Breda

Plaats
Stad en gemeente
Breda
West-Brabant Baronie en Markiezaat De Rith
Noord-Brabant

gemeente_breda_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper.jpg

Gemeente Breda anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Gemeente Breda anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

gemeente_breda_stad_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Stad Breda anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie atlasenkaart.nl)

Stad Breda anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie atlasenkaart.nl)

breda_markt_op_de_grote_markt_met_in_de_verte_de_grote_kerk_kopie.jpg

Breda, markt op de Grote Markt, met in de verte de Grote Kerk (© Jan Dijkstra, Houten)

Breda, markt op de Grote Markt, met in de verte de Grote Kerk (© Jan Dijkstra, Houten)

breda_interieur_grote_kerk_kopie.jpg

Interieur van de Grote Kerk of Onze Lieve Vrouwekerk in Breda, die in de volksmond ook de Blanke Dame wordt genoemd. De kerk uit 1535 is een voorbeeld van de Brabantse gotiek der steden. (© Jan Dijkstra, Houten)

Interieur van de Grote Kerk of Onze Lieve Vrouwekerk in Breda, die in de volksmond ook de Blanke Dame wordt genoemd. De kerk uit 1535 is een voorbeeld van de Brabantse gotiek der steden. (© Jan Dijkstra, Houten)

breda_begijnhof_kopie.jpg

Het Begijnhof in Breda is een complex met heel veel bezienswaardige objecten. Je vindt ze allemaal beschreven in het hoofdstuk Bezienswaardigheden. (© Jan Dijkstra, Houten)

Het Begijnhof in Breda is een complex met heel veel bezienswaardige objecten. Je vindt ze allemaal beschreven in het hoofdstuk Bezienswaardigheden. (© Jan Dijkstra, Houten)

breda_de_gezellige_havermarkt_op_een_mooie_junidag_kopie.jpg

Breda, de gezellige Havermarkt op een mooie junidag (© Jan Dijkstra, Houten)

Breda, de gezellige Havermarkt op een mooie junidag (© Jan Dijkstra, Houten)

breda_kloosterkazerne_kopie.jpg

Breda, de Kloosterkazerne uit 1504 biedt tegenwoordig onderdak aan het Holland Casino, het Chassé Theater en een dependance van het Breda's Museum (© Jan Dijkstra, Houten)

Breda, de Kloosterkazerne uit 1504 biedt tegenwoordig onderdak aan het Holland Casino, het Chassé Theater en een dependance van het Breda's Museum (© Jan Dijkstra, Houten)

breda_willem_merkxtuin_kopie.jpg

Breda, de Willem Merkxtuin is een prachtige tuin in de binnenstad, waar je bovendien 14 kunstobjecten kunt bewonderen. Welke dat zijn, kun je lezen in het hoofdstuk Bezienswaardigheden. (© Jan Dijkstra, Houten)

Breda, de Willem Merkxtuin is een prachtige tuin in de binnenstad, waar je bovendien 14 kunstobjecten kunt bewonderen. Welke dat zijn, kun je lezen in het hoofdstuk Bezienswaardigheden. (© Jan Dijkstra, Houten)

breda_schoolstraat_synagoge_kopie.jpg

Breda, Schoolstraat met o.a. de synagoge uit 1845, die na een restauratie in 1992 weer in gebruik is genomen (© Jan Dijkstra, Houten)

Breda, Schoolstraat met o.a. de synagoge uit 1845, die na een restauratie in 1992 weer in gebruik is genomen (© Jan Dijkstra, Houten)

breda_spanjaardsgat_met_granaattoren_en_duiventoren_van_kasteel_van_breda_kopie.jpg

Het Spanjaardsgat, de Duiventoren (nu een protestantse kapel) en de Granaattoren (waarin de RK kapel zich bevindt) zijn onderdeel van het Kasteel van Breda aan de Vismarktstraat. (© Jan Dijkstra, Houten)

Het Spanjaardsgat, de Duiventoren (nu een protestantse kapel) en de Granaattoren (waarin de RK kapel zich bevindt) zijn onderdeel van het Kasteel van Breda aan de Vismarktstraat. (© Jan Dijkstra, Houten)

breda_even_lekker_uitrusten_in_park_valkenberg_kopie.jpg

Breda, even lekker uitrusten in Park Valkenberg (© Jan Dijkstra, Houten)

Breda, even lekker uitrusten in Park Valkenberg (© Jan Dijkstra, Houten)

breda_wandelen_in_de_vismarktstraat_kopie.jpg

Breda, wandelen in de Vismarktstraat (© Jan Dijkstra, Houten)

Breda, wandelen in de Vismarktstraat (© Jan Dijkstra, Houten)

breda_op_de_zonzijde_in_de_sint_annastraat_kopie.jpg

Breda, op de zonzijde in de Sint Annastraat (© Jan Dijkstra, Houten)

Breda, op de zonzijde in de Sint Annastraat (© Jan Dijkstra, Houten)

breda_catharinastraat_kopie.jpg

Breda, een blik in de verstilde, maar prachtige Catharinastraat in Breda, met links de ingang van de Waalse kerk (© Jan Dijkstra, Houten)

Breda, een blik in de verstilde, maar prachtige Catharinastraat in Breda, met links de ingang van de Waalse kerk (© Jan Dijkstra, Houten)

breda_veemarktstraat_kopie.jpg

Breda, de Veemarktstraat, gezien vanaf de Grote Markt (© Jan Dijkstra, Houten)

Breda, de Veemarktstraat, gezien vanaf de Grote Markt (© Jan Dijkstra, Houten)

Breda

Terug naar boven

Status

- Breda is een stad en gemeente in de provincie Noord-Brabant, in de regio West-Brabant, en daarbinnen in de streek Baronie en Markiezaat. Het is de hoofdplaats van de gemeente. In het WZW en ZW van de gemeente ligt het overgrote deel van het streekje De Rith. Een klein deel van dit streekje, met daarin het Z gedeelte van landgoed en natuurgebied De Vloeiweide, ligt in de gemeente Zundert.

- Na diverse herindelingen in de loop der jaren, omvat de gemeente Breda naast de stad zelf de dorpen Bavel (grotendeels), Effen, Prinsenbeek, Teteringen en Ulvenhout (grotendeels).

- Ook Ginneken en Princenhage worden vaak als dorpen beschouwd, hoewel zij geografisch gezien eigenlijk wijken zijn, want binnen de huidige bebouwde kom van de stad Breda gelegen. Maar de inwoners vinden zichzelf nog steeds dorpelingen en hun kernen dorps, wat zij in 1998 erkend hebben gekregen met de plaatsing van plaatsnaamborden. Overigens staan er volgens ons momenteel bij Ginneken geen plaatsnaamborden meer. In verband met het voorgaande kwalificeren wij Ginneken en Princenhage als 'dorpen in de stad'.

- Onder de stad Breda vallen ook de buurtschappen Bieberg, De Nieuwveer (deels; in het NW van de Haagse Beemden en direct Z van de rivier de Mark), Diunt (dat voor de herindeling van 1997 onder Rijsbergen viel), IJpelaar (thans grotendeels woonwijk; een zeer klein gedeelte van de buurtschap valt onder de stad), Klein Overveld (in het NW van de Haagse Beemden) en Strikberg/De Hartel, en Achterste Rith, Bagven (vroeger vaak abusievelijk Bagben genoemd), Liesbos (ook wel genoemd: Lies), Vaareind en Vuchtschoot; de 5 laatstgenoemde buurtschappen waren oorspronkelijk buurtschappen van Princenhage, deze zouden als buurtschappen van Princenhage kunnen worden gezien, indien Princenhage nog als dorp wordt opgevat. Ditzelfde geldt voor buurtschap Bieberg, maar dan waar het Ginneken betreft. Bij elkaar vallen er aldus 11 (delen van) buurtschappen onder de stad Breda (maar, wegens het hiervoor gestelde, 5 of 6 minder als men ervan uitgaat dat Princenhage en/of Ginneken nog steeds dorpen zijn); in ieder geval vallen al deze (delen van) buurtschappen voor de postadressen onder de stad. Voor de postadressen vallen verder het dorp Effen en de buurtschappen 't Hout, Overa en Rith, die volgens het gemeenschapshuis van Effen buurtschappen van Effen zijn, hoewel ook deze soms nog als buurtschappen van Princenhage worden gezien, onder de stad Breda.

