Boxtel

Plaats
Dorp en gemeente
Boxtel
Noordoost-Brabant
Noord-Brabant

NB gemeente Boxtel in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

Gemeente Boxtel in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Boxtel in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Boxtel

Terug naar boven

Status

- Boxtel is een dorp en gemeente in de provincie Noord-Brabant, in de regio Noordoost-Brabant.

- De gemeente Boxtel is in 1996 vergroot met de gemeente Liempde.

- Wapen van de gemeente Boxtel.

- De gemeente Boxtel omvat naast de gelijknamige hoofdplaats verder nog de dorpen Lennisheuvel en Liempde, en de buurtschappen De Roond, Hal (deels), Heult, Hezelaar (grotendeels), Kasteren, Kinderbos, Kleinder Liempde, Langenberg (grotendeels), Luissel, Nergena (grotendeels), Selissen, Tongeren en Vrilkhoven. Dat zijn 3 dorpen en 13 buurtschappen. Verder ligt een deel van het grote landgoed met boerenhoeven (niet de buurtschap) Belvert in deze gemeente.

De meeste van deze buurtschappen hebben in 2009 fraaie informatiepanelen gekregen met de plaatsnaam groot erboven, zodat je sindsdien sowieso weet dat je in dat plaatsje bent aanbeland (wat voorheen nergens aan te zien was, behoudens een evt. straatnaambordje wat vaak gelijk is aan de buurtschapsnaam) en tevens kunt lezen wat er nu zo bijzonder is aan de buurtschap in kwestie. Een goed voorbeeld voor andere gemeenten! Hoe mooi dit eruit ziet, kun je bekijken op de pagina Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Boxtel.

- Onder het dorp Boxtel vallen ook de buurtschappen De Roond, Hal (deels), Heult, Kleinder Liempde, Langenberg (grotendeels), Luissel, Nergena (grotendeels), Selissen en Tongeren (bij elkaar zijn dit 9 buurtschappen), en alleen voor de postadressen ook het dorp Lennisheuvel.

Terug naar boven

Naam

In het Brabants
Bóksel.

Oudere vermeldingen
1108-1110 Buchestelle, 1108 vervalst? eind 12e eeuw Buctelle, 1152 kopie 15e eeuw Bocstella, 1173-eind 13e eeuw Bucstel, 1290 Bucstelle, 1308 Boecstel, 1312-1350 Bouxstele, Boucstele, Boecstel, 1394 en 1395 Boextel, 1493 Boecxtel, Boecxtell, 1506 Boxtel, ca. 1516 ook Boexstel.

Naamsverklaring
Samenstelling van stelle 'stal, veilige verblijfplaats' en buk 'reebok'. Gezien de betekenis van het tweede deel is het niet waarschijnlijk dat het eerste deel bok 'beuk' is.(1)

Terug naar boven

Ligging

De gemeente Boxtel grenst in het W aan Oisterwijk en Haaren, in het N aan Esch en Vught, in het NO aan Sint-Michielsgestel en Gemonde, in het O aan Schijndel, Olland en Sint-Oedenrode, in het ZO aan Boskant, in het Z aan Best, Oirschot en Spoordonk en in het ZW aan Moergestel. De A2 loopt O door de gemeente, van N naar ZO. De gelijknamige hoofdplaats ligt centraal tot N in de gemeente.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 omvat de gemeente Boxtel 715 huizen met 4.222 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 260/1.425 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Munzel (Munsel) 90/499, Gemonde (het ZW deel ervan) 60/372, Kleiner Liempde (Klein Liempde) 50/269, Lennisheuvel 65/385, Tongeren 35/270, Roond en Luijssel (De Roond en Luijssel of Liessel) 38/242, Breukelen 80/480, Selissen 21/163 en Hal (Hal en Hever) 16/117. Tegenwoordig heeft de gemeente ca. 12.000 huizen met ca. 30.500 inwoners; het gelijknamige dorp heeft ca. 10.000 huizen met ca. 24.500 inwoners (exclusief het dorp Lennisheuvel, dat ca. 1.200 inwoners heeft).

Terug naar boven

Geschiedenis

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Boxtel, kun je terecht bij de volgende instanties, sites en literatuur:

- Heemkunde Boxtel is opgericht in 1941. Ze zijn trots dat ze zich daarmee de oudste heemkundekring van Noord-Brabant mogen noemen. In 1991 is een boek uitgegeven t.g.v. het 50-jarig bestaan van de kring, geschreven door Gied Segers. Het doel van de vereniging is: het in brede kring wekken en bevorderen van belangstelling voor en kennis van de heemkunde in het algemeen en die van het werkgebied van de vereniging in het bijzonder; het onderzoeken en bestuderen van de aspecten die tot het begrip heemkunde behoren, zoals geschiedenis, volksleven, landschapsontwikkeling, toponiemen, archeologie, milieu etc.; het bewaren en/of veiligstellen van heemkundig belangrijke terreinen, roerende en onroerende goederen, voorwerpen, monumenten, volkstaal, oudheidkundige gegevens en archieven.

