Borculo

Plaats
Stad
Berkelland
Achterhoek
Gelderland

borculo_plaatsnaambord_kopie.jpg

Borculo is een stad in de provincie Gelderland, in de streek Achterhoek, gemeente Berkelland. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2004.

Borculo is een stad in de provincie Gelderland, in de streek Achterhoek, gemeente Berkelland. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2004.

gemeente_borculo_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Gemeente Borculo anno ca. 1870, kaart J. Kuijper. Dankzij de gekleurde grenslijn tussen Borculo en Geesteren kun je zien hoe de gemeente Geesteren en de oorspronkelijke gemeente Borculo eruit hebben gezien.

Gemeente Borculo anno ca. 1870, kaart J. Kuijper. Dankzij de gekleurde grenslijn tussen Borculo en Geesteren kun je zien hoe de gemeente Geesteren en de oorspronkelijke gemeente Borculo eruit hebben gezien.

Borculo

Terug naar boven

Status

- Borculo is een stad in de provincie Gelderland, in de streek Achterhoek, gemeente Berkelland. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2004.

- De gemeente Borculo is in 1818 vergroot met de gemeente Geesteren.

- Wapen van de voormalige gemeente Borculo.

- Onder de stad Borculo vallen ook de buurtschappen Dijkhoek, Heure en Schependom.

Terug naar boven

Naam

In het dialect
Borklo.

Oudere vermeldingen
1190 Burkelo, 1200 Burglo, ca. 1200? Burchlo, 1200, 1203 Burclo, 1294-1295 Borclo, Burclo, 1295 Borclo, 1379 Borcloe, 1485 Borculo, 1665 Borkelo, 1899 naast de huidige spelling ook Borkeloo, Borkulo.

Naamsverklaring
Samenstelling van het Germaanse burgôn*, een verder onbekende bos- of boomnaam, misschien een berk, en lo 'licht, open bos'. Men meent dat burgôn in ablautsverhouding staat tot birkô 'berk'. Vergelijk Westerbork en Schipborg. De verklaring uit Berkelo, naar de rivier de Berkel, berust op reïnterpretatie.(1)
* Gereconstrueerde vorm.

Terug naar boven

Ligging

De stad Borculo ligt ZO van de stad Lochem, Z van de dorpen Geesteren en Gelselaar, ZZW van de stad Diepenheim, ZW van de dorpen Noordijk, Neede, Rietmolen, Haaksbergen en Hengevelde, W van het dorp Haarlo, WNW van het dorp Eibergen, NW van het dorp Beltrum en de stad Groenlo, N van het dorp Zieuwent, NNO van het dorp Mariënvelde, NO van de dorpen Ruurlo, Zelhem en Hengelo, O van het dorp Vorden en WNW van het dorp Barchem.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 omvat de gemeente Borculo 615 huizen met 4.081 inwoners, verdeeld in de gelijknamige stad 193/1.217 (= huizen/inwoners), de dorpen Geesteren 66/458 en Gelselaar 96/625 en de buurtschappen Schependom 51/262, Lemperhoek 66/454, Nederbiel (Neder-Biel) 23/147, Respelhoek 19/137, Kulsdom 19/109, Overbiel (Over-Biel) 18/136, Heure (Heuren) 19/170 en Haarlo 45/366. Tegenwoordig heeft de stad ca. 3.200 huizen met ca. 8.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van deze voormalige gemeente, kun je terecht bij de in 1995 opgerichte Historische Vereniging Borculo. "De vereniging stelt zich ten doel de beoefening van de historie in het algemeen en die van het grondgebied van deze voormalige gemeente in het bijzonder (dus ook van de dorpen Geesteren, Gelselaar en Haarlo, en de buurtschappen). Er is al veel over deze stad geschreven, maar er is ook al zoveel verdwenen en vergeten. De historie van de voormalige gemeente is rijker dan je denkt en de historie gaat echt niet alleen over het verre verleden. Weet je bijvoorbeeld nog hoeveel bakkers, slagers of kruideniers er in 1960 waren en wie dit waren? Wie kent nog de petroleumboer? En wie kent niet de verhalen van en over kleurrijke figuren uit jouw buurt. Is het niet waard dat dit allemaal opgeschreven en gepubliceerd wordt? Wij vinden van wel en daarom hebben wij de Historische Vereniging opgericht", aldus de vereniging op haar site. Leden krijgen 3x per jaar het tijdschrift Borklose Maotes, waarin leden artikelen schrijven over allerlei aspecten van de lokale historie.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Borculo heeft 23 rijksmonumenten.