- Verder vallen de volgende buurtschappen onder de overige in de 2e alinea genoemde (Bredase delen van) dorpen: Bolberg, Briel, De Nieuwveer (deels), Eikberg, Groot Overveld, 't Hoekske (grotendeels), Hoeveneind, IJpelaar (grotendeels), Lage Aard, Lijndonk (grotendeels), Meerberg (grotendeels), Roosberg, Tervoort, Verloren Hoek en Westrik. Al met al is er binnen de gemeente Breda sprake van 1 stad, 2 'dorpen in de stad', 5 (delen van) dorpen en 27 (delen van) buurtschappen.

- Wapen van de gemeente Breda.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Breda.

Terug naar boven

Uitbreidingen en annexaties

Breda heeft eeuwenlang slechts een oppervlakte van 30 hectare beslagen. In 1534 werd er een tweede serie wallen aangelegd (op grondgebied van de toenmalige heerlijkheid Haghe), die het oppervlak vergrootte tot 282 hectare. Bij deze ‘annexatie avant la lettre’ ommuurde men de nederzetting die in de Middeleeuwen langs de westwal, tegenover de tolbrug over de Mark, ontstond. De gemeenschap aldaar stond bekend als de ‘buitenpoorters’.

De oppervlakte van de stad zou pas in 1869 verder worden vergroot door afbraak van de vesting. Reeds toen zag Breda met lede ogen aan dat de burgers vertrokken naar de omliggende gemeenten Princenhage, Ginneken en Teteringen, waar de bewoners wel van de stedelijke faciliteiten bleven profiteren, maar slechts hun veel lagere gemeenteheffingen afdroegen (de geschiedenis herhaalt zich; ook tegenwoordig is dit landelijk een bekend fenomeen...). De stad diende daarom reeds in 1870 annexatieplannen in, die geen succes afwierpen. Ook een poging in 1899 had geen succes. In 1921 wilde de stad de complete gemeenten Princenhage, Teteringen en Ginneken en Bavel annexeren. Ook dat ging niet door. Op 1 juli 1927 is uiteindelijk een deel van de gemeente Teteringen geannexeerd om aan de behoefte aan bouwgrond voor nieuwe wijken te voldoen. Ook een deel van Princenhage werd ingelijfd. Het ging daarbij met name om de suikerfabriek, de ‘Kunstzij’, het eerste deel van de Haagweg (tussen Dijklaan en Rijnstraat), de Oranjeboomstraat, het (nog onbebouwde) Boeimeer plus stukken grond in Breda-Zuid zoals een stukje Baronielaan (ter hoogte van de villa Trianon), Montensbos en Ruitersbos.

In 1942 vond een verdere belangrijke uitbreiding van het grondgebied plaats door annexatie van delen van de gemeenten Princenhage (dat ruwweg in tweeën werd gedeeld, de grens werd gevormd door de spoorlijn, Princenhage kwam bij Breda, de W streek werd zelfstandig als gemeente Beek) en Ginneken en Bavel (met name het dorp Ginneken). Na de Tweede Wereldoorlog realiseerde de stad zijn eerste nieuwbouwwijk (Heuvelkwartier) op grondgebied van de voormalige gemeente Princenhage. In de jaren vijftig en zestig gevolgd door Boeimeer en het tweede gedeelte van Tuinzigt (de bomenbuurt).

Op 1 juni 1961 volgde een volgende ronde met een deel van Teteringen (de Vuchtpolder, die in de jaren zestig bebouwd is) en Nieuw-Ginneken (de IJpelaarpolder, bebouwd in de jaren zestig, en de buurtschap Heusdenhout, tot wijk getransformeerd in de jaren zeventig). Daarna volgde de bebouwing van Princenhage-West I en II.

In 1975 verwierf de stad de status ‘groeistad’. Op 1 juli 1976 is in verband daarmee een groot deel van de streek Haagse Beemden (= het deel O van de A16, oppervlakte 1.548 hectare) van de gemeente Prinsenbeek naar de gemeente Breda overgegaan, voor de bouw van het nieuwe stadsdeel Haagse Beemden (dat al in 1958 gepland was), nadat het er aanvankelijk naar uitzag dat de complete gemeenten Prinsenbeek, Teteringen en Terheijden geannexeerd zouden worden.

In 1997 tenslotte, zijn de gemeenten Prinsenbeek en Teteringen en een deel van de gemeente Nieuw-Ginneken (het deel N van de A58 met daarin Ulvenhout en Bavel, het Z gelegen deel met de dorpen Galder en Strijbeek is naar de gemeente Alphen-Chaam gegaan) aan de gemeente Breda toegevoegd.

Terug naar boven

Naam

Naamsverklaring
Er zijn vele mogelijkheden en theorieën m.b.t. de verklaring van de naam Breda. Bijvoorbeeld: "Genoemd naar een water met de naam, waarschijnlijk de brede Aa ‘het brede water’. Het desbetreffende riviertje werd vroeger ook de Mark-Aa genoemd. Een andere verklaring brengt de naam in verband met bred, dat voortkomt uit berd ‘plank’."(1) - (322) stelt dat de naam zou zijn ontleend aan de omstandigheid dat de stad aan het breedste punt van de Aa was gelegen. - En een net weer iets andere versie vinden wij in (86): “De stad is ontstaan op de plaats waar de Aa of Weerijs en de Mark samenstromen. Vroeger heette de Mark ook Aa. De Aa trad dikwijls buiten haar oevers waardoor een brede strook land onder water kwam te staan. Waarschijnlijk is dat de herkomst van de naam Breda.” Uitvoeriger beschouwingen van de mogelijkheden vind je in het artikel op Wikipedia over de mogelijkheden voor de verklaring van de naam Breda (auteur Ad Welschen) en het aanvullende artikel Breda en de brede Aa. De naamgeving van Breda opnieuw bekeken door Hans de Kievith.

Terug naar boven

Ligging

De gemeente Breda grenst in het W aan Etten-Leur, in het N aan Langeweg, Terheijden en Oosterhout, in het O aan Dorst en Molenschot, in het ZO aan de A58, aan de dorpsgebieden van Bavel en Ulvenhout die binnen de gemeente Alphen-Chaam liggen, aan Galder, België en de Belgische plaatsen Meersel-Dreef en Meer en in het ZW aan Rijsbergen, en ligt NO van Zundert, ZO van Zevenbergen, Z van Knooppunt Zonzeel (A16/A59), de A59 en Made, WZW van Dongen, W van Rijen, WNW van Gilze, NW van Chaam, Baarle-Nassau en de Belgische plaats Baarle-Hertog en N van de Belgische plaatsen Meerle, Minderhout en Hoogstraten. Door het W van de gemeente lopen, W van de stad en van Z naar NW, achtereenvolgens de A16, de gecombineerde A16/A58 (na het Knooppunt Galder (A16/A58)) en weer de A16, met ongeveer halverwege het Knooppunt Princeville (ook A16/A58), waar de A58 naar het W aftakt; door het O van de gemeente loopt, O van de stad, de A27, die in het Z bij het Knooppunt Sint Annabosch (A27/A58) naar het N aftakt. De stad Breda ligt centraal tot N in de gemeente.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- 1870 gemeente Breda 1.960 huizen, 13.559 inwoners, 1926 30.000, 1927 50.000, 1940 50.000, 1955 100.000, 1975 118.000, thans gemeente ca. 80.500 huizen met ca. 181.000 inwoners, waarvan ca. 68.000 huizen met ca. 149.000 inwoners in de stad (de laatste twee aantallen zijn inclusief die voor het dorp Effen).