Zij beoogt dit doel onder meer te bereiken door: alle personen, wonende in Boxtel of in de omgeving daarvan, die werkzaam zijn op heemkundig terrein, te verenigen; het houden van lezingen, studiebijeenkomsten, excursies en/of tentoonstellingen, en/of het verlenen van medewerking daaraan; het daadwerkelijk steunen van degenen die zich met de beoefening van historie bezighouden en/of het instellen van werkgroepen; het onderhouden van contacten en het zoeken van samenwerking met verwante personen en instellingen; het verzamelen, ordenen en beschikbaarstellen van (documentaire) informatie en het uitgeven of doen uitgeven van publicaties; de aandacht van de daarvoor in aanmerking komende organen en instellingen te vestigen op onderwerpen, die binnen het werkterrein van de vereniging vallen; bij de voorbereiding en/of uitvoering van wettelijke en andere maatregelen terzake van onderwerpen binnen haar werkterrein, desgevraagd of uit eigen beweging adviserend, coördinerend en/of stimulerend op te treden.

- Verhalen over de geschiedenis van Boxtel op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

- Na enkele jaren onderzoek te hebben verricht, heeft Jean Coenen in 2004 het boek 'Baanderheren, boeren & burgers. Een overzicht van de geschiedenis van Boxtel, Liempde en Gemonde' gepubliceerd, waarin dankzij zijn onderzoeken veel nieuwe gegevens over de geschiedenis van deze kernen boven water zijn gekomen, die deels een nieuw licht werpen op de geschiedenis ten opzichte van voorheen, en tevens een aantal misverstanden oplossen. Via de link is het boek deels ook online te lezen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Boxtel heeft 36 rijksmonumenten.

- Boxtel heeft 133 gemeentelijke monumenten.

- De RK Sint-Petrusbasiliek (Oude Kerkstraat 20) is een laatgotische kruiskerk die gebouwd is in de 15e en 16e eeuw. De kerk is gebouwd op een - kunstmatig opgeworpen - kerkheuvel. Deze was oorspronkelijk eigendom van de Heer van Boxtel. De kunstmatige heuvel was nodig omdat het gebied waar de kerk gebouwd werd door haar ligging nabij de Dommel te moerassig was. De oudste vermelding van de kerk dateert van 1293. Reeds in 1290 is hier sprake van een plebaan. Vermoedelijk is de eerste, romaanse, kerk omstreeks dat jaar gebouwd. Het is denkbaar, maar niet bewezen, dat op de heuvel oorspronkelijk een burcht heeft gestaan, die verlaten werd toen Willem I van Boxtel Kasteel Stapelen verwierf. In 1380 is het Heilig Bloedwonder erkend, waardoor hier veel bedevaartgangers naartoe kwamen.

In de 15e eeuw is begonnen met de bouw van de nieuwe, huidige kerk. Men bouwt eerst een nieuwe toren, waarna de oude toren is afgebroken en het schip van de nieuwe kerk is gebouwd. Tufsteen van de oude romaanse kerk is toegepast in de speklagen. Rond 1500 is ook het priesterkoor vergroot en van straalkapellen voorzien. De toren stamt waarschijnlijk uit 1469, toen een nieuwe luidklok werd aangeschaft. In 1493 is de kerk tot kapittelkerk verheven, "teneinde den goddelijcken dienst in de parochiale kercke van den dorpe van Boxtel (..) te vermeerderen". Het was het laatste kapittel dat in Brabant werd ingesteld. Het bestond uit negen kanunniken. In 1561 is een nieuwe Heilig-Bloedkapel gebouwd.

In 1648 is de kerk door de hervormden overgenomen. Gezien het geringe aantal hervormden raakt de kerk in verval en in 1660 stort het schip in. In 1800 stort bovendien, tijdens een storm, nog een overeind gebleven muur van het schip in. Hoewel de katholieken hun kerk in 1798 weer terugkregen ontstond er een twist over herbouw van de bestaande dan wel de bouw van een nieuwe kerk. Terwijl de Hervormden in 1812 een nieuw, door Hendrik Verhees ontworpen (en nog steeds bestaand) kerkgebouw betrokken, maakten de katholieken nog gebruik van hun schuurkerk. Pas in 1823 begonnen de katholieken met de herbouw, onder leiding van Gerrit Heessels. In 1827 is de hernieuwde kerk ingewijd. Het Smits-orgel is opgeleverd in 1842. Een bijzonder toeval is dat het orgel evenveel orgelpijpen telt als het jaartal waarin het is opgeleverd. 1842 dus. In 1925 is de kerk gerestaureerd en in de jaren tachtig volgt de restauratie van de toren. In 2011 is aan de Petruskerk door de Romeinse Congregatie voor de Goddelijke Eredienst de eretitel van basiliek toegekend. Daarmee werd deze kerk de 23e basiliek in Nederland. Binnen de RK kerk is de titel basiliek een eretitel voor bijzondere kerken. - Beschrijving orgel Sint-Petrusbasiliek.

- Beschrijving orgel Heilig Hartkerk. - Beschrijving orgel Protestantse Kerk.

- Sint Willibrorduskapel.

- Gevelstenen in Boxtel.

