Berlicum

Plaats
Dorp
Sint-Michielsgestel
Noordoost-Brabant
Noord-Brabant

NB gemeente Berlicum en Middelrode in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

Gemeente Berlicum en Middelrode anno ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Berlicum en Middelrode anno ca. 1870, kaart J. Kuijper

Berlicum

Terug naar boven

Status

- Berlicum is een dorp in de provincie Noord-Brabant, in de regio Noordoost-Brabant, gemeente Sint-Michielsgestel. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1995.

- Het wapen van de voormalige gemeente Berlicum is in licht gewijzigde vorm het dorpswapen geworden. Het betrof een 'sprekend wapen', dat een beer voorstelde, zij het aanvankelijk als foutieve interpretatie een beer in de zin van 'mannetjes-varken'. Pas in 1973 is dit hersteld in de bedoelde bruine beer.

- Niet te verwarren met het Friese dorp Berlikum, dat sinds 2010 overigens formeel Berltsum heet.

- Ondet het dorp Berlicum valt voor de postadressen ook het dorp Middelrode [met de bijbehorende buurtschappen Heikantse Hoeve (grotendeels), Laar (grotendeels) en Woud (deels)]. Verder vallen onder het dorp ook de buurtschappen Doornhoek, Heikantse Hoeve (deels, voor enkele panden), Hersend, Laar (deels), Loofaert, Nijvelaar, Plein en Wamberg. Dat zijn in totaal 8 buurtschappen.

Terug naar boven

Naam

In het Brabants
Balkum, Ballekum.

Naamgeving gemeente
De gemeente werd ook wel 'Berlicum en Middelrode' genoemd (en heette tot 1896 officieel zo).

Oudere vermeldingen
1237 Berlekem, Berlikem, 1240 Berlanchem, Berlinchem, 1252 Berlinchem, 1312-1350 Berlinchem, Berlychem, 1355 Berlikem, 1380 Berlichem, 1365 Berlyckem, ca. 1400 vaak: Berlikem, 1883 Berlikum.

Naamsverklaring
Samenstelling van heem 'woonplaats, woning' en de genitief meervoud Berlinga*, een afleiding met het suffix -ing- van de persoonsnaam Berilo met als betekenis 'van de lieden van de persoon Berilo'.(1)

Terug naar boven

Ligging

Berlicum ligt ZO van 's-Hertogenbosch en Rosmalen, NO van Sint-Michielsgestel.

Terug naar boven

Statistische gegevens

- In 1840 heeft de gemeente Berlicum 358 huizen met 2.383 inwoners, verdeeld in het gelijknamige dorp 180/1.192 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Middelrode 163/1.125 en Kaathoven (deels) 15/66. De gemeente omvatte verder de buurtschappen Assendelft, Loofaart of De Loiffart, Doornhoek, (In den) Hasselt, Veebeek, West-Kampen of Het Kampen, Motven, Brand en Heikant.

- Per 1-1-1996 is de gemeente opgeheven en opgegaan in de gemeente Sint-Michielsgestel met 3.129 huizen en 8.855 inwoners op een oppervlakte van 2.373 hectare. 75 hectare met 43 huizen en 78 inwoners ging over naar de gemeente Maasdonk (dit betrof het Berlicumse deel van de buurtschap Kaathoven) en 1 onbewoonde hectare ging over naar de gemeente Bernheze.

- Tegenwoordig heeft het dorp ca. 3.200 huizen met ca. 8.000 inwoners. Het getal van ca. 9.800 inwoners dat hier en daar wordt vermeldt, is inclusief het dorp Middelrode dat geen eigen postcode heeft en daarom voor de postadressen ook 'in' Berlicum ligt.

