente De Bilt ligt grotendeels NO van Utrecht, O van de A27. Alleen de kern Westbroek ligt W van de A27.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente De Bilt 137 huizen met 1.529 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 126/1.464 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Oostbroek 5/32 en Coelenberg 6/33 (Bilthoven bestond toen nog niet, dat is pas later in de 19e eeuw ontstaan). Verder was er nog sprake van een buurtschap Over de Vecht. Tegenwoordig heeft de gemeente ca. 18.000 huizen met ca. 42.000 inwoners, waarvan ca. 4.000 huizen met ca. 10.500 inwoners in het gelijknamige dorp.

Terug naar boven

Geschiedenis

De ontstaansgeschiedenis van De Bilt gaat terug tot de 12e eeuw. Door de steeds weer terugkerende overstromingen van de Kromme Rijn was het gebied moerassig en moeilijk toegankelijk. De afdamming in 1122 in opdracht van bisschop Godebald maakte de ontginning van het gebied mogelijk.

Mathildis, echtgenote van de Duitse keizer Hendrik V van het Heilige Roomse Rijk, schonk op 14 maart 1122 aan het pas opgerichte dubbelklooster Oostbroek, wat later een Benedictijnenklooster werd, het eeuwigdurend bezit van het gehele moerasgebied Oostbroek en het aangrenzende grondgebied. Verder werden enkele heerlijke rechten geschonken zoals het recht van tijnsheffing (grafelijke erfpacht) en het innen van tienden, en het recht tot wetgeving, rechtspraak en bestuur. De datum van deze schenkingsakte wordt daarom ook beschouwd als het begin van het lokale overheidsgezag. Op 14 maart is het in de gemeente De Bilt officieel Mathildedag.

Andere historische feiten betreffende De Bilt:

- In 1372 is het dorp verwoest door de Geldersen.

- In 1644 is het kanaal de Biltse Grift aangelegd.

- In de 17e en 18e eeuw verkochten de Staten van Utrecht grote stukken grond (die onder andere in eigendom waren geweest van de kloosters) aan vermogende burgers, die er vele buitenplaatsen bouwden.

- De Bilt is sinds lange tijd doorgangsplaats van het oosten naar Utrecht, waardoor er herbergen en bijbehorende ambachten ontstonden langs de Dorpsstraat.

De Bilt is landelijk bekend vanwege de vestiging van het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut KNMI.

Tweede Wereldoorlog
In 2015 is het boek 'Bilthoven en De Bilt tijdens de Tweede Wereldoorlog. Verhalen hoe de oorlog is verdwenen' gepubiceerd (auteur: Bernard Schut, uitg. De Drie Ceders). In 2018 verschijnt het vervolg: 'Bilthoven en De Bilt de eerste jaren na de bevrijding. De rekening van vijf jaar oorlog' (zelfde auteur, zelfde uitgever), waarin de effecten van de Tweede Wereldoorlog worden beschreven, in het bijzonder voor deze gemeente; eveneens gebaseerd op literatuurstudie en interviews met ooggetuigen.

- "De geschiedenis van de stad Utrecht begint maar liefst 8.000 jaar eerder dan tot medio 2017 werd aangenomen. Dat hebben archeologen ontdekt na opgravingswerkzaamheden voorafgaand aan de nieuwbouw van het Prinses Máxima Centrum op de Uithof. Bij dat onderzoek zijn namelijk sporen van menselijke bewoning gevonden die teruggaan tot 11.000 jaar voor het begin van de jaartelling. Nog nooit eerder zijn zulke vondsten uit de Oude Steentijd (Paleolithicum) in deze stad aangetroffen. Eerder zijn in Leidsche Rijn en Hoograven sporen gevonden uit de prehistorie, met name uit de Bronstijd en de IJzertijd. Dat de locatie op de huidige Uithof populair was voor mensen uit de prehistorie blijkt uit het feit dat er bij dit archeologisch onderzoek ook sporen uit het mesoliticum (midden steentijd), neoliticum (nieuwe steentijd), bronstijd en ijzertijd zijn gevonden. De hele prehistorie van Utrecht dus op één plek bij elkaar." (bron en voor nadere informatie zie de tekst en video op RTV Utrecht, 13-3-2018)

