Breukelen

Plaats
Dorp
Stichtse Vecht
Vechtstreek
Utrecht

MSD-20031026-193738.jpg

Breukelen, de Vechtbrug verbond de gerechten, later gemeenten Breukelen-Nijenrode en Breukelen-St. Pieters.

Breukelen, de Vechtbrug verbond de gerechten, later gemeenten Breukelen-Nijenrode en Breukelen-St. Pieters.

Breukelen-MSD-20031026-193748.jpg

Breukelen, langs de Vecht

Breukelen, langs de Vecht

breukelen_boom_en_bosch_1.jpg

Breukelen, buitenplaats Boom en Bosch

Breukelen, buitenplaats Boom en Bosch

breukelen_groenevecht_1.jpg

Breukelen, buitenplaats Groenevecht

Breukelen, buitenplaats Groenevecht

breukelen_gunterstein_1.jpg

Breukelen, buitenplaats Gunterstein

Breukelen, buitenplaats Gunterstein

breukelen_gunterstein_2.jpg

Breukelen, buitenplaats Gunterstein

Breukelen, buitenplaats Gunterstein

breukelen_hervormde_pieterskerk_1.jpg

 Breukelen, Hervormde Pieterskerk

Breukelen, Hervormde Pieterskerk

breukelen_kortrijkse_molen_1.jpg

Breukelen, Kortrijkse Molen

Breukelen, Kortrijkse Molen

breukelen_kortrijkse_molen_2.jpg

Breukelen, Kortrijkse Molen

Breukelen, Kortrijkse Molen

breukelen_kasteel_nijenrode.1.jpg

Breukelen, kasteel Nijenrode

Breukelen, kasteel Nijenrode

breukelen_kasteel_nijenrode.3.jpg

Breukelen, kasteel Nijenrode

Breukelen, kasteel Nijenrode

breukelen_kasteel_nijenrode.5.jpg

Breukelen, kasteel Nijenrode

Breukelen, kasteel Nijenrode

breukelen_oudaen.2.jpg

Breukelen, buitenplaats Oudaen

Breukelen, buitenplaats Oudaen

breukelen_rk_johannes_de_doperkerk.1.jpg

Breukelen, RK Johannes de Doperkerk

Breukelen, RK Johannes de Doperkerk

breukelen_slangevegt.1.jpg

Breukelen, buitenplaats Slangevegt

Breukelen, buitenplaats Slangevegt

breukelen_utrecht_gereformeerde_pauluskerk.1.jpg

Breukelen, Gereformeerde Pauluskerk

Breukelen, Gereformeerde Pauluskerk

breukelen_utrecht_gereformeerde_pauluskerk.2.jpg

Breukelen, Gereformeerde Pauluskerk

Breukelen, Gereformeerde Pauluskerk

breukelen_vegtvliet.2.jpg

Breukelen, buitenplaats Vegtvliet

Breukelen, buitenplaats Vegtvliet

breukelen_vreedenoord.1.jpg

Breukelen, buitenplaats Vreedenoord

Breukelen, buitenplaats Vreedenoord

breukelen_watertoren.1.jpg

Breukelen, watertoren

Breukelen, watertoren

UT gemeente Breukelen St Pieters in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Breukelen St Pieters in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Breukelen St Pieters in ca. 1870 kaart J. Kuijper

UT gemeente Breukelen-Nijenrode in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Breukelen-Nijenrode in ca. 1870 kaart J. Kuijper

gemeente Breukelen-Nijenrode in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Breukelen

Terug naar boven

Status

- Breukelen is een dorp in de provincie Utrecht, in de regio Vechtstreek, gemeente Stichtse Vecht. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2010.

- De gemeente zoals zij t/m 2010 heeft bestaan, is in 1949 ontstaan uit samenvoeging van de gemeenten Breukelen-Nijenrode en idem -Sint Pieters, nadat zij eerder, in 1818, was gesplitst in de gemeenten Breukelen-Nijenrode, idem -Sint Pieters, Laag-Nieuwkoop, Portengen en Ruwiel, welke gemeenten op hun beurt in 1812 waren samengevoegd tot de gemeente Breukelen.