- 1500 oppervlakte 30 hectare, 1534 282, 1927 1.077, 1996 7.700, 1997 12.700. In 1958 had de gemeente overigens gepland in 1990 10.000 hectare grond te hebben en 200.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Breda heeft reeds in de 9e eeuw bestaan. De graven van Strijen zouden er al in 840 een burcht hebben gebouwd. De nederzetting is ontstaan rond de Mark, bij de huidige Markendaalseweg (de Mark is daar ter plekke in de jaren veertig gedempt). Het Kasteel van Breda (“waarbij je je geen grote burcht moet voorstellen, maar meer een bescheiden versterking, die kort bij een doorwaadbare plaats in de rivier was gelegen” (16)) wordt in 1190 voor het eerst vermeld. Er kwam een tolbrug over de rivier en de wegen werden verbeterd (dat betekende vooral verhoogd). Het werden dijken die dwars door het lage dal van de Mark kwamen te liggen. Zo ontstonden de Haagdijk (de dijk in de richting van ’t Haagje = Princenhage) en de Teteringsedijk, die vroeger meestal kortweg Den Dijk werd genoemd.

In de omgeving van de Vismarkt vestigden zich steeds meer mensen. De plaats waar nu de vishal staat, heet al meer dan 600 jaar Vismarkt. De vishal werd rond 1725 gebouwd en nog dagelijks wordt er vis verkocht. De eerste vermelding van een stenen kerk (die er toen al vele jaren gestaan moet hebben) dateert uit 1269, maar dat was de opvolger van een oudere houten kerk. Breda kreeg in 1252 stadsrechten en in 1330 werden er muren rond de stad gebouwd. “Toen ze er achter kwamen dat hun havenkraan niet over de muur kon reiken, hakten ze prompt weer een gat in de verdedigingswal” (322). De Hollandse edelman Jan van Polanen kocht in 1350 de stad van de Hertog van Brabant. Hij bouwde een nieuwe burcht en liet de stad omringen door muren en een gracht, torens en poorthuizen. In de 15e en 16e eeuw bloeide de stad op als centrum van de renaissancecultuur.

In 1534 kreeg de stad een nieuwe en grotere omwalling, waardoor onder meer de Haagdijk bij de stad werd gevoegd. Toen de gemeente in de tweede helft van de 19e eeuw merkte dat de verdedigingsfunctie van de vesting afnam door de voortschrijdende militaire technieken, en bovendien de aangelegde spoorlijnen de stad al hadden ‘opengelegd’, besloot ze in 1869 de vesting te ontmantelen (= het slopen van de wallen en poorten en het dempen van de grachten). Hierdoor kwam er meer ruimte, onder meer voor de vestiging van de eerste industrieën. Dit waren voornamelijk kleine bedrijven, die zich buiten de singels vestigden. De industriële ontwikkeling kreeg een belangrijke impuls door de aansluitingen op het spoorwegennet in 1855 (Roosendaal-Antwerpen) en 1863 (Tilburg). Daarnaast behield Breda een militair karakter door de aanwezigheid van drie kazernes en de Koninklijke Militaire Academie.

De geschiedenis van de Bredase haven, die in 1964/65 is gedempt en mogelijk ergens in de komende jaren weer wordt ‘heropend’, wordt uitvoerig beschreven in het hoofdartikel van het magazine van het Stadsarchief Archivaria, nummer 3, december 1999. Hieronder een kleine selectie uit dit artikel: “Het middeleeuwse Breda was nog geen dertig hectaren groot, maar gunstig gelegen langs de rivier de Mark in het overgangsgebied tussen de hogere zandgronden in het zuiden en de laaggelegen veen- en kleigebieden in het noorden. Was de stad aanvankelijk omringd door een primitieve aarden wal en gracht, in 1333 volgde de bouw van een stenen muur met torens. Bijna tweehonderd jaar later maakte deze muur plaats voor een nieuwe aarden omwalling, waarmee de Boschstraat, de Ginnekenstraat en de Haagdijk binnen de stad werden getrokken. De Mark stroomde van zuid naar noord en stond nog in open verbinding met de zee: de invloed van eb en vloed was tot in de stad waar te nemen. Ter hoogte van de latere Markendaalseweg lagen drie kleine eilandjes in de Mark, die pas in de late 19e eeuw zijn verdwenen. Naast de Mark kende het stadje nog meer water: rivier de Aa of Weerijs, de Gampel, de Donk, de Oude Vest als gracht en diverse kleinere sloten en kreken, zoals de Mosselkreek ter plekke van het huidige winkelcentrum De Barones.

Breda was vanuit Holland bezien de toegangspoort tot het noordwestelijk deel van het hertogdom Brabant. Stilaan ontwikkelde de nederzetting zich tot een bescheiden handelsstad. Scheepvaartverkeer kon de stad bereiken en aanleggen, hoogstwaarschijnlijk op de plek van de latere Haven. Zeker is, dat in 1552 begonnen werd met de bouw van een gemetselde kade van blauwe Naamse steen. De 18e-eeuwse geschiedschrijver Thomas Ernst van Goor vertelt dat de Haven ‘van eene aanmerkeleyke lengte en breedte, aan beide zyden verciert zynde van eene schoone kade met lindeboomen beplant’ was. Slechts de stadszijde had een kademuur. Aan de overzijde, de latere Prinsenkade, lag een blekerij die aan het water grensde. In 1644 wordt de Haven aangeduid als de Havenkant. Het waren de Franse bestuurders die in 1812 straatnaambordjes gingen ophangen en de naam ‘Haven’ gebruikten, sindsdien de officiële straatnaam.

Waar water is en transport volgt, ontstaat de noodzaak om over het water te komen. Een brug is dan een oplossing. Over de Haven lagen twee bruggen: de Tolbrug en de Hoge Brug. De eerste lag ter hoogte van de Haagdijk en was in de Middeleeuwen de enige verbinding over de Mark. De naam ‘Tolbrugge’ komen we al tegen in een oorkonde uit 1384, de brug zelf bestond reeds in 1354. De meest recente vernieuwing van de Tolbrug dateert van het jaar 1922. De opening van deze toen moderne brug is op film vastgelegd en bewaard. De Tolbrug werd gesloopt toen men in 1941 een deel van de rivier de Mark dempte. De Hoge Brug, gelegen tussen de kruising Prinsenkade-Zoutstraat en Vismarkt, vindt zijn oorsprong omstreeks 1550. Een in 1615 gebouwde brug op deze plek werd in 1883 vervangen door een ijzeren draaibrug. Ook deze brug verdween bij de demping van de Haven in 1964.”

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Breda, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- Erfgoedweb Breda biedt een digitale zwerftocht door de gemeente en richt zich op iedereen die geïnteresseerd is in de lokale geschiedenis, van de historische stadskern tot de omliggende wijken en van de dorpskernen tot het buitengebied. Erfgoedweb presenteert de geschiedenis van de gemeente via archeologie, monumentenzorg, kunst- en cultuurhistorie en via historische kaarten en plattegronden.

- Heemkundekring Engelbrecht van Nassau.

- Geschied- en Oudheidkundige Kring van Stad en Land van Breda De Oranjeboom.

- Stadsarchief Breda.

- Breda's Museum.

- Verhalen over de geschiedenis van Breda op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Breda staat de komende jaren voor belangrijke uitdagingen: herstedelijking van delen van het centrum, systeemveranderingen rond energie, mobiliteit en smart city en de verbinding van stad en de regio. "Die herstedelijking biedt kansen voor vergroening", stelt Hans Thoolen, Coördinator Stedelijke Kwaliteit bij de gemeente. "De haven is al eerder teruggebracht en we voltooien de rivier De Nieuwe Mark aan de westzijde van de binnenstad, in combinatie met een nieuw stadspark. Er wordt gedacht aan een rivierlandschap tussen het Havenkwartier en het CSM-terrein als kwaliteitsdrager voor een nieuw stadsdeel. Dat krijgt een functie in de waterberging, maar ook als een recreatiegebied met mogelijk vormen van energiewinning."