- Borculo heeft 13 gemeentelijke monumenten.

- De Hervormde (PKN) Joriskerk (Muraltplein 51) is in de 16e eeuw gebouwd als RK parochiekerk met als patroonheilige Sint Joris. Na de reformatie werd het een protestantse kerk. De laatgotische kerk heeft bij de ingang een kleine archivolt, waarboven een groot ingemetseld spitsboogvenster in de kerktoren is aangebracht. De toren wordt bekroond met een tentdak. Het schip heeft enkel aan de noordzijde een zijbeuk. De ramen, veelal spitsboogvensters, zijn voorzien van glas in lood. Tijdens de Stormramp van 1925 leed de kerk grote schade. De jaren erna is de kerk gerestaureerd. Daarbij is het schip onder het zadeldak voorzien van kruisribgewelven. In het koor zijn glas-in-loodramen geplaatst, werden ontworpen door Femmy Schilt-Geesink. Het 19e-eeuwse kerkorgel heeft de stormramp overleefd, maar is in 1928 toch vervangen door een nieuw instrument van orgelbouwer J. de Koff & Zoon in Utrecht. Het carillon in de Joriskerk is in 2016 gerestaureerd.

- De Stenen Tafel (Het Eiland 1) is een onderslag watermolen. De molen bestaat uit twee delen: een koren- en pelmolen op de ene oever en een voormalige oliemolen (later verbouwd tot korenmolen) op de andere. In beide molens bevindt zich tegenwoordig een restaurant. De molen stamt uit de 18e eeuw en heeft een aantal voorgangers gehad. Van oudsher behoorde hij tot de goederen van de heerlijkheid Borculo. De gemeente werd in 1957 eigenaar van het gehele molencomplex en heeft het van 1966 tot 1970 volledig laten restaureren. Eind 2007 kochten de restauranthouders het complex van de gemeente Berkelland. De rechtermolen (in de stroomrichting gezien) heeft tot ca. 1875 als korenmolen gediend en is daarna verbouwd tot cichoreifabriek. In 1880 is deze afgebrand en het jaar erna herbouwd. De Olliemölle (Lange Molenstraat 17), op de andere oever, is de kleinste van de twee en is, zoals de naam al doet vermoeden, gebouwd als oliemolen. In 1920 heeft een verbouwing tot korenmolen plaatsgevonden. In 1924 kocht de gemeente deze molen. Sinds 1978 is ook dit deel van het complex in functie als restaurant. - Nadere informatie over watermolens De Olliemölle en De Stenen Tafel.

- In 1931 koopt de meester H.W. Heuvelstichting de bijzondere oude Saksische boerderij De Lebbenbrugge. De boerderij, eens een jachthuis van de Heren van Borculo, was tevens herberg, tolhuis en zelfs korte tijd, tijdens de vredesonderhandelingen in Münster, een soort postkantoor. De koop van deze boerderij had tot doel dat het nageslacht zich een voorstelling kan maken van het leven en het bedrijf van de boerenbevolking, zoals dat in het begin van de 20e eeuw was. Boerderijmuseum De Lebbenbrugge is gelegen aan een oude Hessenweg, die destijds zo druk werd bereden dat in 1679 door de Staten van Gelderland het recht van tol heffen werd verleend. De weg werd voornamelijk bereden door Duitse kooplieden, de zogeheten Hessen, die hun waren vanuit het Münsterland naar Zutphen transporteerden.

