Bronkhorst

Plaats
Dorp
Bronckhorst
Achterhoek
Gelderland

Bronkhorst

Terug naar boven

Status

- Bronkhorst is een dorp* in de provincie Gelderland, in de streek Achterhoek, gemeente Bronckhorst. T/m 2004 gemeente Steenderen. Het dorp was oorspronkelijk zelfstandig en is bij de indeling in gemeenten (1811) bij de gemeente Steenderen ingelijfd. Voor de Franse tijd was het dorp samen met het nabijgelegen Olburgen een 'heerlijkheid'.

* Gezien de grootte of beter gezegd kleinte van de plaats (ca. 140 inwoners), is deze vandaag de dag geografisch en maatschappelijk gezien als dorp te kwalificeren. Omdat er ooit stadsrechten aan deze plaats zijn verleend, profileert men de kern uit toeristisch oogpunt als 'kleinste stad van Nederland'.

Terug naar boven

Naam

In het Nedersaksisch
Bronkhors.

Naamgeving dorp en gemeente
De plaats heet dus Bronkhorst, de gemeente heet Bronckhorst, met ck dus, kennelijk om de gemeente zo van de plaats te kunnen onderscheiden. Vergelijkbaar met het dorp Borssele en de gemeente Borsele.

Oudere vermeldingen
1128-1139 Brunchorst, 1166 Brunchurst, 1290 Bronchorst, 1294-1295 Brunchorst, 1371, 1494 en 1576 Bronckhorst, 1655 Bronchorst.

Naamsverklaring
Men heeft deze naam verklaard uit Bruninc-horst* 'beboste hoogte in moerassig terrein van het geslacht Bruninc'. De oude vormen wijzen echter op brunk 'rand', een ablautvariant van brink '(gras)rand, erf om boerenhoeve, dorpsplein' en horst 'begroeide hoogte'.(1)

Terug naar boven

Ligging

Bronkhorst ligt NW van Steenderen, ZO van Brummen, en grenst in het W aan de rivier de IJssel.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Bronkhorst 56 huizen met 344 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 60 huizen met ca. 130 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Bronkhorst heeft in 1482 stadsrechten verkregen. Het stadje was met het gelijknamige slot het centrum van de gelijknamige heerlijkheid. Vandaag de dag is het plaatsje  geografisch en maatschappelijk gezien redelijkerwijs een dorp - overigens heeft het begrip 'stad' sinds 1851 wettelijk al geen betekenis meer - maar om toeristische redenen wordt de plaats (net als Staverden) als 'kleinste stad van Nederland' op de kaart gezet.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- De gemeente Bronckhorst worstelde in 2010 met het dilemma om het dorp al dan niet op zon- en feestdagen af te sluiten voor gemotoriseerd verkeer, omdat daar enerzijds overlast van wordt ervaren door de drukte van de toeristen, anderzijds loopt men er mogelijk bezoek door mis. Of juist niet. Voor nadere informatie zie het artikel in Binnenlands Bestuur over de mogelijke afsluiting van Bronkhorst voor gemotoriseerd verkeer. In 2010 is die afsluiting blijkbaar toch ingevoerd, want in februari 2011 wordt gemeld dat de afsluiting weer ongedaan wordt gemaakt wegens te weinig draagvlak.

- Het bekende Dickens Museum in Bronkhorst (Onderstraat 2) van Sjef de Jong, ook bekend in de rol van Scrooge die hij vele jaren heeft gespeeld tijdens het lokale Dickens Festival in december, is na 30 jaar actief te zijn geweest in 2017 gesloten en het pand is verkocht aan een nieuwe eigenaar. De Jong, anno 2017 86 jaar, was vanwege gezondheidsproblemen de laatste jaren al niet meer actief in het museum. Het werd draaiende gehouden door vrijwilligers. Er was de mogelijkheid om het pand mét museum over te nemen, maar dat is niet gelukt. De collectie is in 2018 verhuisd naar pretpark Het Land van Jan Klaassen in Braamt. Dhr. De jong is in 2018 overleden.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Bronkhorst heeft 37 rijksmonumenten.

- Bronkhorst heeft 13 gemeentelijke monumenten.