- De gemeente is per 1-4-1964 vergroot met een deel van de gemeente Ruwiel, en in 1989 met de gemeente Kockengen.

- Door de diverse herindelingen omvatte de gemeente naast het gelijknamige dorp en het dorp Kockengen verder nog het dorp Nieuwer Ter Aa.

- Onder het dorp Breukelen vallen ook de buurtschappen Kortrijk, Oud Aa (in ieder geval voor de postadressen, echter, in de praktijk vermoedelijk vallend onder het dorp Nieuwer Ter Aa) en Scheendijk.

- Wapen van de voormalige gemeente Breukelen, - idem -Nijenrode en idem -Sint Pieters.

Terug naar boven

Naam

Naam komt ook elders voor
Het New Yorkse stadsdeel Brooklyn dankt zijn naam aan landverhuizers uit Breukelen die zich hier in de 17e eeuw vestigden. Destijds heette het Breuckelen.

Oudere vermeldingen
1139 Broclede, 1130-1161 kopie ca. 1420 Bruklede, 1307 Broicleede, 1573 Broeckelen.

Naamsverklaring
- De naam stamt van lede 'vergraven of gegraven waterloop' door of bij een broek 'broekland' (zie Broek)(1).

- Een andere verklaring luidt: Breukelen wordt in de 7e eeuw voor het eerst in geschriften genoemd, en heette toen Attingahem, wat verwees naar Atto, een leenheer van de toenmalige Friese koning. De prediker Bonifatius zou hier rond 720 een houten kerkje genaamd Sint Pieter hebben gesticht. De familie van Atto bouwde een versterkt huis dat Breukelerhof heette. Deze naam ging later over op het dorp(2).

Terug naar boven

Ligging

Breukelen ligt NW van Maarssen. De bebouwde kom van Breukelen ligt ingeklemd tussen het Amsterdam-Rijnkanaal in het W en de rivier de Vecht in het O. W hiervan ligt een langgerekt bedrijventerrein tussen de spoorlijn Utrecht-Amsterdam in het W en het Amsterdam-Rijnkanaal in het O. O van het dorp grenst het buitengebied, met name via de buurtschap Scheendijk, aan de Loosdrechtse Plassen.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 had de gemeente Breukelen-Nijenrode 300 huizen met 1.606 inwoners, verdeeld in het dorp Breukelen (ged.) 168/901 (= huizen/inwoners), de buurtschappen Breukelen-Ortts 35/187 en Kortrijk 6/32 en de polders Oud-Aa 59/315 en Otterspoorbroek 32/171.

- In 1840 had de gemeente Breukelen-Sint Pieters 149 huizen met 837 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 82/439 en buurtschap Breukeleveen 67/398.

- In 2010, dus voorafgaande aan de opheffing van de gemeente, had de gemeente Breukelen ca. 6.000 huizen met ca. 14.600 inwoners.

- Het dorp Breukelen heeft ca. 4.000 huizen met ca. 10.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Waarschijnlijk was het gebied rond het huidige Breukelen vóór de jaartelling reeds bewoond. In 953 kwam het gebied, dat tot die tijd in handen was van de Duitse koning, onder bestuur van de bisschop van Utrecht.

Het kruispunt van Dannestraat, Herenstraat en Brugstraat en de weg over het zuiden van de Kerkbrink (een weg waarlangs vroeger aan beide zijden huizen stonden) markeert ongeveer waar eertijds het midden van het oerdorp Breukelen lag. Het begon als een woerddorp, met daarop een kruis van twee wegen. Een woerd was een lage, opgeworpen woonheuvel, die bescherming moest bieden tegen het rivierwater in tijden van hoge waterstanden.

In de 12e eeuw werd een tolbrug over de Vecht gelegd, die de gerechten - en van 1811 t/m 1948 gemeenten - Breukelen-Nijenrode (W van de Vecht) en Breukelen-Sint Pieters (O van de Vecht) met elkaar verbond. Zowel voor het overgangsrecht als het doorvaartsrecht moesten niet-ingezetenen betalen.