Het gebouw is een niet zuiver type van een Nedersaksisch boerenhuis, maar heeft een tweeledig karakter. Het achterhuis, de deel, daterend uit rond 1400, duidt op een "löss Hoes", een huis waarin mens en dier in één ruimte samen leven, terwijl het later, zo rond 1550, voorgebouwde dwarshuis een zuiver middeleeuwse bouwstijl heeft, die vroeger zelden op het platteland werd aangetroffen. De Lebbenbrugge is daarom van zeer bijzondere betekenis.

- Het qua collectie grootste brandweermuseum van Nederland vindt zijn oorsprong in het feit dat in 1956 op een zolder in de stad enkele handpompen werden teruggevonden die daar tijdens de Tweede Wereldoorlog waren verstopt. Ruim 10 jaar later vatten enkele leden van de vrijwillige brandweer het plan op om een museum te stichten. In 1970 is Stichting Brandweermuseum Borculo opgericht. Na diverse omzwervingen door de stad, zit het museum sinds 1977 in een voormalige lagere school (Hofstraat 5) uit 1913. Het totale oppervlak bedraagt liefst 3.400 m2.

Het museum, dat gerund wordt door ca. 80 vrijwilligers, geeft een duidelijk beeld van de brandbestrijding vanaf het allereerste begin tot eind jaren zeventig. Brandweermuseum Borculo is in het bezit van veel brandweermateriaal dat in vroeger dagen tot de uitrusting van menig brandweerkorps behoorde. Te bezichtigen zijn o.a. leren emmers, stortzakken, emmerspuiten, een pomp gebouwd op een kruiwagen, verschillende handbediende pompen die werden getrokken door manschappen, een fraaie stoomspuit en diverse pompen aangedreven door benzine- of dieselmotoren. Kleine en grote uitrustingsstukken die nodig waren om een brand te kunnen bestrijden. In hetzelfde pand bevindt zich ook het Stormrampenmuseum. Dit museum bevat een collectie aan foto’s, artikelen en voorwerpen die alles te maken hebben met de Stormramp van 1925.

- In het Kristalmuseum kun je de geschiedenis van de aarde ontdekken. Hier vind je een grote collectie fossielen, mineralen, kristallen en edelstenen waarvan het ontstaan je miljoenen jaren in de tijd terug voert.

- De lokale Joodse gemeenschap is in de loop van de 19e eeuw zo groot geworden dat er een nieuwe synagoge moet komen in plaats van de eerste die in 1840 was gebouwd. In 1877 wordt de nieuwe sjoel ingewijd. Achter de synagoge is tevens een mikwe gebouwd en ernaast de Joodse school. De cycloon van Borculo in 1925 heeft de synagoge gespaard maar de school was totaal vernield. Er is daarna een nieuwe Joodse school gebouwd met een onderwijzerswoning ernaast aan de Korte Wal. In 1941 heeft een tiental aanhangers van de NSDAP in overleg met de plaatselijke Ortskommandant en met Duitse hulp de synagoge in brand gestoken. Na de oorlog was de lokale Joodse gemeenschap te klein geworden om de restauratie van de sjoel te kunnen betalen. Daarom is de synagoge toen verkocht. In de oorlogsjaren was de school aan de Korte Wal inmiddels reeds als synagoge in gebruik genomen. Na de oorlog is die situatie voortgezet tot in de jaren zeventig. De synagoge aan de Weverstraat is in 2002 eigendom geworden van Stichting Synagoge. In 2008 is de restauratie van de synagoge en het mikwe tenslotte voltooid. De synagoge is geopend di t/m vr 10.00-16.00 uur.

- Gevelstenen in Borculo.

Terug naar boven

Evenementen

- Stichting Promotie Borculo organiseert door het jaar heen vele gratis toegankelijke evenementen, zoals Open Zondagen, Restantenmarkt, Moederdag Actie, Boekenmarkt, Weerkomm'n Dage (weekend eind juni), Kinderdag.