Breda wil een groene stad in een groene omgeving worden. Landschapsarchitect Harold van den Broek, eveneens werkzaam bij de gemeente: "Mensen moeten vanuit de voordeur via het groen naar buiten kunnen. Daarbij zijn we het rivierlandschap aan het herontdekken. De rivier kan als drager van de gezonde stad functioneren, voor groen, verkoeling en ontmoeting. Het wordt dan weer de centrale plek in de stad, die we heel lang genegeerd hebben. Daarbij is het van belang om in de stad op een goede manier water op te kunnen vangen. Alleen zo ontstaat een klimaatbestendige, robuuste stad." (bron en voor nadere informatie zie de site van Stadszaken, 14-6-2018)

- De in 2013 vastgestelde Structuurvisie Breda 2030 kiest voor de compacte, duurzame stad. Niet langer investeren en uitbreiden aan de randen van de gemeente, maar bínnen de grenzen van de stad.

- Woonvisie Breda (2013).

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Breda als stad heeft 501 rijksmonumenten.

- Het beschermd stadsgezicht van Breda is in 2013 uitgebreid. De uitbreiding verbindt de twee oudere beschermde gezichten met elkaar, namelijk de oude binnenstad en de zuidelijke dorpskern Ginneken. Met de uitbreiding wordt een groot aantal straten uit de bouwperiode 1850-1940 aan het beschermde stadsgezicht toegevoegd. Het gaat om voormalige militaire terreinen, het singelgebied en verschillende historische verbindingswegen.

- De Grote Kerk of Onze Lieve Vrouwekerk die in de volksmond ook de Blanke Dame wordt genoemd (1410-1535, er is 125 jaar aan gewerkt!), is een voorbeeld van de Brabantse gotiek der steden, met een bijna 100 meter hoge toren en bevat onder meer de praalgraven van de hertogen van Nassau. Willem van Oranje had hier ook zullen liggen, maar in 1584, toen hij werd vermoord, was Breda bezet door de Spanjaarden, dus werd Willem in Delft begraven. De zijkoren zijn nauw verwant aan de zijbeuken van de Bossche Sint Jan en vermoedelijk door de bouwmeester ervan, Jan Heyns, ontworpen.

De Grote Kerk is in 1998 na een restauratie van vijf jaar heropend. Tijdens de restauratie is gebleken dat er rond 1000 al een houten en in de 13e eeuw een stenen kerk heeft gestaan op de plaats van de huidige kerk. Hierdoor blijkt Breda als nederzetting toch weer iets ouder te zijn dan tot dat moment verondersteld. Journalist Hans Rooseboom beschouwt in (324) de kerk als hét monument van West-Brabant en stelt onder meer: “De zandstenen pinakels en koolbladornamenten, de spitse raambogen en steunberen: als de zon ermee speelt wordt een sprookje werkelijkheid.”

Bij gebouwen zoals de Grote Kerk is restauratie eigenlijk nooit klaar. Daarom is er voor deze grote monumenten behoefte aan een doorlopende financieringsstroom om zo continuïteit en efficiëntie te kunnen organiseren. In het regeerakkoord is voor de restauratie, herbestemming en verduurzaming van erfgoed extra geld beschikbaar gesteld. In de provincie Noord-Brabant heeft onder meer de Grote Kerk in Breda een subsidie ontvangen van € 4,9 miljoen.
Deze beschikking helpt Stichting Grote Kerk om plannen uit te voeren verspreid over 10 jaar. Omdat hierdoor veel efficiënter kan worden gewerkt, levert dit een kostenbesparing op.

Gedeputeerde Henri Swinkels: “De Grote kerk in Breda is een van de Topmonumenten in Brabant, samen met het Markiezenhof in Bergen op Zoom, Kasteel Heeswijk en de Sint-Jan in ’s-Hertogenbosch. Voor al deze monumenten zijn wij als provincie bereid om langdurige restauratieafspraken te maken. Extra mooi is dat hier bij de restauratiewerkzaamheden ook jongeren worden betrokken. Zo bieden we jongeren de gelegenheid zich te bekwamen in restauratieambachten, maar ook in de organisatie van en de communicatie over de restauratie. Als we ons erfgoed willen bewaren voor de generaties na ons, en dat is onze ambitie, is dat erg belangrijk.”

Directeur Willem Van der Vis van Stichting Grote Kerk is verheugd over de subsidie van Rijk en provincie: “Er is zo veel werk te doen, en het onderhoud aan een zo grote bijzondere kerk als de onze kost ontzettend veel geld. En niet eenmalig, maar structureel. Daarom zijn we enorm blij met deze forse subsidie. Dat neemt niet weg dat we onverminderd door moeten gaan met fondsenwerving, want er is nog veel meer geld nodig om de kerk in stand te houden voor de volgende generaties.” (bron: Provincie Noord-Brabant, maart 2019) Zie verder site Grote Kerk, - Orgelconcerten Breda, - site toren Grote Kerk, - grafmonumenten Grote Kerk, - beschrijving orgel Grote Kerk.

- Beschrijving orgel RK Kathedrale kerk Antonius van Padua.

- Beschrijving orgel Sacramentskerk.

- Beschrijving orgel Sint-Michaëlkerk.

- Het Kasteel van Breda (Kasteelplein), waarin sinds 1828 de Koninklijke Militaire Academie (KMA) is gevestigd, is een voorbeeld van een Italiaans palazzo en uniek voor Noord-Europa. De burcht is in feite het derde kasteel van de stad. Het eerste stond er al voor de stichting van de stad. Het tweede is tussen 1350 en 1362 gebouwd en tenslotte is in 1536 aan het huidige kasteel begonnen. Rekening houdend met verschillende onderbrekingen kwam het pas in 1696 gereed.

Bij het Spanjaardsgat (de doorgang tussen de Duiventoren, nu een protestantse kapel, en de Granaattoren, waarin de RK kapel zich bevindt, bij het Kasteel van Breda aan de Vismarktstraat) is het beroemde turfschip van schipper Adriaan van Bergen niet het kasteel binnengegaan (in tegenstelling tot wat door velen nog steeds wordt gedacht) want de truc met het turfschip - dat door soldaten in het schip te verbergen de Spaanse bezetters verraste - werd uitgehaald in 1590, terwijl het Spanjaardsgat dateert uit 1610. Zie ook bij Etten-Leur. Er zijn plannen om het Turfschip als toeristische attractie te herbouwen. In 2019 beoogt dit gereed te zijn. Zie verder de site Turfschip van Breda.

- Het stadhuis (Grote Markt) is in het begin van de 16e eeuw gebouwd en in 1998 gerestaureerd.

- De Kloosterkazerne aan het Kloosterplein dateert uit 1504 en is een van de belangrijkste monumenten van de stad. In 1814 krijgt het gebouw de functie van kazerne. Op het naastgelegen terrein, dat vrijkomt door het verdwijnen van de vestingwerken, is in 1898 de Chassékazerne gebouwd. De Kloosterkazerne heeft lang deel uitgemaakt van de Chassékazerne. In 1946 wordt het commando Luchtvaarttroepen in de Kloosterkazerne gehuisvest. Later is deze vervangen door de schietschool. In 1992 is de kazerne opgeheven. In 1995 is de oostvleugel gesloopt en vervangen door het Chassé Theater. In 2003 vestigt het Holland Casino Breda zich in het overige deel van het complex. Bij de verbouwing (totale kosten 42 miljoen gulden = ca. 19 miljoen euro) heeft men rekening gehouden met de oorspronkelijke functie. Zo zijn alle verdiepingen uit de kloosterkazerne verwijderd, waardoor de oorspronkelijke ruimte is hersteld, en zijn de originele ramen intact gebleven. De kelder is toegankelijk gemaakt, waarbij casinobezoekers zicht kregen op de funderingen van het oorspronkelijke gebouw uit 1308. Het Breda's Museum heeft in het casino een 'buitenpost' ingericht.