In de 16e, 17e en 18e eeuw zijn langs de Vecht veel buitenplaatsen gebouwd. Zie verder bij Bezienswaardigheden.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van (de kernen van de voormalige gemeente) Breukelen, kun je terecht bij de Historische Kring Breukelen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Breukelen heeft 155 rijksmonumenten waaronder vele landgoederen en landhuizen (met de kanttekening dat een landgoed vaak meerdere rijksmonumenten omvat. Zo telt alleen Nijenrode al voor ca. 30 en Queekhoven voor 20).

- Breukelen heeft 37 gemeentelijke monumenten.

- De oudste delen van de huidige Hervormde (PKN) Pieterskerk (koor en transept) dateren uit de 15e eeuw en zijn over de fundamenten van de vorige kerk heen gebouwd.

- De Gereformeerde (PKN) Pauluskerk (Straatweg 37) is een kerk van het type (pseudo-)kruiskerk, in 1909 ontworpen door architect A. Griffioen in een gemengde stijl met invloeden van het Rationalisme.

- De Rooms-Katholieke kerk van de Heilige Johannes de Doper (St.-Jan Baptist) (Straatweg 146) is een kruiskerk, ontworpen door architect E. Margry en voltooid in 1885. Dit gebouw is de opvolger van een eenvoudige kerk, die stond in de zuidoosthoek van Danne en Straatweg (op het westeind van de huidige Molenwerf), en uit 1795 dateerde, het jaar waarin het rooms-katholicisme voor het eerst na de Reformatie weer vaste voet kreeg in Breukelen.

- Op Kasteel Nijenrode (Straatweg 25) is reeds sinds 1946 de Nyenrode Business Universiteit gevestigd. Verder zijn er op het terrein nog twee scholen voor voortgezet onderwijs. Rond 1275 liet Gerard Splinter van Ruwiel hier een kasteel bouwen. Zijn familiewapen bestond uit een gouden veld en een rode balk. Deze kleuren sieren nog steeds de luiken op het landgoed. Het kasteel is omringd door water en toegankelijk over een ophaalbrug. Er zijn een aantal bijgebouwen. Het landgoed is toegankelijk via het poortgebouw, dat tijdens de Eerste Wereldoorlog werd gebouwd. Boven de entree van het koetshuis is een reliëf met ridder Gisbregt von Nijenrode. Landgoed Nijenrode omvat ca. 30 rijksmonumentale objecten. Voor een overzicht hiervan, met toelichting per object, zie de rijksmonumentenlijst van Breukelen.

- De Kortrijkse Molen bij het station wordt beschreven op de pagina van de buurtschap Kortrijk.

- De watertoren van Breukelen aan de Vrijheidslaan dateert uit 1928 en is 44 meter hoog. Het betonnen reservoir met holle bodem heeft een inhoud van 400 m3. De draagconstructie is van metselwerk. De ontwerper is volgens de ene bron de firma MABEG, volgens een andere is het Schäffer & Co. De toren is nog in functie.

- Buitenplaats Groenevecht (Zandpad 37).

- Buitenplaats Vegtvliet (Straatweg 220), ook wel Vechtvliet, is in 1670 gebouwd en is een van de grootste en best geconserveerde buitenplaatsen in deze omgeving. In de noordgevel van het gebouw bevindt zich nog een kanonskogel uit het rampjaar 1672/1673.

- Vreedenoord (Straatweg 68) is een 18e-eeuws landhuis met fraaie bovenlichten boven de deuren. Deels gemoderniseerd. Het aan de linkerzijde behouden koetshuis dateert uit eind 18e eeuw, gedeeltelijk uit hout opgetrokken. Aan de Vechtzijde een fraai 18e-eeuws hek.

- Buitenplaats Slangevegt (Straatweg 40), ook wel Slangevecht, is een rechthoekig 18e-eeuws landhuis. Hier woonde de zeer bekende Breukelse inwoner L.C. Dudok de Wit alias 'Kees de Tippelaar'.