- "Stichting Nationale Feest- en Herdenkingsdagen organiseert in opdracht van het gemeentebestuur activiteiten die te maken hebben met ons Koninklijk Huis. Vaste onderwerpen zijn: Koningsdag, Nationale Herdenking en de lustrumvieringen van Bevrijdingsdag. Daarnaast wordt het jaarlijkse Septemberfeest georganiseerd. Onze doelstelling is dat de activiteiten, en met name het Septemberfeest, worden georganiseerd in nauwe samenwerking met de bevolking van Borculo. Vele straat- en buurtverenigingen en particulieren helpen mee om het Septemberfeest tot een succes te maken door het maken van straat- en tuinverlichting of door te helpen in en rond de feesttent. Zo wordt het Septemberfeest met recht een feest voor en door Borculoërs!"

- Eind mei 2019 was er de 1e editie van Snuffeldag Borculo. Mensen konden spullen die ze zelf over hadden maar waar ze anderen nog een plezier mee konden doen, verkopen (of weggeven mocht natuurlijk ook) vanuit hun caport, tuin of schuur. Zo sneed het mes aan meer kanten; een dergelijk evenement is goed voor de levendigheid, duurzaamheid en saamhorigheid. Het was een groot succes, dus in 2020 weer!

- Openluchtspel Borculo (juli) is ieder jaar weer een groot succes dankzij de ca. 100 vrijwilligers die zich hier voor inzetten én de ca. 3.000 mensen die er - verspreid over 5 voorstellingen - naar komen kijken.

- Septemberfeest (gedurende 5 dagen begin september).

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- In 2014 is W van Borculo een zelfbedieningspontje over de Slinge gerealiseerd.

- "Berkelland zwemt in het water... Berkelland is op het gebied van zwemwater rijkelijk bedeeld. Met 5 zwembaden (twee overdekt en 3 openlucht) is zwemmen in Berkelland voor iedereen mogelijk. Sportaccommodatie ’t Timpke in Borculo is hierin bijzonder actief en biedt je onderstaande faciliteiten: Aquaspinning; Aquajogging; Recreatief zwemmen; Zwemles; Ouder & Kind zwemmen; Meer Bewegen Voor Ouderen; Timpke Totaalkaart; Verjaardagfeestje; Trimzwemmen; Zonnebank; Squash; Vergaderruimtes; Zwemvereniging; Zaalsportverenigingen; Verhuur accommodatie."

- Speeltuin De Koppel is in de zomerperiode 6 middagen per week open (= behalve zondag). Het zomerseizoen loopt van Pasen t/m de herfstvakantie. In het winterseizoen is de speeltuin elke woensdag van 14.00-16.00 uur geopend (oppas aanwezig).

- "In het Natura2000-gebied Stelkampsveld start in 2020 grootschalig natuurherstel. Het nabijgelegen Boerderijmuseum De Lebbenbrugge heeft in 2019 een wandelboekje uitgebracht, dat laat zien hoe dit herstel past in de veranderingen in het landschap van de afgelopen eeuwen. Aan de hand van een wandeling uit 1923 kijk je met andere ogen naar het landschap. Museum De Lebbenbrugge is een oude boerderij annex herberg, die aan de rand van Borculo in het Nationaal Landschap De Graafschap ligt, precies daar waar de oude Hessenweg van Deventer naar Münster de Groenlose Slinge kruist. Een prachtig plekje, vol historie. Het is tegelijk een prima startpunt om wandelend en fietsend het gebied Beekvliet-Stelkampsveld te ontdekken. Dit Natura2000-gebied kent een afwisseling van droge en vochtige heide, schraalland, broekbos en moeras met een zeer rijke flora.