- Het oudste nog bestaande huis van Breda is het Huis van Brecht aan de Cingelstraat. Dit pand met zijn zeer fraaie binnenhof dateert uit de eerste helft van de 15e eeuw.

- Mariakapellen in Breda.

- Gevangenis De Boschpoort, in de volksmond beter bekend als De Koepel en onderdeel van de Penitentiaire Inrichtingen Breda, is volgens de Rijksgebouwendienst een van de belangrijkste monumenten in Nederland. Het complex is in 1882 ontworpen door rijksarchitect J.F. Metzelaar, die verantwoordelijk was voor de gebouwen van Justitie. De bouw vergde vier jaar. Het complex is gebouwd naar het voorbeeld van het Pantheon in Rome; een tempel uit de oudheid. De Koepel is groter, maar de verhoudingen zijn precies hetzelfde. De gevangenis diende als voorbeeld voor Arnhem, waar korte tijd later een identiek complex werd neergezet. In Haarlem verscheen in 1901 een kleinere versie. De drie koepels zijn ontworpen volgens het panopticum-principe (dat betekent ‘allesziend’). De opzet was slechts één bewaarder overzicht te geven op tweehonderd cellen. Vandaar de spanwijdte van het dak (43 meter) en de loze ruimte in het midden. Sinds kort staat de gevanigenis leeg en wordt er een herbestemming gezocht. Zie ook het artikel Vijf toekomsten koepelgevangenis Breda geschetst op Architectenweb, april 2015.

- Het Bisschopshuis, dat ook wel bisschoppelijk paleis wordt genoemd, staat aan de Veemarktstraat 46. Het is de zetel van de bisschop van het Bisdom Breda.

- De oude stadsschouwburg Concordia (1881) aan het Van Coothplein is volgens de Bredase Raad voor Cultuur een zeer zeldzaam voorbeeld van een 19e-eeuws theater in een (middel)grote stad.

- De watertoren aan de Speelhuislaan (wijk Belcrum) dateert uit 1935, is 39,30 meter hoog en herbestemd als kantoor.

- Bierbrouwerij De Drie Hoefijzers is een van de meest kenmerkende panden in Breda, met een rijke historie. In dit monument was een van de belangrijkste brouwerijen van Nederland gevestigd. Verder is het een cultuurhistorisch voorbeeld van een brouwerij nabij waterbronnen en een spoorweg. Ook is de waarde van het ensemble van belang als voorbeeld van een industrieel complex van rond de eeuwwisseling (kantoor, brouwerij, mouterij, schoorsteen), waarvan er nog maar weinig over zijn.

Via de gebouwen van de brouwerij wordt het verhaal verteld van innovatief Brabant, van de industrialisatie van Brabant van eind 19e eeuw tot na de Tweede Wereldoorlog. Het verhaal van bedrijven die innoveren met kenmerken als industrialisering, automatisering, schaalvergroting, kwaliteitsstijging, en de export-oriëntatie van de productie. Het gebouw vertelt ook de keerzijde; de verandering van de ambachtelijke voedingsmiddelenproductie met lokale en regionale smaken, naar een uniform product dat via marketing in de markt gezet wordt. In Brabant verdween met de ambachtelijke bierproductie het aanbod van echt 'Brabants' bier. In 2016 is ontwikkelaar TTRR gestart met de restauratie en herontwikkeling van het monument tot een multifunctioneel concept voor werken, wonen en horeca, dat gebruik maakt van de historische uitstraling.

- Het Begijnhof is een door muren omringd complex bestaande uit huisjes en een kleine kerk in het centrum van Breda. De 29 huisjes verdeeld over twee hofjes zijn gegroepeerd rondom een kruidentuin. Hier staat ook een beeldje van twee begijnen in gesprek. Het is gelegen dicht bij het Park Valkenberg. Het complex Begijnhof omvat: de Prinsenpoort, de Begijnhuisjes, de Kosterij, het Kakhuis, de Heksenbol, het Tweede Hof, de Kruidentuin, het Bleekveld en washuis, de Infirmerie en huiskerk, het huis van de hofmeesteres, het Novicenhuis, de Waalse kerk, het Poortgebouw, en het Valkenberg. Al deze objecten vind je beschreven onder de link. Het kleine Breda's Begijnhof Museum is gevestigd op Catharinastraat 29, in een van de Begijnhuisjes aan het begin van het Begijnhof. Hier bevindt zich een woonkamer en keuken zoals een begijn vroeger had. Boven worden in kleine opstellingen de aspecten uit het begijnenleven belicht. Ook draait er het audiovisueel programma 'Bruiden van Christus', over de twee begijnen De Leeuw en Cornelia Frijters.

- In 1803 wordt de Nederlands Israëlitische Gemeente (NIG) Breda gesticht. De kleine gemeenschap houdt aanvankelijk godsdienstoefeningen in het pand De Blauwe Hand achter de Haagdijk. In 1845 wordt de synagoge in de Schoolstraat gebouwd. In de omgeving van de stad zijn tijdens de bezettingsjaren ongeveer 80 joden ondergedoken, die door het verzet worden ondersteund. In de synagoge worden ernstige vernielingen aangericht door de NSB. Een deel van het interieur wordt geroofd. Na de oorlog komt de joodse gemeente vanaf 1952 aanvankelijk bijeen in een tot synagoge ingerichte kamer. In 1971 wordt een pand aangekocht aan de Dr. van Mierlostraat en als synagoge ingewijd. De oude synagoge aan de Schoolstraat heeft jarenlang als werkplaats gediend, maar is na een verbouwing en een restauratie in 1992 weer in gebruik genomen. Er zijn regelmatig diensten. In het nabijgelegen Terheijden is in 1983 de synagoge van de liberaal-joodse gemeente Brabant ingewijd.

- MOTI Museum of the Image.

- Museum Oorlog & Vrede.

- Gevelstenen in Breda.

- Beschrijving van beelden, gevelstenen en dergelijke in de gemeente Breda, in tekst en beeld (te selecteren per dorp en wijk), door Victor Willemse.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- In januari is er jaarlijks een Klûntocht over de Grote Markt. De opbrengst is voor een goed doel. Naast het klûnen kunnen de deelnemers spellen doen zoals sneeuwballen gooien, skilopen, spijkers slaan, ijshockey-penaltyschieten en ijsschotslopen. De Klûntocht trekt ca. 2.000 deelnemers uit het hele land.

- Het Breda Jazz Festival (van hemelvaartsdag t/m de zondag daarna) bestaat sinds 1971 en is in zijn soort het oudste en grootste jazzfestival van Nederland en Europa. Jaarlijks komen op het festival circa 250.000 bezoekers af.

- Het Beiaardfestival (in de Grote Toren, op een donderdag tot en met zaterdag in augustus) wordt sinds 1985 georganiseerd door stadsbeiaardier Jacques Maassen.

- Het popfestival Breda Barst (weekend in september) vindt plaats in park Valkenberg en is gratis toegankelijk. Het festival trekt ca. 10.000 bezoekers.

- Outdoor Brabant (voorheen Breda Hippique) (vier dagen in september) is een hippisch top-evenement dat ca. 40.000 bezoekers trekt. De onderdelen zijn derby, dressuur, eventing, springen en vierspan.

- Stripfestival Breda (weekend in oktober).

- Bredase Singelloop (op een zondag begin oktober). De loop bestaat uit de onderdelen Bedrijvenloop (15 km), Trimloop (8,5-15 km), Wedstrijd mannen / vrouwen / veteranen (1/2 marathon), Prestatieloop halve marathon, Skeelertoertocht (circa 8, 16, 24, 32 of 40 km) en een Familieloop (1.350, 2.700 of 4.050 meter).

