Brakel

Plaats
Dorp
Zaltbommel
Bommelerwaard
Gelderland

Brakel.JPG

We zijn in Brakel bij de Hervormde kerk

We zijn in Brakel bij de Hervormde kerk

Brakel (2).JPG

Dorpsgezicht Brakel

Dorpsgezicht Brakel

Brakel (3).JPG

Huis Brakel in Brakel

Huis Brakel in Brakel

Brakel..JPG

Het is er erg landelijk in Brakel

Het is er erg landelijk in Brakel

_MG_1470.JPG

Met de pont in Herwijnen aangekomen en nog even kijken naar de overkant van de Waal, naar Brakel

Met de pont in Herwijnen aangekomen en nog even kijken naar de overkant van de Waal, naar Brakel

gemeente_brakel_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Gemeente Brakel anno ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Brakel anno ca. 1870, kaart J. Kuijper

Brakel

Terug naar boven

Status

- Brakel is een dorp in de provincie Gelderland, in de streek Bommelerwaard, gemeente Zaltbommel. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1998.

- De gemeente Brakel is per 1-7-1955 vergroot met de gemeenten Poederoijen en Zuilichem en een deel van de gemeente Nederhemert.

- Wapen van de voormalige gemeente Brakel.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
1212 en 1430 Brakel, 1233 aqueductum de Bracele, 1258 Brakele, 1398 Brackel.

Naamsverklaring
Een samenstelling van lo 'licht, open bos' en het Germaanse brakô*- 'twijg, tak, struikgewas'. De in oudere literatuur vermelde betekenis 'varen' van brakô* berust op een misverstand, vergelijk het Middelnederduitse brake 'tak, twijg, struikgewas', Het Oostfriese brak 'struikgewas', het Oudengelse bracu* in fearnbraca 'varenstruik', het Middelengelse brake 'struikgewas', het Nieuwnoorse brake 'jeneverbesstruik', het Nieuwzweedse brakar 'struikgewas' en het aan het Middelnederduits ontleende Zweedse (dialect) brakel 'bos van weinig waarde'. Het Nieuwnederlandse brakel als afleiding van braak 'diepgeploegd, gebroken land, akkerland ontgonnen in heidegrond' is een ander woord, dat mogelijk schuilt in het Brabantse Brakel. Een verdwenen plaats met deze naam ten noordwesten van Wageningen heette 838 kopie 11e eeuw Bracola. Zie ook Bruggelen.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Terug naar boven

Ligging

Brakel ligt in het uiterste ZW van de provincie Gelderland en ligt aan de Z oever van de rivier de Waal en WNW van het dorp Zuilichem, WZW van het dorp Herwijnen, OZO van het dorp Vuren, O van de stad Woudrichem, NO van de dorpen Rijswijk en Giessen, NNO van de dorpen Andel en Poederoijen, NNW van het dorp Veen en NW van het dorp Aalst.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 hebben de gemeente en het dorp Brakel 158 huizen met 1.096 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 1.200 huizen met ca. 3.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Van oorsprong is Brakel een esdorp met verspreide bebouwing rond een aantal brinken. Enkele boerderijen waren op huisterpen en vluchtheuvels gebouwd. In de loop van de tijd concentreerde het dorp zich langs de Waaldijk. De neerzetting is rond 870 gesticht door Boudewijn II, Heer van Heusden in het land van Altena. De heerlijkheid vinden we al in de 13e eeuw vermeld als afsplitsing van de landen van Altena. Volgens een akte uit 1595 behoorde het dorp in die tijd tot de heerlijkheid Poederoijen.