Zo is dit dus in diverse pers-uitingen verschenen. Ellen Drees van Historische Kring De Bilt tekende daar in een reactie bij aan dat het gebied van De Uithof sinds de 12e eeuw bij De Bilt heeft gehoord, en pas in 1975 door grenscorrectie aan de gemeente Utrecht is toegewezen, omdat die gemeente daar het universiteitscomplex De Uithof wilde realiseren. Historisch gezien is het dus Bilts en geen Utrechts grondgebied en is dus eigenlijk niet Utrecht maar De Bilt door deze ontdekking 13.000 jaar oud, zo stelde zij. Ze vond het daarom een beetje flauw dat de gemeente Utrecht daar in haar persberichten over deze ontdekking op geen enkele manier aan refereerde.

Voor nadere informatie over de geschiedenis van De Bilt kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Historische Kring d'Oude School. De vereniging is opgericht in 1992. Het ledental bedraagt ca. 450. Het werkgebied van Historische Kring D’Oude School is de de kernen De Bilt en Bilthoven, oftewel de oude gemeente, van voor de herindeling van 2001. Het doel van de vereniging is het naspeuren van en wekken van belangstelling voor de geschiedenis van de toenmalige gemeente en haar omgeving, alsmede van die aspecten van de regionale, vaderlandse en algemene geschiedenis, die van belang zijn voor een goed begrip van de geschiedenis van de toenmalige gemeente.

De Redactie verzorgt de samenstelling, de lay-out en de uitgave van het tijdschrift De Biltse Grift (oudere jaargangen van het tijdschrift De Biltse Grift, vanaf jaargang 1, 1992!, zijn via de link ook online te lezen). De naam van dit tijdschrift is ontleend aan de oude vaarweg die tussen Utrecht en Zeist door de gemeente loopt. Deze uitgave verschijnt viermaal per jaar. Leden van de vereniging ontvangen het tijdschrift kosteloos. Losse exemplaren van het laatst verschenen nummer zijn à € 6,50 verkrijgbaar bij de plaatselijke boekhandels. De leden van Werkgroep Onderzoek doen individueel of in samenwerking naspeuringen naar vele aspecten van de geschiedenis van gemeente De Bilt. Daarnaast verzorgt deze groep de gestructureerde vastlegging van de onderzoeksresultaten in dossiervorm t.b.v. de Werkgroep Bibliotheek en Documentatie en de Werkgroep Digitalisering en Beeldbank. De Evenementencommissie organiseert regelmatig activiteiten voor de leden van de Kring zoals tentoonstellingen, excursies, lezingen etc. en stelt brochures samen ter ondersteuning van deze activiteiten.

De Werkgroep WebCie verzorgt het ontwerp van, de samenstelling van, en de plaatsing van gegevens op de website. De werkgroep Bibliotheek en Documentatie en de Werkgroep Digitalisering en Beeldbank verzorgen de Bibliotheek en het Documentatiecentrum respectievelijk het digitaliseren en archiveren van mediabestanden (foto’s, geluidsbestanden en film). Verder wordt De Biltse Grift gedigitaliseerd. De Bibliotheek en het Documentatiecentrum omvat onder meer boeken, tijdschriften, krantenknipsels en documenten. He is gevestigd in Gebouw Noordpool (Kometenlaan 399a in Bilthoven) en is geopend op donderdag van 10.00-12.00 uur. Bezoek is ook mogelijk na telefonische afspraak met Bart van der Veen (tel. 030-2250636).

- Regionaal Historisch Centrum (RHC) Vecht en Venen, een samenwerkingsverband op archiefgebied tussen de gemeenten Stichtse Vecht, De Ronde Venen, De Bilt en Weesp.