De afgelopen twintig jaar is hier al her en der bos gekapt om heide en schraalland terug te krijgen, en landbouwgrond aangekocht en in natuurterrein omgevormd. Vier boerderijen zijn verplaatst om de nodige grond vrij te maken. In 2020 start, na jaren voorbereiding en procedures, een grote herinrichting waarbij ook watergangen gedempt en verondiept worden en een robuust natuurgebied tot stand komt. Ook de toegankelijkheid voor de bezoekers zal veranderen: nieuwe parkeerplaatsen, nieuwe routes. De Lebbenbrugge wordt dan een centraal punt voor de bezoeker. Dit is niet alleen een prachtig natuurgebied, het is ook landschappelijk heel bijzonder. Het is het best bewaarde en herstelde restant van de woeste gronden die eeuwenlang een groot deel van de Achterhoek vormden. Die woeste gronden zijn ontgonnen tot landbouwgrond of bebost; enkele heidevelden zijn er nog, en enkele schraallandreservaten, maar niet in de variatie die je in het Stelkampsveld vindt. Bovendien is er een goed bewaard kampenlandschap aanwezig: een landschap van hoge essen met elk hun eigen boerderij, omzoomd door bosjes en houtwallen, en met lage beekdalgronden ertussen. Kortom, niet alleen een floristische maar ook een landschappelijke en cultuurhistorische parel.

In de nalatenschap van de stichter van het museum, 'meester' Hendrik Willem Heuvel, zit een beschrijving van een wandeling die hij in 1923 maakte van Borculo naar Barchem. Deze wandeling was getiteld ‘De geheimen van den ouden weg’. Hij beschrijft het landschap en vertelt allerlei verhalen die dit bij hem oproept. Hij ziet de oude boerderij en de brug over de Slinge, maar ook de hoge kampen, de hakhoutbosjes en de woeste gronden, soms moerassig, soms droog en, verderop, de nieuwe boerderijen op de ontgonnen heide. Hij eindigt met een weids uitzicht vanaf de Kale Berg bij Barchem. Deze wandeling is nu bewerkt tot een rondwandeling van 12 kilometer, en uitgebracht als boekje, getiteld 'De geheimen van den ouden weg'. Naast de beschrijving van de wandeling en het essay van Heuvel vind je in het boekje oude foto’s, informatie over de veranderingen in het landschap en een biografie van meester Heuvel. Het museum heeft het boekje uitgebracht met steun van de provincie Gelderland. Een goede manier om dit prachtige gebied beter te leren kennen!" (bron: Provincie Gelderland, augustus 2019)

Terug naar boven

Beeld

- Filmpje over de Beeldentuin AJ & LW Bier door John M. Pieper.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Borculo (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Nieuws: - Nieuws over ontwikkelingen in Borculo op Facebook.

- Onderwijs en kinderopvang: - AOC Oost en Groene Welle zijn sinds augustus 2018 een nieuwe onderwijsorganisatie. Onder de naam Zone.college werken ze samen verder aan onderwijs dat vooruitstrevend is, nog beter aansluit bij de (beroeps)praktijk en waarbij het bedrijfsleven nauw betrokken is. Zo wordt onderwijs leerzamer voor leerlingen en studenten en hebben medewerkers een interessanter perspectief. Zone.college is een school met innovatief groen en duurzaam onderwijs. Leerlingen en studenten volgen hun opleiding in de vmbo.zone of in de mbo.zone. Door een combinatie van theorie en vooral praktijk binnen en buiten de school, haalt Zone.college het beste binnenste buiten. Het Zone.college heeft onder andere een locatie in Borculo. - Daltonschool Sint Joris. - Kinderopvang Partou. - Gastouder Jokkejanda.

- Muziek: - "Muziekvereniging Volharding is een vereniging met vele disciplines. De vereniging kent een jeugdorkest, harmonie orkest, slagwerkgroep en majorettes. Het hele jaar door wordt er enthousiast muziek gemaakt voor verschillende concerten en optredens. Het hoogtepunt is in april wanneer de vereniging haar jaarlijkse Voorjaarsconcert geeft. Buiten de concerten kent de vereniging ook andere activiteiten zoals het ophalen van oud papier, oliebollen bakken, windkracht6 project en de Avond4daagse. De vereniging kan beschikken over de faciliteiten van Muziekcentrum Borculo, waar naast de diverse concerten, verschillende andere activiteiten plaatsvinden."