In vroeger eeuwen heeft de Waal vele malen zijn bedding verlegd. Tot de bedijking was dit gebied een delta met verhogin­gen in het landschap, ontstaan door bezinksel van de rivier. Het patroon van het landschap met verhogingen en kreken is op de plattegrond nog te herkennen, zoals de rondingen van de huidige Burgemeester Posweg. Ook op de kaart van Fijnje uit 1838 is het patroon duidelijk te zien. In de loop der eeuwen is veel geëgaliseerd. Loodrecht op de rivier wierp men woonterpen op waarop de boerderijen werden gebouwd. De kerk, het Spijker en de ernaast gelegen boerderijen liggen op zo'n terp. Ook de vluchtheuvel langs de Flegelstraat en de heuvel op De Haag zijn woonterpen. In de jaren zeventig zijn door de dijkverzwaring veel karakteristieke dijkhuizen verdwenen.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van dit dorp, kun je terecht bij de in 1990 opgerichte Historische Werkgroep Stichting De Vier Heerlijkheden, die als doel heeft het interesseren van de lokale bevolking voor de historie van de vier dorpen van de voormalige gemeente Brakel, die naast dit dorp nog de dorpen Aalst, Poederoijen en Zuilichem omvatte. De stichting tracht haar doel onder meer te verwezenlijken door activiteiten zoals het organiseren van tentoonstellingen, het verrichten van historisch, archief- en archeologisch onderzoek en het publiceren van resultaten van de onderzoeken. Regelmatig worden foto's aangeboden door bewoners uit de vier dorpen. De foto's worden gedigitaliseerd en een afdruk komt dan in de fotoverzameling.

De werkgroep beschikt sinds 2004 over het voormalige Koetsiershuis naast Huis Brakel. Je kunt daar onder meer de fotoverzameling bekijken. De stichting beheert ook een bibliotheek. Alles wat uitgegeven wordt en betrekking heeft op de Bommelerwaard wordt door de stichting verzameld. De voorkamer is ingericht als "stijlkamer" met zoveel mogelijk spulletjes van halverwege de vorige eeuw. Op de eerste verdieping is een textielkamer ingericht waar je de verzameling oude kleding kunt bewonderen. Op deze verdieping is ook de verzameling oude gebruiksvoorwerpen en gereedschappen ondergebracht. Hier worden ook de archiefstukken bewaard. Het Koetsiershuis (Dwarssteeg 4) is elke laatste vrijdagavond van de maand (behalve juli, augustus en december) van 19.00-22.00 uur te bezoeken. Op de site van de stichting zijn o.a. vele artikelen over de geschiedenis van Brakel te vinden.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Brakel heeft 15 riijksmonumenten.

- De Hervormde (PKN) kerk (Marktplein 4) is een bakstenen gotisch kerkgebouw met 15e-eeuws schip, dat op zich weer voortkwam uit een vergroting van een 14e-eeuws schip. Het koor is eind-15e-eeuws, en de toren is kort daarna gebouwd. In 1944 is de toren door oorlogsgweld zwaar beschadigd. In 1950 is het gebouw gerestaureerd. De kerk is een driebeukige pseudobasiliek met vijfzijdig gesloten koor. De voorgebouwde toren heeft drie geledingen, een traptoren en een ingesnoerde spits. Aan de noordzijde bevindt zich een tufstenen fragment, afkomstig van een romaanse voorganger. De binnenruimte wordt overwelfd door houten tongewelven. De kerk bezit een overhuifde herenbank uit eind 17e eeuw, een preekstoel met elementen in Lodewijk XIV-stijl (omstreeks 1740) en een orgel uit 1898, gebouwd door de firma L. van Dam & Zn. De gerestaureerde gebrandschilderde wapenramen dateren uit 1647-1709. De kerk valt onder de Hervormde Gemeente Brakel.

- Het Huis Brakel is onderdeel van het gelijknamige landgoed. Het huis is in 1768 voltooid. Het huis is gebouwd in de nabijheid van de ruïne van het kasteel. Dit kasteel verloor in de loop van de 18e eeuw (na ruim 4 eeuwen van bewoning) zijn woonfunctie en verviel hierdoor binnen een eeuw tot een ruïne. Via een erfenis kwam het landgoed in 1809 in handen van Wilhelmus van Dam van Brakel, die het huis en het landgoed transformeerde tot hoe het er tegenwoordig nog altijd uitziet.