- Boom en Bosch (Markt 13) is een van de meest imposante oude buitenplaatsen in de voormalige gemeente Breukelen. Kort na 1673 werd hier een hofstede gebouwd, zonder onderbouw of kelders, met een rechthoekig grondplan van 15 meter breed en 16 meter diep. Het huis kreeg twee volwaardige bouwlagen en een zolderverdieping. De voor- en achtergevel kregen een gelijkwaardig architectonisch aanzien, want het huis moest zowel aan de kant van de Vecht als aan die van de oprijlaan het voorname aanzien ten volle waard zijn. Van 1680 tot 1683 was deze buitenplaats onder de naam Ruytervegt het buitenhuis van Engel baron de Ruyter, ridder en vice-admiraal van Holland en West-Friesland, en zoon van Michiel Adriaansz de Ruyter. In 1925 kocht de gemeente Breukelen-Nijenrode het buiten om het als gemeentehuis in te richten. In 1983-1984 werd een grote restauratie uitgevoerd, waarbij onder meer het restant van de oude noordelijke zijvleugel werd neergehaald en nieuwe noord- en zuidvleugels werden aangebouwd, even hoog als het hoofdgebouw. Daarmee kreeg het gebouw wat grootte en aanzien betreft zijn 18e-eeuwse verschijningsvorm terug. Tegenover de uitgang zien we de Markt. De grond waarop deze is aangelegd, behoorde tot 1925 bij de buitenplaats Boom en Bosch, die tot de Straatweg doorliep. De Markt werd aangelegd om ruimte te bieden aan de wekelijkse kaasmarkt, gesticht in 1885, die in de eerste 40 jaar van de 20ste eeuw een grote omvang had. De laatste kaasmarkt is omstreeks 1970 gehouden. Boom en Bosch was t/m 2010 het gemeentehuis van de gemeente Breukelen. Sinds 2011, het ontstaan van de nieuwe gemeente Stichtse Vecht, is het een 'servicepunt' van deze gemeente.

- Kasteel Oudaen aan het Zandpad 80 is een voormalige ridderhofstad uit de 14e eeuw. Het wordt particulier bewoond.

- Buitenplaats Gunterstein. In het verlengde van de Vechtbrug ligt de Laan van Gunterstein. Eeuwenlang was dit het begin van een weg die via de kruising met de Zogdijk (thans Scheendijk) verder doorliep tot aan de huidige Breukeleveense Herenweg. Tot in 1987 was de Laan van Gunterstein de enige weg waarover men per voertuig de Scheendijk kon bereiken. Rechts van de weg, gezien vanaf de Vechtbrug, ligt ridderhofstad Gunterstein. Dit kasteel, dat niet toegankelijk is voor publiek, moet al in de 14e eeuw als een burcht zijn gebouwd. Deze werd in 1511 door de Utrechters verwoest, omdat de toenmalige eigenaar Hendrik, de bastaard van Nijenrode, Habsburggezind was. In 1673 werd het herbouwde kasteel door de Franse troepen in brand gestoken. In 1680-1681 liet Magdalena Poulle Gunterstein in eigentijdse vorm herbouwen op het kleine, door een slotgracht omgeven terreintje van het oorspronkelijke kasteel. Magdalena Poulle, die zelf geen kinderen had, bepaalde bij testament dat Gunterstein voor altijd in de familie moet blijven. En dat is ook gebeurd. Het beheer is door de eigenaren in 1952 overgedragen aan de Stichting Ridderhofstad Gunterstein, waarvan de huidige kasteelheer, jonkheer mr. W.H.D. Quarles van Ufford voorzitter is. Hij en zijn echtgenote verrichten hun taak met grote toewijding. Achter het huis is een park dat grotendeels toegankelijk is middels een wandelpad. Op veel plekken komen daar planten voor die we tot de stinzenflora rekenen zoals sneeuwklokjes.