- Op 30 augustus 2018 is in het gemeentehuis het Online Museum De Bilt feestelijk in gebruik genomen. De website is bestemd voor iedereen die in cultuur en geschiedenis van de gemeente is geïnteresseerd: jong en ouder, scholen, verenigingen, particulieren en bedrijfsleven. Veel belang wordt gehecht aan het gebruik door jongeren en scholen. Het online museum wil het culturele erfgoed van de gemeente bij elkaar brengen op een website. Daarbij wordt aandacht besteed aan alle aspecten van het verleden. Het online museum geeft informatie over en beelden van de geschiedenis van de zes kernen van de gemeente. Digitaal worden beelden en archiefstukken van lokale en bovenlokale betekenis weergegeven en toegelicht. Van prehistorie tot heden. Partners van het online museum zijn Regionaal Historisch Centrum Vecht en Venen te Breukelen, de lokale Stichting Kunst en Cultuur, Historische Vereniging Maartensdijk, de Biltse Historische Kring d’Oude School, Bibliotheek Idea Bilthoven en het Comité Open Monumentendag.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- In 2019 is een nieuwe fietstunnel aangelegd onder de Utrechtseweg (N237) direct Z van de dorpskern van De Bilt. De nieuwe fietstunnel vervangt de oude, smalle fietstunnel in de drukke fietsroute De Bilt-De Uithof. De oude tunnel werd als onveilig ervaren en er gebeurden veel (bijna) botsingen. Om de verkeersveiligheid en sociale veiligheid te vergroten, is besloten om de smalle tunnel te vervangen door een nieuwe, bredere tunnel. In de tunnel zijn ontwerpen aangebracht van grafisch vormgever Hansje van Halem. Zij liet zich inspireren door computerbeelden van weerpluimen, isobaren, temperatuur- en weerkaarten van het nabijgelegen KNMI. Het oude tunneltje is gehandhaafd en is omgebouwd tot faunatunnel. De nieuwe fietstunnel is in november 2019 gereedgekomen. (bron: Provincie Utrecht)

- Langs de weg van De Bilt naar Utrecht stond jarenlang het opvallende pand van Hessing auto's. Deze firma is, na later gevestigd te zijn geweest in Utrecht in een geluidswal aan de A2, in 2012 failliet gegaan. Voor het Hessingterrein zijn in 2010 plannen ontwikkeld voor een nieuwe villawijk Park Bloeyendael. - Filmpje over de beoogde wijk Park Bloeyendael. - Nog een videoreportage over de beoogde villawijk Park Bloeyendael. Het project is genoemd naar het iets naar het ZW, op grondgebied van de gemeente Utrecht, Z van Fort De Bilt, gelegen park Bloeyendael, dat al sinds 1975 bestaat. Het project is echter niet doorgegaan. De gemeenteraad is eind november 2018 akkoord gegaan met het verder uitwerken van een bouwplan voor een nieuwe woonwijk door de huidige eigenaar van de grond, de firma Verwelius.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- De kern De Bilt heeft 71 rijksmonumenten (onder de link staat het getal 65, maar dat is kennelijk een tel- of tikfout), waarvan er alleen al 20 betrekking hebben op landgoed Vollenhove, 10 op landgoed Beerschoten, 10 op landgoed Sandwijck, 8 op landgoed Houdringe, 8 op de Nieuwe Hollandse Waterlinie/Werken bij Griftenstein, 4 op landgoed Oostbroek, en 3 op boerderij Den Eyck (Utrechtseweg 18) uit 1806 met toebehoren. Dat zijn er bij elkaar 63. Verder zijn er dan nog de Hervormde kerk uit 1657, de boerderij op Bisschopsweg 2, De Oude School/Kosterij der Hervormde Kerk (Burgemeester de Withstraat 29), het Stenen Duifhuis (bij Kerklaan 40), het Tolhuis op Soestdijkseweg Zuid 98, huis Het Spinneweb uit begin 19e eeuw op Visserssteeg 20, Villa Linnaeus uit 1890 op De Holle Bilt 17, en het magnetisch paviljoen van het KNMI uit 1897 bij Wilhelminalaan 10.