- Kermis, vanaf zaterdag voor 3e zondag in oktober, gedurende negen dagen. Op de kermis kunt u, naast alle moderne attracties, ook nog diverse oude attracties vinden zoals de Kop van Jut, een suikerspinnenkraam en een snoepkraam.

- Wandelsportvereniging De Wandelende Krabben organiseert op een zondag in oktober de wandeltocht Breda-Bergen op Zoom. De lengte van deze tocht is 55 of 25 kilometer (er wordt dan ook al om 7 uur ’s ochtends gestart).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Park Valkenberg hoort oorspronkelijk als ‘tuin’ bij het Kasteel van Breda. Voor de valkenjacht, een geliefde bezigheid van de adel, stond in die tuin een aantal kooien, waarin valken werden gehouden. Vandaar de naam Valkenberg. In 1812 is het overgedragen aan de gemeente en eind 19e eeuw is het onder leiding van de Leuvense tuinarchitect Rosseels omgezet tot een park in landschapsstijl.

- Bezoekerscentrum Wolfslaar.

- De Willem Merkxtuin is een oase van kunst en rust in de binnenstad. Nergens zie je in Breda zoveel kunst op een kleine oppervlakte als hier. Er zijn 14 kunstobjecten te vinden en een zonnewijzer. De Merkxtuin bevindt zich min of meer verscholen achter de voormalige hofhuizen in de Catharinastraat, de Sint Annastraat en de Veemarktstraat en is te bereiken via 3 poorten. De tuin grenst aan en loopt zelfs over in de achtertuinen van de buurtbewoners. Vanwege het semi publieke karakter en uit respect voor de privacy van de bewoners is de tuin slechts toegankelijk voor publiek tussen 8.00 en 16.00 uur en in het weekend tussen 11.00 en 17.00 uur. De tuin is een uniek stukje cultuur met prachtige bomen en planten. De Merkxtuin is aangelegd in 1985 en vernoemd naar Willem Merkx, die burgemeester was van 1967 tot 1983.

- Medio maart 2019 hebben 40 leerlingen van Basisschool De Fontein het eerste Tiny Forest van Breda gerealiseerd. In totaal plantten zij maar liefst 1.200 boompjes en struiken van 42 verschillende soorten op een oppervlakte van 400 m2. Het minibos ligt in Brabantpark in de groenstrook tussen de Leystroom en de velden van voetbalvereniging PCP aan de Lage Kant. Ook omwonenden en kinderen uit de buurt hielpen mee met steun van jeugdwerk Surplus, IVN en een groenploeg van de gemeente Breda. Wethouder Paul de Beer onthulde het informatiebord bij de ingang van het Tiny Forest.

Een Tiny Forest is een dichtbegroeid, inheems bos ter grootte van een tennisbaan. Dit bos is niet alleen een ideale plek voor vlinders, vogels, bijen en kleine zoogdieren, maar ook voor mensen. Kinderen van de betrokken school leren in het buitenlokaal over de natuur en buurtbewoners ontmoeten elkaar op een prettige en gezonde plek. Een minibos in je buurt zorgt bovendien voor verkoeling op warme dagen, meer biodiversiteit en waterberging bij zware regenval. In 2019 en 2020 wil IVN in Nederland 100 Tiny Forests realiseren. Provincie Noord-Brabant doet hier een schepje bovenop door ook minstens 14 Tiny Forests te ondersteunen. Het Tiny Forest in Brabantpark is gefinancierd door de Provincie en de gemeente. Wethouder Paul de Beer: "Ik ben verrast hoe het er uit ziet. Een mooi voorbeeld van hoe we in Breda meer beleefgroen willen creëren." Tiny Forests worden geplant volgens de speciale Miyawaki-techniek, waardoor al binnen enkele jaren een dicht bos ontstaat.

Leerlingen van De Fontein kunnen nu les krijgen in het buitenlokaal in hun eigen Tiny Forest. De school wil buitenlessen opnemen in het lesprogramma en gaat onder andere gebruik maken van het speciale Tiny Forest-lesboek. Ook andere basisscholen in de omgeving hebben belangstelling en voor kinderen en omwonenden uit Brabantpark/Heusdenhout biedt het buitenlokaal genoeg ruimte om eens lekker plaats te nemen te midden van de natuur van Tiny Forest Brabantpark. Het Tiny Forest is het eerste onderdeel van een groot buurtpark in wording waar nog veel meer valt te beleven. Wil je ook een Tiny Forest bij jou in de buurt? Meld je dan aan als initiatiefnemer. Op de site van het IVN vind je hier meer informatie over. (tekst: Saskia Meijs, Provincie Noord-Brabant, april 2019)

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van het fietspad langs de Mark door Kees Wittenbols uit Breda.

- Fotoreportage van foto’s Breda 1980-1985 door Kees Wittenbols.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Breda (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Breda.

- Media/nieuws: - Omroep Drimmelen is te ontvangen in de gelijknamige gemeente en in de gemeenten Breda, Oosterhout, Geertruidenberg en Etten-Leur. - Nieuwssite Breda Vandaag.

- Lokale links: - Breda linkspagina.

- Lezen: - In ons land zijn de afgelopen jaren inmiddels al bijna 1.500 Minibiebs verrezen. De Minibieb is 'overgewaaid' uit Amerika - waar er al meer dan 10.000 zijn - en is een onbemand boekenkastje aan een huis of in of bij een ander gebouw, waar mensen een boek uit kunnen meenemen en een ander boek dat ze zelf over hebben kunnen terugplaatsen, waar ze zo een ander nog een plezier mee kunnen doen, en waardoor het systeem zichzelf in stand houdt. Als variant hierop zijn ook door het hele land - inmiddels al meer dan 2.000 - Kinderzwerfboekstations gerealiseerd. Ook in Breda zijn er al meer dan 10, waaronder sinds mei 2018 Kinderzwerfboekstation De Boekenwurm van Kim-ly Engel op Hoekakker 21 (Haagse Beemden - Gageldonk).

- Muziek: - Bredasche Bauernkapelle.

- Overige verenigingen: - Toneelstichting Hamlet is opgericht in 2013. Tot nu toe zijn voornamelijk kinderproducties geproduceerd die door kinderen gespeeld worden in de leeftijd van 8-12 jaar. Daarnaast spelen ze ook incidenteel met volwassenen op evenementen.

- Duurzaamheid: - "De ZonneWIJde is een burgerinitiatief en is dus van, voor en door burgers opgezet. Na een jarenlang traject van voorbereiden, is het zonnepark medio 2017 gerealiseerd, met 6.904 zonnepanelen op een terrein van 1,6 hectare, gelegen op industrieterrein Steenakker in Breda. Sindsdien leveren we dus onze bijdrage aan een groenere energievoorziening in Nederland. Ze zeiden dat het niet kon, maar we hebben ’t gedaan. Een mooie stap, maar er zijn er nog veel meer te gaan voor Nederland volledig op groene stroom draait. Daar dragen we graag aan bij door onze kennis te delen, lezingen te verzorgen, mee te denken in planvorming en uitvoering en onze ervaringen te delen. Met burgers en bedrijfsleven. Samen kunnen we het verschil maken, het bewijs ligt er nu: de ZonneWIJde. Enkele redenen voor het bedrijfsleven om deel te nemen, kunnen zijn: binding met de regio vergroten, maatschappelijke bijdrage tastbaar maken, extra voorzieningen kunnen aanbieden aan het eigen personeel - en daarmee de binding vergroten, opbrengst van eigen terreinen verhogen, kosten energie verlagen." - Greenchoice heeft het project gerealiseerd. - Reportage van weervrouw Helga van Leur met betrokkenen bij de ZonneWIJde, waarin ze tevens een 'energieweerbericht' presenteert.