- De Hervormde (PKN) Bronkhorstkapel (Kapelstraat 2) is in de 14e eeuw gebouwd met gelden van Gijsbert V van Bronckhorst en zijn vrouw Catharina van Leefdael. De kapel wordt in 1344 voor het eerst genoemd en is opgedragen aan Martinus van Tours en Maria. Na de reformatie, waarbij de kerk in protestantse handen over ging, raakt de kapel bij een stadsbrand in 1633 zwaar beschadigd, en is in de jaren daarna hersteld. In de 18e eeuw raakt de kapel door het weinige gebruik haar functie als gebedshuis kwijt. Het gebouw wordt vervolgens gebruikt als opslagruimte en school. In 1962 is de kerk gerestaureerd en weer in gebruik genomen. Voor de restauratie is een prent van Jan de Beijer uit 1742 gebruikt. De gotische kerk is opgezet als zaalkerk. In de zijgevels en de oostgevel zijn spitsboogvensters verwerkt. Midden op de kerk staat een kleine dakruiter, die na de stadsbrand is geplaatst. Het kabinetorgel uit ca. 1730 is vermoedelijk gemaakt door Albertus Antoni Hinsz. De kapel valt onder de Protestantse Gemeente Steenderen en Bronkhorst.

- Reeds in 1482 staat hier een houten standaardmolen. Tot de heerlijke rechten van de eigenaren van de heerlijkheid Bronkhorst behoorde tot 1795 het recht op gebruik van de wind. De inwoners waren verplicht om op deze molen hun koren te laten malen (molendwang). In 1803 verkoopt F.A. Graaf van Limburg Stirum de molen aan Jan Breukink. In 1844 is de molen in de nacht van 17 op 18 mei afgebrand. Zijn zoon Christiaan laat als opvolger de huidige Bronkhorster Molen (Spaensweertweg 1, voor de post nét in Steenderen gelegen) bouwen. Tot 1980 is de molen in bezit geweest van de familie Breukink. Tot vlak na de Tweede Wereldoorlog is de molen als maalwerktuig in bedrijf. Toen de wieken stil werden gezet, werd de molen een prooi van het verval. In 1960 vindt een gedeeltelijke restauratie plaats. Als eerste molen in Nederland krijgt de molen dan draaipremies en een teller voor de draaiuren. Hierdoor betaalt de overheid mee aan de exploitatie van de molen. Deze constructie gaf aanleiding tot een conflict, waardoor de molen weer stil kwam te staan. Ir W. ten Duis koopt daarna de molen om aan de impasse een eind te maken en brengt de molen onder in Stichting de Bronkhorster Molen. De stichting weet allerlei geldbronnen aan te boren, waardoor de molen weer in bedrijf kan komen.

- Het vermoedelijk in oorsprong 16e-eeuwse en na de brand in 1633 deels nieuw opgetrokken Hoge Huis of Huis Ophemert (Bovenstraat 12) heeft 3 gekoppelde schuren uit 1896 en een tussenschuur uit het begin van de 20e eeuw. Wellicht zijn de schuren op een gedempte gracht van het niet meer bestaande kasteel van Bronkhorst gebouwd. Het complex vormt de afsluitende bebouwing van het westelijke deel van het dorp en is vanuit de omgeving van diverse kanten duidelijk zichtbaar. Het pand is vroeger een rentmeesters- en rechtsgebouw geweest.

- Gemaal Grote Beek is er net als de dijk sinds ca. 1950. Voorheen liep Bronkhorst regelmatig onder water. De naastgelegen beheerderswoning is in 2014 verbouwd en herbestemd tot Het Kunstgemaal, centrum voor hedendaagse kunst en vormgeving. In 2015 is in het gemaal een vispassage aangelegd, zodat met name baarzen, windes en kopvoorntjes weer vanuit de IJssel de Grote Beek kunnen optrekken.

- Gevelstenen in Bronkhorst.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- De onder Recente ontwikkelingen beschreven hr. Sjef de Jong heeft in 1990 het Dickens Festival - weekend in december, in 2019 voor de 30e keer - naar Nederland gehaald. Ze hebben er een trend mee gezet: inmiddels hebben tientallen dorpen en steden in ons land in een weekend voor kerst hun Dickens Festival, dat soms vele malen groter is dan dat van Bronkhorst, waar het festival jaarlijks ca. 3.000 bezoekers trekt op beide dagen samen. Het Dickens Festijn in Deventer is inmiddels het grootste, met jaarlijks ca.  125.000 bezoekers. De Bronkhorsters (inwoners en ondernemers) zijn daar niet rouwig om, want zij vinden het kneuterige van hun festival juist de charme, en willen daarom ook niet veel groter worden. In 2017 waren er zelfs bezoekers die eerder op de dag in Deventer te lang in de rij moesten staan en daarom hierheen waren gekomen.