Het huis is gebouwd in neoclassicistische bouwstijl, waarbij het hoofdhuis door middel van een klokkentoren aan het koetshuis is verbonden. Toen genoemde Wilhelmus het landgoed in de landschapsstijl liet aanleggen, is de ruïne van Kasteel Brakel als romantisch accent in het park opgenomen. Het opnemen van ruïnes in een park of tuinaanleg kwam in de 19e eeuw vaker voor. In Gelderland is dit echter het enige bewaard gebleven voorbeeld hiervan. Bij de aanleg van het park zijn de nostalgische en schilderachtige kwaliteiten van de ruïne benadrukt. Bij het aanleggen van de tuinen is nadrukkelijk gekeken naar ontwerpen van tuinarchitect Hendrik van Lunteren.

In 1972 koopt Stichting Het Geldersch Landschap het landgoed van de nazaten van Wilhelmus, met uitgezondering van het Huis Brakel en het zogenoemde Spijker aan de noordzijde, van oorsprong een poortgebouw en voorraadschuur. Deze zijn gekocht en gerestaureerd door de toenmalige gemeente en in gebruik genomen als dorpshuis en conferentieoord. Sinds eind 2014 is ook het Huis Brakel in het bezit van Het Geldersch Landschap. Naast de dorpshuisfunctie blijft de locatie beschikbaar voor huwelijksvoltrekkingen.

- Het Spijker is een middeleeuws gebouw dat oorspronkelijk als voorraadschuur voor het kasteel diende, maar al in 1318 ervan gescheiden was als een niet-leenroerig goed. Het zou tot 1616 bewoond zijn geweest door de Johannieters (Commanderij van de Orde van Sint Jan) en voor 1616 is er een brug naar de Hervormde kerk gelegd. Het is een rechthoekig bouwwerk met een hoog 14e-eeuws oostelijk deel en daarnaast een lager westelijk deel uit de 17e en 18e eeuw. Het oostelijk deel is naar het westen toe met een trapgevel afgesloten. Dit bevat een mogelijk 14e-eeuwse kelder, die met een bakstenen tongewelf is overkluisd. Een spiltrap in het uiterste oosten voert langs een drietal boven elkaar gelegen cellen. In 1837 kwam het huis weer bij het kasteel en werd er een slotgracht rond het Spijker gemaakt. Hierover is een gemetselde bakstenen brug, met ijzeren hek en bakstenen pijlers, gebouwd.

- Fort Brakel ligt ten westen van het dorp, aan de onverharde en slingerende Nieuwendijk, die al in 1478 is aangelegd. Het 19e-eeuwse fort heet eigenlijk "Batterij onder Brakel". Het verschil tussen een fort en een batterij is dat je vanuit een batterij maar in een beperkte hoek een kanon kunt afvuren, terwijl dat bij een fort vanaf alle kanten mogelijk is. De idyllische meertjes aan de Nieuwendijk zijn "wielen", dat zijn overstromingsrestanten van dijkdoorbraken. Vaak werd na zo'n doorbraak de dijk om het wiel heen gelegd, waar je dus van die op het eerste gezicht onlogische kronkels van krijgt.

Terug naar boven

Evenementen

- BOG Brakel organiseert door het jaar heen diverse evenementen en activiteiten in het dorp.

- Toneelvereniging BOG Toneel is opgericht in 1932 en brengt jaarlijks in februari en maart (3 uitvoeringen) een nieuw stuk op de planken.

- "Op een zaterdag eind maart of begin april (in 2020 voor de 5e keer) organiseert een enthousiaste groep lopers uit de Hervomde Gemeente Brakel de Brakelse Lenteloop. Sport bindt mensen samen, dus wat is er mooier om hier als kerkelijke organisatie je schouders onder te zetten. De opbrengst is voor een goed doel. Daarnaast wil de zendingscommissie met deze activiteit vooral ook mensen bereiken en ze een positieve ervaring met de kerk geven."

- Ponymarkt en Jaarmarkt (op de laatste zaterdag van september).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Veerpont over de Waal (ook voor auto's) naar Herwijnen en Vuren v.v.