Waar velden van dergelijke omvang normaliter door of met energieleveranciers tot stand komen, is dit veld volledig in eigendom van 637 burgers die het in een coöperatie besturen. De “WIJ” in ZonneWIJde verwijst naar deze gezamenlijkheid. Ruud Koornstra, nationale Energiecommissaris, noemde het project bij de opening “een doorbraakproject voor de energietransitie die inmiddels begint te versnellen”. Koornstra: “Zoiets als dit was tot vandaag op deze schaal nog nooit gedaan. Particulieren delen hun dak, of het dak van hun sportvereniging, maar burgers die samen 1.600 MWh produceren, is nog niet eerder vertoond. Het maakt van ZonneWIJde Breda een doorbraakproject. Letterlijk, want er zullen er ook op andere plekken in Nederland meer gaan volgen nu de eerste er ligt. En als je het dan niet wilt doen voor de wereld die je aan je kinderen doorgeeft, doe het dan voor je eigen portemonnee, want ook financieel is het veel slimmer dan geld op een bankrekening laten.” Tijdens de opening overhandigden een aantal van de 637 leden zonnepanelen aan hun kinderen. Het stond symbool voor de drijfveer van de overgrote meerderheid van de deelnemers: het overdragen van een duurzame wereld aan kinderen, die van henzelf, maar ook die van anderen. Zie ook het timelapse-filmpje van de bouw van de ZonneWIJde en de reportage over de opening van de ZonneWIJde door BredaNU.

- Klimaat: - Het klimaat is aan het veranderen. We merken het aan lange droge periodes, extreme regenbuien, hetere zomers en zachtere winters. Steden moeten met het klimaat mee veranderen om voorbereid te zijn op deze weerextremen in de toekomst. Na een periode van droogte heeft het grondwaterpeil lang nodig om te herstellen. Als er een extreme regenbui valt is er niet alleen waterschade, de bui heeft ook financiële gevolgen. Daarom moeten we kijken naar oplossingen om deze klimaatproblemen op te lossen of te beheersen. Maar welke aanpassingen zijn daarvoor nodig in de ruimte en samenleving? Landelijk zijn daarover afspraken gemaakt in het ‘Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie’. Daarin staat dat overheden klimaatrobuust handelen voor 2020 in hun beleid moeten hebben verankerd. In 2050 moeten steden ook zo zijn ingericht. Veel binnenstedelijke transformatieprojecten vragen nu al om klimaatrobuust handelen. Voorbeelden uit Breda laten zien hoe je zorgt voor klimaatbestendige gebiedstransformaties.

Deze gemeente kijkt naar het samenvoegen van landschap en stedenbouw om zo een stadscultuur te creëren die klaar is voor de toekomst van adaptief ontwerpen. “Breda wil in 2023 een leefbare en klimaatbestendige stad zijn”, stelt Martijn Klootwijk, manager stedelijk water bij de gemeente. “Met meer bovengrondse, blauwgroene, oplossingen. We willen water als grondstof beschouwen, de energietransitie koppelen aan de klimaatadaptatie en het waterbewustzijn en het waterbewust handelen verhogen.” “In projecten in het stationskwartier, bijvoorbeeld het gerechtsgebouw en bij woningbouw in de stad is rekening gehouden met klimaatadaptatie”, aldus projectmanager Hans Thoolen. “Denk aan groene gevels, verkoeling van de stad door waterspeelplekken en waterakkers voor wateropvang.”

Ook in nieuwe projecten, zoals het Havenkartier en het CSM-terrein (beide gelegen ten noordoosten van het station) zet Breda in op klimaatadaptief ontwerpen. “Het zijn twee grote gebieden die we zo willen inrichten dat ze internationale aantrekkingskracht hebben en stedelijkheid langs de rivier bieden. Door functiemenging van wonen, werken en vrije tijd is dit mogelijk. Het gebied wordt op deze manier ‘herstedelijkt’ in plaats van verstedelijkt.” Ook in de haven in het centrum houdt de gemeente rekening met een klimaatrobuuste inrichting. “In 1964 is de oude haven gedempt voor de eerste ondergrondse parkeerplaats van Nederland. In 2007 was deze weer verwijderd en stroomde er weer water in de oude haven. Dit project, de ’Nieuwe Mark’, krijgt nu een vervolg. We trekken rivier de Mark verder de stad in, we verdiepen de rivier en we vergroenen de kades. Zo wordt de blauwgroene structuur van de stad, en daarmee de klimaatadaptieve inrichting, vergroot.” (bron: Plarform31, april 2019)

Reacties

(14)

BREDA 'S STATION

In 't grote gebouw
wachten en bekomen
autobussen geduldig
bezijden de weg der treinen
daaronder zijn wijde ruimtes
waar men doorheen wandelt
met reislust of genietend rust

gladde wanden hebben spikkels
krioelend wit en zwart
vervaagde tekeninkt
kunstzinnig uiteengespat

omringd door geestdriftig geloop
bloeit bedaard zakenleven
in nodende winkels
verspreiden knusse vertrekken
smakelijke geuren
van verkwikkende spijzen
door dit tierige leven
klinkt opgewekte toonkunst
uit een vleugelpiano
waar een ieder op mag spelen

vrije bourgondische aard
waart ingetogen binnen deze gevels
hier mogen ook vele mensen
tevreden wonen.

VERSTILDE SCHOTEN

Ergens in Breda 's bedaagde Mastbos
waar eens mannen van het krijgswezen
strijdlustig hun vuurwapens lieten brullen
ligt een vredig ogend moeras

rondom het kleine gras- en poelenrijk
scheppen dichte eiken en pijnbomen
geheel eigen groen wereldranden
glanzende blanke berken beuren
het leven binnen deze einders op

grote zilverreigers dalen stijgen
waakzaam heersend _ toch zachtzinnig
hun vleugelslag verspreidt ademtocht
over zwemvogels kruipende diertjes
bij drukke kikkervergadering

door die besloten wildernis
sluipt een roofdier heimelijk rond
maar eerbiedigt de hier luidende wet

met zorgzaam kundig speurvernuft
zoekt slimme moeder vos
sterkend voedsel voor haar spruiten.

ZITHOEKJE

Muizenbergs grote, knusse kruidenier,
van de alom bekende Albert Heijn,
heeft voor wie wegens rond zien wat moe zijn
smakelijk en rustig zittend vertier.

Koffiedamp en bloemengeur dansen vol zwier
met elkaar over de tafel, smal en klein,
maar vorstelijk nodend, ruimzinnig domein:
velerlei gevoelens krioelen hier.

Zoete verlangens en zakelijk denken,
onder warme drank bij winkelbezoek,
gaan samen vreedzaam voort, zonder te krenken.

Kartonnen bekers verlichten druk gezoek
om steeds meer kooplustigen te wenken
naar die bescheiden Bredase uithoek.

BREDASE HUBO

Een lange geelwitte gevel glanst zacht,
spreekt tot mensen, die denkend langs komen:
"Hierbinnen wacht hout uit de beste bomen
op kundige handen vol nieuwe daadkracht."

In de winkel sluimert arbeidende macht.
Stil gereedschap beeldhouwt vele dromen,
wil de zoekende klanten doorstromen
met een plan, dat iets toverachtigs betracht.

Het echtpaar van Hees beheert opgewekt
klinkende of verzonnen bedragen,
aan hun daags bestaan en welzijn verstrekt.

Man en vrouw bespeuren ook tere vragen
naar kleien waar, reeds lange tijd verwekt:
allerlei ouds mag Huiskamer behagen.

MASTBOS

De wind van het jaar tweeduizendvijftien
zwerft door het grote bos bij Breda 's Zuidkant,
fluistert in hoog lover, op begroeid zand
geschiedenis, lang vergeten misschien...

Vijf eeuwen her zou het zijn begin zien:
ruig heideveld werd door menselijke hand
herschapen tot jachtwoud voor de adelstand;
bomen mochten schepen van masten voorzien.

Tijdloze geest zweeft over moerassen,
wekt meerstemmig vogel- en kikkerkoor,
wil wandelaars met blije klank verrassen.

Vrijuit treft het boslied dankbaar gehoor:
voor de verstaander, pril of volwassen,
speelt Dagenraad der toonkunst eeuwig door.