Dit is qua sfeer wel de plek bij uitstek om terug te gaan naar het Dickens-tijdperk, want alles in het 'kleinste stadje van Nederland' doet denken aan de 19e eeuw: asfalt kennen ze er niet, ze hebben er alleen klassieke straatlantaarns en de huizen zijn gebouwd in klassieke stijl. Sinds 2018 zijn er ook kinderactiviteiten. In 2018 konden kinderen er blikgooien en ringwerpen, en er stond ook een nostalgische zweefmolen. Toegang tot het Dickens Festival bedraagt 2 euro voor iedereen vanaf 12 jaar. Parkeren kan bij sporthal Het Hooge Wessel in Steenderen. Vanuit daar is het een kwartier lopen naar het festival, maar rijdt er ook een nostalgische autobus. - Videoreportage Dickens Festival 2015. - Videoreportage Dickens Festival 2018.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Veerpont tussen Bronkhorst en Brummen (ook voor motorvoertuigen), over de IJssel. De anno 2019 66-jarige veerbaas Dirk Wijers wil er in dat jaar na 42 jaar mee stoppen. De veerpont is daarom te koop, voor wie de veerdienst wil overnemen.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Bronkhorst (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Reportage over Bronkhorst op de site van het Reformatorisch Dagblad (2012).

- Sport: - Voetbalvereniging SV Basteom is in 2013 ontstaan uit vv Baakse Boys en sv Steenderen en is de voetbalclub voor Baak, Bronkhorst, Olburgen/Rha, Steenderen en Toldijk.

Reacties

(2)

Graag bij deze enige opmerkingen ten aanzien van het fenomeen "Kleinste stad van Nederland".

Om te beginnen is het van belang te weten dat er formeel geen steden meer bestaan in Nederland. Het verschil tussen stad en platteland is opgeheven en heden ten dage spreken we over een stad, indien die plaats een bepaalde (vaak grotere) omvang heeft. Willen we dan kijken naar nederzettingen waaraan in het verleden ooit bepaalde stedelijke rechten zijn verleend, dienen we naar mijn mening te spreken over 'historische-steden'.

Welke kleine historische steden zijn er in Nederland: Bronkhorst, Staverden, Sint Anna ter Muiden, Eembrugge en Laag-Keppel. En bij de bepaling wie hiervan nu de kleinste is, is gekeken naar de fysieke omvang van de nederzettingen, dus eigenlijk hoe groot/klein is de bebouwde kom. Dat betekent dus dat er sprake moet zijn van een 'bebouwde kom'. En Staverden, dat zich Kleinste stad ter Wereld noemt, valt om die reden af. Bovendien is Staverden een landgoed met kasteel en een aantal verspreid liggende huizen. Wil men de grootte van Staverden duiden, is dat dus het gehele landgoed; te groot om klein genoemd te worden.
Blijven over de andere genoemde stadjes: en na alle bezocht te hebben en gekeken naar de huidige omvang (anno 2019) zijn de stadjes Bronkhorst en Eembrugge nagenoeg even groot, waarbij ik het idee heb dat Bronkhorst inderdaad het kleinste (historische) stadje van Nederland is.

Uw visie is een van de manieren om naar deze materie te kijken. Dat is niet goed of fout, maar je kunt hier gewoon met verschillende 'brillen' naar kijken die allemaal even 'waar' zijn. Qua steden kun je bijv. kijken naar kleinste qua oppervlakte, qua aantal huizen of qua aantal inwoners. Dat is allemaal even waar. Idem voor gemeenten en dorpen. Bebouwde kom kun je als criterium hanteren. Maar je kunt ook het hele grondgebied van een plaats nemen (dat niet altijd formeel is afgebakend, zoals bij Staverden). Maar bijv. Persingen profileert men als kleinste dorp van Nederland, waarbij men naar het duidelijk zichtbare kerntje kijkt (dat formeel geen bebouwde kom is). Kijk je naar de postale woonplaats Persingen (wat net zo 'waar' is), dan komen er nog enkele tientallen panden bij en is bijv. 't Woudt kleiner, dat zich ook als kleinste dorp profileert. Ik probeer allle nuances die je bij het begrip (kleinste) stad en dorp kunt maken, zo goed mogelijk te verwoorden op https://www.plaatsengids.nl/kennisbank/wat-een-plaats-en-welke-soorten-p.... De verschillende plaatsen die zich als kleinste stad profileren of profileren, heb ik hier op een rijtje gezet: https://www.plaatsengids.nl/kennisbank/kleinste-stad-van-nederland

Reactie toevoegen