- In 2016 is in Poederoijen en Brakel onder begeleiding van Stichting Landschapsbeheer Gelderland (SLG) gestart met het project “Levend Landschap”. Tijdens het dorpsproces zijn tal van ideeën verzameld om deze dorpen en het omringende landschap groener en mooier te maken. Een van de ideeën was de aanplant van meer groen in het landschap. Daarom is in 2018 het beplantingsproject "Poederoijen en Brakel in het Groen" uitgevoerd. Een adviseur van SLG kwam bij belangstellenden langs en heeft in overleg met de bewoners een (erf)beplantingsplan opgesteld. Op grond van dit beplantingsplan is plantmateriaal besteld tegen sterk gereduceerd tarief. Men kon zijn erf en omgeving via deze actie verfraaien met landschappelijk passende beplanting, zoals een enkele boom, struikenrij, haag, singel, hoogstamfruitbomen of een combinatie van mogelijkheden. Op die manier bouwden de inwoners mee aan een mooier en groener landschap, en vogels en andere dieren maken ook dankbaar gebruik van de nieuwe struiken en bomen.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Brakel door Kees Wittenbols uit Breda.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Brakel (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Belangenvereniging: - Dorpsraad Brakel is een overlegorgaan die een brug vormt tussen de inwoners, de gemeente Zaltbommel en de politiek.

- Onderwijs: - De D.W. van Dam van Brakelschool in Brakel is een school voor openbaar onderwijs. De school is een ontmoetingsplaats van kinderen en volwassenen met verschillende levensbeschouwelijke achtergronden, die op voet van gelijkwaardigheid een scholengemeenschap vormen. De school hecht grote waarde aan de zelfstandigheid en zelfredzaamheid van haar leerlingen en aan de optimale ontwikkeling van de kwaliteiten van alle kinderen. De school onderschrijft de kracht van het zelfstandig leren en benut deze leervorm daar waar mogelijk om de leerprocessen vorm te geven. Het werken met de instructietafel (adaptief onderwijs) is in alle groepen ingevoerd. Deze werkwijze doet recht aan alle individuele leerlingen.

De school heeft gemiddeld 90 leerlingen. Er zijn 5 leerkrachten aan de school verbonden, een intern begeleider, alsmede een vakleerkracht muziek en een leerkracht die de godsdienstlessen verzorgt. De resultaten van de CITO eindtoets liggen de afgelopen jaren behoorlijk boven het landelijk gemiddelde en zijn derhalve goed te noemen. De Inspectie van het Onderwijs heeft de school voor het laatst in mei 2012 bezocht. Het reeds toegekende basistoezicht blijft gehandhaafd. Uit de brochure van de inspectie blijkt dat ze zich een taal- én rekensterke school mogen noemen.

- Muziek: - "Muziekvereniging Oefening Baart Kunst (doorgaans afgekort tot OBK) is opgericht in 1919 en komt sinds 1975 uit in de 1e divisie (voorheen vaandelafdeling). Sinds 2005 heeft Leon Vliex de muzikale leiding over het A-Orkest van OBK. Als componist zijn er inmiddels al vele werken van zijn hand verschenen. Naast het componeren en dirigeren is Leon Vliex tevens actief als jurylid bij festivals en concoursen. Naast OBK dirigeert Leon Vliex nog een tweetal orkesten, te weten Muziekvereniging Constantia Werkhoven en IJsselsteins fanfareorkest Excelsior. Het A-Orkest repeteert iedere vrijdag van 20.00-22.15 uur in Huis Brakel. Naast het A-Orkest heeft OBK sinds 1987 ook een B-Orkest. Dit orkest staat sinds 2012 onder leiding van Carolina van Zanten. Het B-Orkest repeteert wekelijks op vrijdagavond van 18.45-19.45 uur. De opleiding van de muzikanten heeft OBK in eigen beheer."

- Sport: - Voetbalvereniging v.v. Brakel.

- Stichting Blue Legend Truckpulling uit Brakel is opgericht in 2015. Met hun Scania V8 nemen zij deel aan de truckpull wedstrijden in de landelijke VTN Supersport competitie. Dit is een competitie waar 9,5 tons trucks (veelal maximaal aangepast binnen de technische reglementen) strijden voor de punten om zich uiteindelijk kampioen te kunnen noemen.

- Veiligheid: - Brandweer Brakel heeft als werkgebied het gelijknamige dorp plus de buurdorpen Poederoijen en Zuilichem.

Reactie toevoegen