- Nadat in 1580 het monnikenklooster Oostbroek en in 1585 het Vrouwenklooster met bijbehorende kerken waren gesloopt, was er voor de Biltse bevolking geen plaatselijke kerk meer. De inwoners konden nu naar Zeist gaan. Hier was de kerk na de reformatie nog gespaard gebleven. Vanaf 1640 kon men naar de nieuw gestichte kerk in Blauwkapel. In de doopboeken van de Blauwkapelse gemeente komen veel namen voor van inwoners uit het dorp. Na enkele jaren was het aantal gezinnen dat de protestante godsdienst beleed gegroeid tot meer dan veertig. Het was nu tijd geworden voor een eigen kerk in De Bilt. Die kwam er in 1652.

Het werd een eenvoudig rechthoekig zaalkerkje van 20 meter lang en ongeveer 10 meter breed. De muren waren 7 meter hoog en midden op de 13 meter hoge nok van het zadeldak met wolfseinden werd een klein torentje met spits en luidklokje geplaatst. Op de spits werd een ijzeren vierwindstrekenkruis met daarop een weerhaantje geplaatst. In zijvleugels werden vensters aangebracht met min of meer gotische vormgeving. Het interieur was sober. De preekstoel bestond alleen uit een achtkantige kuip met een trapje. In de kerk was plaats voor 200 kerkgangers. In 1661 werd bij de Staten van Utrecht een subsidie aangevraagd voor een gaanderij, zodat het aantal zitplaatsen kon worden uitgebreid.

Vanaf 1798 waren volgens de staatsregeling alle kerktorens van de burgerlijke gemeente. De gemeente De Bilt besloot in 1839 het torentje af te breken en tegen de westgevel van de kerk een nieuwe toren te bouwen. De ingang van de toren werd tevens de hoofdingang van de kerk. De huidige luidklok is van 1783 en wordt door de koster nog altijd met de hand geluid. In 1976 is een nieuwe haan geplaatst. In 1976 zijn tevens restauraties uitgevoerd aan de omloop en de koepel van de toren. Bij een inspectie in 1987 werd geconstateerd dat de toren was aangetast door de bonte knaagkever. Daar de kans bestond dat ook het dak van de aangrenzende kerk zou worden aangetast, is in 1989 een restauratie uitgevoerd. Het meeste aangetaste houtwerk is vervangen. Het overige houtwerk is geïnjecteerd met een bestrijdingsmiddel. Ook het loden plat van de torenomloop en een deel van het muurwerk zijn gerestaureerd. In 2008 is de toren door de burgerlijke gemeente opnieuw gerestaureerd.

In de loop van de 19e eeuw werd de kerk te klein doordat het aantal kerkgangers sterk groeide. In 1895 wordt besloten om de kerk te vergroten. De oostgevel en de kerkenkamer zijn gesloopt en vervangen door een dwarsaanbouw en een nieuw kerkenkamer. Tevens is toen een toegangsdeur in de zuidgevel gemaakt. Hiermee heeft de kerk haar huidige vorm gekregn. Na de verbouwing was het aantal zitplaatsen toegenomen tot ongeveer 530. In 1952 is een grondige opknapbeurt in gang gezet, ter gelegenheid van het 300-jarig bestaan van de kerk. Er kwamen nieuwe banken en er is voetverwarming aangelegd. Nieuwe gebrandschilderde glas-in-loodramen werden geschonken door de gemeenteleden. De ramen werden ontworpen door mevrouw Gunhild Kristensen. In 2002 is ter gelegenheid van het 350-jarig bestaan rondom de kerk verlichting aangelegd. De Hervormde (PKN) Dorpskerk (Dopsstraat 70) staat nu mooi in de schijnwerpers en is vanaf de Dorpsstraat en de Burgemeester de Withstraat goed zichtbaar. (bron: 350 jaar Dorpskerk in De Bilt. Dit interessante boekje is nog steeds te bestellen via de Contactpagina van de Dorpskerk) - Kerkhof bij de Hervormde Kerk. - Site van de Dorpskerk.