- Jeugddrumband en majorettes Het Klein Begin is opgericht in 1950. "Bij Het Klein Begin in Borculo kun je samen met vriendjes en vriendinnetjes leren drummen of majoretten. Je talent ontwikkelen en dit ook nog mogen laten zien aan de buitenwereld, dat is toch gaaf! En, het is ook nog eens heel goed voor je ontwikkeling. Bovendien zorgt Het Klein Begin ervoor dat ieder kind zich op zijn gemak voelt en veel plezier beleeft aan het oefenen en optreden. Door samen te oefenen, onder begeleiding van ervaren en gezellige instructeurs, ontwikkel je talenten die je zullen helpen doorstromen naar een andere vereniging of opleiding als je ouder bent. In combinatie met de leuke optredens en activiteiten, is Jeugddrumband Het Klein Begin de gezelligste vereniging van Berkelland!"

- "Boerenkapel De Knollentrekkers is opgericht in 1948. Vanaf 1998 hebben wij ons toegelegd op het spelen van de bekende Egerländermuziek. Na 70 jaar werd het tijd voor een nieuwe naam. Daarom heten wij sinds april 2018  Borchländer Musikanten Borculo. Wij hebben regelmatig optredens in de wijde regio en kunnen je dan vermaken met een ochtend of avond vol met (h)eerlijke Egerländermuziek. Wij beschikken over een eigen professionele geluidsinstallatie en zodoende kun je ons overal goed horen. Binnen of buiten! Tijdens onze optredens kunnen wij je ook vermaken met een aantal activiteiten. Zo staat ons houtzagen altijd garant voor gezelligheid en fanatisme. Dit alles natuurlijk onder de muzikale klanken van de Borchländer Musikanten!"

- Sport: - Voetbalvereniging Reünie is opgericht in 1932. Het mooie verhaal over hoe dat zo is gekomen kun je hier lezen.

- Veiligheid: - "Reeds in 1690 kocht de gemeente haar eerste brandspuit. De Vrijwillige Brandweer Borculo is opgericht in 1938. Het werd en is nog altijd een hechte en actieve club met een professioneel karakter en een gemoedelijke sfeer: men staat voor elkaar klaar in goede en slechte tijden. Vóór de oprichting van het korps had men de zogeheten plichtbrandweer. Elke burger kon verplicht worden diensten te doen bij het blussen. Dit geschiedde ter plaatse door de brandmeesters en/of de politie. Vooral in de periode tot 1938 werd geblust met handspuiten en dus waren er veel mensen nodig. Aan elke spuit stonden 4 of 8 pompers, die om het kwartier werden afgelost. De beloning bestond uit een borreltje. In 1926 kwamen er door de komst van de gemeentelijke waterleiding een aantal brandkranen met slangenwagentjes bij.

Het korps van de vrijwillige brandweer kreeg bij haar oprichting de beschikking over een motorspuit. Het korps had een oude open Ford, die de bijnaam “Opoe” droeg. De manschappen zaten op banken tussen de slangen. Deze auto trok luid claxonnerend door de straten als er ergens brand was. De brandspuit werd op een speciaal karretje achter de wagen meegevoerd. Het dorp Geesteren beschikte voor en in de Tweede Wereldoorlog ook over een groep vrijwilligers. In 1952 is deze groep opgeheven en kreeg Borculo de gehele gemeente te verzorgen. In 1963 kwam de eerste hogedruk-tankwagen, een nieuwe snelle bluseenheid, die 80 procent van de branden blust en altijd het spits afbeet. De waterslangen werden vroeger gedroogd in de toren van de Nederlands Hervormde Kerk. In 2003 is de geheel nieuwe brandweerkazerne aan de Batendijk geopend door burgemeester Alma. De vrijwilligers zijn trots op hun onderkomen."

Reactie toevoegen