STOLKERS WINKEL

In noordelijk Breda klinkt
zakelijk maar schappelijk Moerwijk
vol levendig getrippel
van druk rondziende kopers
wier oog aangenaam verrast wordt
door allerlei lokkende waren
en smakelijke spijzen

daartussen noodt een glazen hoek
met zijn reine glanzende wanden
mensen al voelend en denkend
hier te zoeken naar omlijstingen
voor afbeelding of kunstwerk
dat huiskamers zal verrijken

fel wenkende vlindertekeningen
bedekken en bewaren vaatjes
waar inkt geduldig in wacht
om eens talloze vellen papier
spraakvolle kracht en boodschap te geven

het Gronings Brabantse echtpaar
moedigt ongedwongen en vrijuit
klanten aan steeds terug te komen.

Heer Mesie,
Wij zijn nog elke dag blij met uw prachtige gedicht! Elke keer als ik het lees zie ik weer nieuwe dingen. Super bedankt! Mario en José, Foto Expert Breda

BOSANEMONEN

De treurwilg bij de rand van het eikenwoud
heeft gekromde vingers, vol neerslachtig grijs.
Door zijn reuzenhand ruist een trotse wijs,
die op strijdbaar, toch vreedzaam voorjaar bouwt.

Bladknoppen in het zwaar hangende hout
zien neer op een klein bloemenparadijs,
geboren uit modder, verdwenen ijs.
Het siddert onder sluipwind, ademt koud.

't Opbeurende wit, met wazig wijnrood,
der tere grondsterren spreekt luchtig,
maakt de schuchtere lente machtig groot:

"Ik wek het bos bescheiden, maar eerzuchtig,
geef nieuw leven aan woudreus, nietige loot,
besta toverachtig sterk _ schoon vluchtig."

VERTROUWDE WONING

Een reeds lang bekend ooievaarspaar
zit weer bovenop het welkome huis
aan rivier de Mark vol vredig geruis,
begint een gezond en vruchtbaar voorjaar.

Het hoge eibersnest, al oud, stug en zwaar,
geeft vier kuikens streng maar beschut tehuis
en stamppot van kikvors, kever en muis.
Ze pikken wild smullend fel op elkaar.

Jonge vleugels klappen open en dicht,
trillen heftig, verlangen te stijgen...
Wegzweven naar dat lokkende vergezicht...

De toekomst mag beloven én dreigen:
meevliegen met het voortglijdende zonlicht;
gevaar tarten, nieuwe eigen stee krijgen.

BREDASE BOMENTAAL

De hoge blanke toren
van de ruimdenkende Grote Kerk
ziet met voldoening neer
op die brede levendige Markt
en oude straten daaromheen
waar mensen gezellig samenzitten
onder zoele platanen
wier luchtige onbekende spraak
der geest der Middellandse zeekust
naar deze stad roept om er te toeven
vol bezadigd rijk gemoed

de zachtgroene top
met goudblinkende weerhaan
blikt naar de Noordzij van Breda
waar de omheinde kastanjeboom
gezegende bescherming geniet
een kluizenaar onder zich wenste
zittende wijsgeer in wijde mantel
met lange sneeuwwitte baard
bladerkrans om zijn hoofd
peinzend over 't eeuwige spel
tussen menselijke nijverheid
en vrij bloeiende wilde groei.

LAMERS

De oude drogisterij
aan Breda 's Veemarktstraat
verkoopt helende kruiden
en heilzame versnapering
van eeuwen terug

de ramen wenken zacht
drukke wandelaars
daarbinnen geuren laden
vol lange geschiedenis
verhalend over kunst
die gezondheid baarde

de bedaagde winkel
omringd door zakenwereld
strevend naar het nieuwe
leeft bezadigd ongestoord
geheel voldaan voort.

BRABANTSE BOSSEN

Stil graast de rikke;
bij de bosrand beweegt iets.
Schuwt haar jong het veld?

Onverwoestbaar
leeft de beuk voort,
met doorkliefde stam...

Het bos geurt fijntjes;
veelstemmig gezoem klinkt op;
paardenvijgenlied!

BLOEMEN

In het modderbos
wiegelt zuiver witroze
van anemoontjes.

De jonge goudsbloem
groeit klem tussen stoeptegels,
deint vrij in de wind.

Witte krokussen
wiegen losjes bovenop
de stugge molshoop.

Hoge lavendel
geurt fijntjes in de klanken
van het hommelkoor.

Bloemen, zuiver wit;
hier beleven kevertjes
hun reine liefde.

Hoort: "Witte lente."
Een woud van krentenboompjes
of late sneeuwbui?

STADS BELEVEN

Verliefde katten;
achteloos hupt een ekster
langs dat drukke stel.

In het restaurant
branden kaarsen; buiten trilt
de nacht vol lichtjes.

Carnavalsherrie
naast de stadsvijver;
eenden zwemmen ongestoord.

KLEINE DIEREN

Het kevertje kruipt
over bosanemonen,
duikt diep en verdwijnt
in groene paleiszalen
tussen de stengelbladen.

De brede schuurdeur
is vol kruisspinnen. die stil
aan hun draad hangen.
Hoe lang mogen die diertjes
hier rustig blijven wonen?

In het lentegras
ligt een oude verrotte
kastanjebolster,
waar het lieveheersbeestje
zijn leven op begint.

ZWERVEN

Brabantse busreis;
zakelijke gebouwen
glijden steeds voorbij,
waartussen vrij bosleven
onbelemmerd luchtig wuift.

Langzaam rondlopen,
stilte beleven
op de zandverstuiving,
denkend aan kindervermaak,
dat hier vroeger weergalmde...

BREDA 'S MUSEUM

Nodende zalen vol opwekkend licht
of aangenaam strelende schemer tonen
hoe 't verleden der stad in hen blijft wonen.
Hier houdt de grillige tijd steeds zijn gezicht.

Schone kunst, die onze geest verlicht,
mag vergane nijverheid bekronen.
Velerlei werk wil wat weken wonen
binnen deze muren _ tot nieuwe plicht.

Verborgen achter waakzame deuren
soezen drogisterij en werktuigen
uit vroeger ambacht en daags gebeuren.

Door duister omhulde schatten getuigen
van blij geduld, verwachten groots opbeuren:
eens klinkt geschuifel, komt men eer betuigen.

ZETEL VAN GEZAG

Het gebouw der waakzame ambtenaren
ziet uit over Breda 's wijde pleinen;
schaduwen en knipogen verschijnen
steeds op ramen, die streng tóch nodend staren.

Burgers komen iets vragen of verklaren,
wachten in een ruimte, waar spel voor kleinen
verstarde geest fijntjes doet verdwijnen,
hier huiselijk gemoed wenst te baren.

Daarachter voeren kamers zedige strijd,
bemoedigd door kundige overdenking:
vingers, tot kunstzinnig tasten bereid.

Alle uren troont plooibare stemming,
soms krijgshaftig, dan doordrongen van mildheid,
geeft de stad liefderijke bescherming.

TREURBEUK

Zwaarmoedig hangen zijn lange takken neer
op graven en kleine schaduwbloemen.
Maar hij mag zich de opwekker noemen
voor gevleugeld leven bij stralend weer.

Binnen dicht lover zingt vogellied teer,
begeleid door vrolijk meerstemmig zoemen
van kevers. die luid hun woning roemen.
Doodvonnis: woest zwaait de bijl heen en weer.

De kapel zendt over het dodenveld
droeve, toch bemoedigende tonen:
gezangen, bedacht door een geloofsheld.

De boom, die honderd jaar hier mocht tronen,
ontving en schiep muziek, ofschoon geveld,
blijft als orgel rouw en troost kronen.

ZES VLIEZEN

Op de wijde bloem
troont een kleine drie-in-één,
met eigen verschil:
dicht bij elkaar doen hommel.
bij en zweefvlieg zich tegoed.

Reactie toevoegen