- Buitenplaats Queekhoven (Zandpad 39) werd gebouwd in de 18e eeuw en was ooit een kostschool voor jongens en later een vermaard toonkunstenaarscentrum 'Eduard van Bijnum'. Vermeldenswaardig is de tuin, die oorspronkelijk werd aangelegd als formele baroktuin. In de eerste helft van de 19e eeuw werd deze herschapen in een landelijk park. Er staan meer dan 150 verschillende boomsoorten en -variëteiten, waaronder moerascypressen en een tulpenboom. Verder zijn er vele oude fruitrassen te vinden. In het voorjaar bloeien de stinzenplanten uitbundig. De tuin van Queekhoven is beperkt te bezichtigen.

- Niet alleen de hoofdgebouwen van de buitenplaatsen zijn bezienswaardig, vaak bevinden zich op het terrein ook nog bijzondere theekoepels en/of tuinhuizen. Overigens zijn de buitenplaatsen langs de Vecht, in tegenstelling tot die in 's-Graveland, doorgaans in particulier bezit en niet te bezichtigen. U kunt ze dus slechts vanaf de openbare weg bekijken.

- Aan de Kerkbrink ligt café Het Regthuys. De gevelsteen vermeldt: 'Regthuys van Breuckelen en Breuckeleweerd'. Dit rechthuis bestond al geruime tijd voor het Rampjaar 1672-1673, waarin het ernstig werd verwoest. De opkamer en de kelders met meters dikke muren, getraliede vensters en gegrendelde deuren zijn het enige wat nog rest van het oude gebouw. Zij getuigen van de bestuurlijke en rechterlijke macht die schout en schepenen in dit 'geregthuijs' uitoefenden. Sinds 1811 was er de secretarie van de in dat jaar opgerichte gemeente Breukelen-Nijenrode gevestigd, tot in 1860 het gemeentehuis er tegenover in gebruik werd genomen. De tralievensters aan de kant van de Herenstraat laten nog zien waar het cachot lag. Van oudsher was in Het Regthuys al een herberg gevestigd.

- Voor buitenplaats Boom en Bosch aan de Markt staat een bronzen beeld van L.C. Dudok de Wit, beter bekend als Kees de Tippelaar, een man die rond 1900 in Nederland en daarbuiten grote bekendheid genoot, maar nu bijna alleen nog in Breukelen. Hij dankte zijn bijnaam aan zijn vele langeafstandswandelingen over de gehele wereld, maar was ook een stille weldoener. Zo ontvangen de Breukelse basisschoolkinderen nog ieder jaar op zijn verjaardag uit een door hem ingesteld legaat een portie poffertjes. Speciaal voor die gelegenheid staat op de Markt in de eerste week van oktober de befaamde poffertjeskraam van de familie Van der Steen. Al ruim 75 jaar verzorgen zij de traktatie uit naam van L.C. Dudok de Wit.

- Aan de noordzijde van het Kerkplein staat het herbouwde voormalige brandspuithuisje, tegenwoordig in gebruik als galerie. Oorspronkelijk stond dat meer naar het westen, waar het plaats moest maken voor het hervormde-gemeentecentrum Bonifatiushuis.

- Tegenover de Rabobank zien we aan de Straatweg een huis met een torentje. Het pand werd in 1884 op het terrein van Boom en Bosch gebouwd door de eigenaar Herman Daniel Willink van Collen, die op Gunterstein woonde. Het hangtorentje is een replica van dat aan kasteel Oudaen, dat toen ook tot zijn bezittingen behoorde. Het pand werd direct na de bouw voor 10 jaar aan het Rijk verhuurd om als post- en telegraafkantoor te worden gebruikt; vandaar ook de posthoorn op het torentje.

- Gevelstenen in Breukelen.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- De muziektent in het park Boom en Bosch is gebouwd in 1928. Tot aan de tweede wereldoorlog speelt de muziekvereniging regelmatig en met veel succes in de muziektent. Daarna is het er lang stil, er is zelfs sprake van geweest het monument maar te slopen. Gelukkig is dat nooit gebeurd. In 1994 is de muziektent gerenoveerd en aangepast aan de wensen en mogelijkheden van deze tijd. Sindsdien verzorgt Stichting ParkPodium Boom en Bosch gedurende 10 zondagen in de zomermaanden 2x per dag een optreden. Zowel 'grote namen' als plaatselijke en regionale amateurartiesten komen er aan bod.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Subtropisch zwembad 't Kikkerfort.