- In 1971 gaan Werner en Cilia Fraaije met hun kinderen in de zomervakantie naar Overijssel. Tijdens een dagtocht naar de hunebedden komen ze langs een grindgroeve. Daar vinden ze hun eerste fossielen. Die dag slaat het ‘fossielenverzamelvirus’ toe. Daarom gaat René (de huidige directeur van het Oertijdmuseum) in 1978 geologie studeren aan de Universiteit Utrecht. In 1983 worden de Stichting Ammonietenhoeve en het gelijknamige museum opgericht in de grote schuur bij het ouderlijk huis, een voormalige stal. Het museum sluit zich in 1988 aan bij de Museumvereniging. Het huidige Oertijdmuseum in Boxtel is in 1999 geopend door toenmalig staatssecretaris dr. Rick van der Ploeg. In 2007 is de grote dinosaurushal gebouwd en de oertijdtuin uitgebreid met het oertijdbos. Jaarlijks ontvangt het museum meer bezoekers. In 2016 overschrijdt dit aantal de 70.000. Het Oertijdmuseum / Dinosaurusmuseum heeft veel te bieden voor jong en ouder. Zo zijn er verschillende educatieve speurtochten en oertijdspelletjes te doen. In de bioscoop draaien diverse films. Maak kennis met “Lucy”, een van de oudste mensen ooit gevonden. Bekijk de grootste potvis van Nederland, en de vele dinosaurusskeletten zoals o.a. een Brachiosaurus, Diplodocus en T. rex. Buiten is er een speeltuin, oertijdtuin en oertijdwoud. Tussen de meer dan 1.000 soorten bomen en struiken staan allerlei levensechte diermodellen uit lang vervlogen tijden.

- "Museum Vekemans heeft Europa's grootste collectie op was- en strijkgebied. Daarnaast een collectie mutsen en poffers. Het museum toont de jarenlange traditie van doodgewone bezigheden als wassen en strijken. Maar wie iets beter kijkt, ontdekt onze westerse geschiedenis van eeuwen geleden tot nu. In gebruiksvoorwerpen, maar vooral ook in buitengewoon interessante schilderijen, prenten en tekeningen. De collectie van "Wasschen en Strijken" vertelt niet alleen over het dagelijkse kledingonderhoud, maar juist ook over hoe mensen vroeger met elkaar omgingen. 350 jaar geschiedenis binnen handbereik! Een collectie op hoog niveau. Het museum is zeker ook interessant voor kinderen. Niet alleen leuk, maar ook heel leerzaam. De collecties "Wasschen & Strijken" en "Brabant Goed Gemutst" zijn deels in particulier bezit van de familie Vekemans en deels van de Stichting Museum Vekemans. Sinds 2011 is ons museum opgenomen in het Nederlands Museumregister. Hierdoor zijn we formeel erkend als geregistreerd museum. Wij zijn trots op het team medewerkers, dat - na jarenlange voorbereidingen - erin geslaagd is aan alle pittige voorwaarden te voldoen, die voor deze erkenning gelden."

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Oktoberfest (weekend eind oktober).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Natuurmonumenten-boswachter Frans Kapteijns is in september 2016 met pensioen gegaan. Hij blijft wel actief als vrijwilliger. Als afscheidscadeau heeft men geld ingezameld voor een uitkijktoren in natuurgebied Kampina, waar hij vaak te vinden is. Deze is naar Kapteijns de TourdeFrans genoemd.

- De gemeenten Boxtel en Meierijstad hebben in januari 2019 een deel van het zogeheten Duits Lijntje gekocht van ProRail, voor een symbolisch bedrag van 1 euro. Het gaat om het gedeelte van de buiten gebruik geraakte goederenspoorlijn tussen Boxtel en het Máximakanaal. Die gemeente gaat het spoortracé gebruiken om de Keulsebaan te verbreden, Meierijstad denkt over de aanleg van een snelfietspad en wil twee natuurgebieden met elkaar verbinden. Er blijven wel elementen van het Duits Lijntje in het landschap zichtbaar, vanwege de cultuurhistorische waarde.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Boxtel door Kees Wittenbols uit Breda. Zie onderaan de pagina ook deel 2, 3 en 4.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Boxtel (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Boxtel. - Nieuws van de gemeente op Facebook. - Nieuws van de gemeente op Twitter.

- Media / nieuws: - Omroep Dommelland is de lokale omroep voor de kernen van de gemeente Boxtel. "Omroep Dommelland is altijd op zoek naar vrijwilligers. Lijkt het je leuk om meer van de gemeente te laten zien? Ben je nieuwsgierig van aard, heb je oog voor beeld en/of gevoel voor tekst? Camerawerk, monteren van items, redactiewerkzaamheden of interviews afnemen zijn facetten waarmee je te maken krijgt als vrijwilliger bij Omroep Dommelland. Ervaring is gewenst, maar wanneer je open staat om te leren ben je van harte welkom. Stuur ons een bericht via de contactpagina en wie weet word jij onze nieuwe collega!"

- Veiligheid: - Politie Boxtel / Vught / Haaren.

Reactie toevoegen