- Gevelstenen in De Bilt.

Terug naar boven

Evenementen en activiteiten

- De Biltse Streekmarkt is een evenement dat is voortgekomen uit Stichting BiltsHeerlijk. Een aantal enthousiastelingen heeft het initiatief genomen om de dorpsmarkt, die ca. 20 jaar geleden verdween, weer terug te halen naar de Dorpsstraat in het oude centrum van De Bilt. Maar nu gericht op duurzaamheid en lokale ondernemers. De Biltse Streekmarkt is er op 4 vrijdagen door het jaar heen (in april, juni, oktober en december). "Op de Biltse Streekmarkt staat lokaal geproduceerd, gezond en milieuvriendelijk voedsel centraal. Om de markt nog aantrekkelijker te maken voor bezoekers willen we naast voedsel ook enkele non-food ondernemers een plek bieden. Hierbij vinden we het belangrijk dat het duurzame producten zijn met een transparant, goed verhaal."

Terug naar boven

Eten en drinken

- "Stichting Biltsheerlijk maakt zich zorgen over het effect van voedselproductie op bodem, klimaat, economie en landschap. Ongezond voedsel is bovendien te makkelijk en goedkoop verkrijgbaar, maar wat zijn dan de ‘gezonde’ alternatieven?: Lokaal geproduceerd, SeizoensVERS en Milieuvriendelijke voedselproducten. Dát willen wij dan ook de normaalste zaak van gemeente De Bilt maken. Biltsheerlijk zet zich lokaal in voor een gezond en milieuvriendelijk voedselsysteem. Met onze acties en concrete resultaten zetten we gezond, duurzaam geproduceerd voedsel in de schijnwerpers.

Als we als consument duurzaam geproduceerd eten willen kopen blijkt dat dat nog niet gemakkelijk. We zien dat de veranderingen in het aanbod maar heel langzaam gaan, ondanks de door ons gevoelde urgentie. Met Biltsheerlijk willen we daar op lokaal niveau iets aan doen. Lokaal en milieuvriendelijk voedsel betekent eten met je gezonde verstand. Het is niet alleen lekker, maar ook beter voor jezelf én de boer én het milieu. Doelstelling Biltsheerlijk: bijdragen aan en verduurzamen van voedselsystemen; lokaal de beschikbaarheid vergroten van gezond en milieuvriendelijk geproduceerd voedsel voor iedereen, in alle lagen van de bevolking, met activiteiten die hiermee verband houden of daartoe bevorderlijk zijn. Wij vragen Aandacht voor het thema voedsel, bieden een Platform om zo te komen tot een goed Programma in gemeente De Bilt. Stichting Biltsheerlijk is opgericht door Willy Douma uit Groenekan, Maaike Noorlander uit Bilthoven en Joanne Ronhaar uit De Bilt. Gezamenlijk vormen zij het bestuur van Stichting Biltsheerlijk. Zij hebben een breed netwerk dat wordt ingezet voor het programma van Biltsheerlijk. Onze kernwaarden: inspiratie, innovatie, interactie, initiatie, informatie delen en inkomsten werven om doelen te verwezenlijken, helpen de juiste keuzes te maken."

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en tweedehands boeken over De Bilt (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente De Bilt.

- Nieuws: - De Vierklank is een wekelijks huis-aan-huisblad dat verschijnt in alle kernen van de gemeente De Bilt plus het dorp Lage Vuursche. Via de link is de krant ook online te lezen.

- Zorg: - Zorgboerderij Nieuw Bureveld.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van De Bilt kerk.

Reacties

(2)

Uw informatie over Park Bloeyendael is niet correct. Tot op heden is er nog steeds niets gebouwd op het voormalig terrein van Hessing.

Dank voor uw update! Ik heb het aangepast.

Reactie toevoegen