- Fiets- en voetveer De Aa over het Amsterdam-Rijnkanaal tussen Nieuwer Ter Aa en Breukelen. - Reportage over het pontje.

- De Weekmarkt is op vrijdag van 11:00 tot 17:00 uur.

- Naast de Straatweg in Breukelen-Noord ligt de Dierenweide. In het park zijn ook speelterreinen voor de jeugd en de ijsbaan. De dierenweide is geen kinderboerderij en niet open voor publiek. Wel is er een opening in het hek, zodat iedereen die dit wil, de dieren kan voederen. Je vindt er o.a. hangbuikzwijntjes, ganzen, eenden, kippen, duiven, schapen en geiten. En dankzij Beursvloer Stichtse Vecht 2016 is er in dat jaar ook een bijenstal gerealiseerd. De dierenweide is eigendom van de gemeente. Onder leiding van een professionele beheerder zorgen vrijwilligers voor de dieren.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Breukelen (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Belangenvereniging: - Het in 2011 opgerichte Wijkcomite Breukelen Sint Pieter is er voor het landelijk gebied van het dorp O van de Vecht, dat met name de Noordelijke en Zuidelijke Kievietsbuurt, het Zandpad en de Scheendijk omvat. Het wijkcomité houdt zich met name bezig met de onderwerpen sociale en fysieke leefbaarheid, veiligheid, saamhorigheid en het fysieke milieu. Concreet vertaalt zich dat in het signaleren van knelpunten; het adviseren over lokale ontwikkelingen en plannen; het initiëren van nieuwe projecten; het organiseren van activiteiten die de leefbaarheid enz. bevorderen; het informeren van de inwoners over actuele zaken rond leefbaarheid enz.; beheren van het wijkbudget.

- Wijkcentrum: - Sinds 2010 heeft Breukelen-Noord een eigen wijkcentrum; Over-Noord. Het wijkcentrum is een ontmoetings- en activiteitencentrum voor alle wijkbewoners, met als doel de leefbaarheid en sociale samenhang voor zowel jonge als oudere wijkgenoten middels het organiseren van activiteiten te verbeteren.

- Onderwijs en kinderopvang: - BSO Sport.

- Muziek: - Brassband Breukelen is als fanfare opgericht in 1920. Sinds 1965 is het een brassband. Ieder jaar organiseert de band een flink aantal concerten en is ook buiten de gemeentegrenzen vaak te beluisteren. Ook zijn er tijdens concerten van de band regelmatig bekende solisten en artiesten te beluisteren. De brassband neemt ook jaarlijks deel aan de Nederlandse Brassband Kampioenschappen in de 1e divisie. In 1998, 2005 en 2010 werd de band in deze divisie Nederlands Kampioen.

- Sport: - FC Breukelen (voetbal). - Tennisvereniging. - Badmintonvereniging.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Breukelen oud.

Terug naar boven

Trivia

- Het boekje Kunt u Breukelen? van Justus van Oel (2000) heeft niet echt met de plaats Breukelen te maken. Dat wil zeggen, Van Oel bedenkt voor veel 'fenomenen' waar - vreemd genoeg - nog geen woord voor is, een bijpassende plaatsnaam die je voor dat fenomeen zou kunnen gebruiken. Zo introduceert hij Breukelen als werkwoord voor het langdurig en onnavolgbaar rekenen door caissières als je wilt afrekenen. En zo staan er nog honderden begrippen in waar hij een bijpassende plaatsnaam bij heeft gevonden. "Het is nonsens, onzin en zinloos, maar wel virtuoze onzin, geniale nonsens en daardoor toch zinvol." aldus recensent Theodor Holman. Het boekje is incidenteel nog tweedehands verkrijgbaar (zie de link onder het kopje Literatuur). Een aanrader voor taalliefhebbers. Lees hier een gedeelte uit het boekje 'Kunt u Breukelen?' online.

Reactie toevoegen