Terug naar boven

Geschiedenis

Romeinse munten
De broers Wim en Nico van Schaijk hebben in de winter van 2017 ruim honderd Romeinse munten gevonden op enkele meters afstand van de Brabantse Aa, ter hoogte van Berlicum. Ze lagen in een zone van 50 bij 50 meter op een locatie waar de bovengrond was afgegraven voor natuurontwikkelingsproject Dynamisch beekdal de Aa van Waterschap Aa en Maas. Het gaat om vier zilveren denarii en 103 voornamelijk bronzen sestertii en assen. De munten zijn geslagen vanaf de regeerperiode van keizer Vespasianus (69 na Chr.) tot aan keizer Marcus Aurelius (180 na Chr.). Daarnaast is er één Republikeinse munt van de muntmeester Calpurnius (90 v. Chr.) gevonden. Opvallend detail is dat een groot deel van de munten met een dikke korst ijzer bedekt was. Ze zijn afkomstig uit een zandlaag met zeer veel natuurlijke brokken ijzer. Dit wijst er op dat ze oorspronkelijk in een relatief nat gebied lagen.

In oktober 2018 heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) een proefsleuf gegraven om meer inzicht te krijgen in de oorspronkelijke context van de munten. In de sleuf is de insnijding van een oudere, inmiddels dichtgeraakte, beekbedding vastgesteld, waarin Romeins aardewerk is gevonden. Waarschijnlijk was hier in de Romeinse tijd al een beek en mogelijk zelfs een voorde. Een voorde is een doorwaadbare plaats van een beek of rivier. Door de verspreiding van de munten en de relatief grote tijdsperiode van hun afkomst, lijkt het niet om een eenmalige actie te gaan. Het is waarschijnlijker dat de munten gedurende een langere periode in de nattigheid terecht zijn gekomen. Misschien deed men in de Romeinse tijd voor de oversteek een schietgebedje en offerden ze, zodra de overkant veilig bereikt was, een muntje als dank? Maar andere verklaringen zoals verlies of geloof in de goddelijke kracht van de beek worden ook niet uitgesloten. Waterschap Aa en Maas krijgt advies van de RCE over hoe zij de vindplaats het beste kunnen beheren. Het onderzoek maakt volgens de RCE duidelijk hoe belangrijk het is dat vondsten door vrijwilligers en particulieren gemeld worden bij Portible Antiquities of the Netherlands (PAN). Dat is een samenwerkingsproject van de Vrije Universiteit met onder meer de Rijksdienst en NUMIS.

Archeologisch onderzoek en meldingen van amateurarcheologen laten zien dat beekdalen en andere natte landschappelijke zones vaak bijzondere archeologische vondstcomplexen opleveren. Vondsten als wapens, sieraden, aardewerk en ook menselijke en dierlijke offers zijn vanaf de prehistorie tot in de middeleeuwen door menselijk handelen in deze zones terechtgekomen. Meestal verbinden archeologen hier een rituele betekenis aan. Ook munten worden in het noorden van het Romeinse rijk veelvuldig in of langs beekdalen gevonden. Uit bestudering van landschappelijke en historische kaarten blijkt dat de munten uit Berlicum bovendien op een locatie lagen waar het beekdal relatief smal is. (bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Berlicum, kun je terecht bij:

- Heemkundekring De Plaets. Op hun site vind je o.a. een pagina over de geschiedenis van de kernen in de voormalige gemeente Berlicum.

- Verhalen over de geschiedenis van Berlicum op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- De RK Sint Petruskerk (Kerkwijk 44) was oorspronkelijk een Waterstaatskerk uit 1837 en is later diverse malen verbouwd. De kerk is in 2012 aan de eredienst onttrokken. De kerk stond al lang leeg. De gemeente wilde er een gemeentelijk monument van maken, maar de parochie heeft daar tot aan de Raad van State bezwaar tegen gemaakt omdat zij geen budget heeft om de kerk te onderhouden. De Raad van State heeft de parochie in 2013 in het gelijk gesteld. Ook pogingen tot herbestemming, o.a. tot een gezondheidscentrum, zijn niet gelukt. - Beschrijving orgel Sint-Petruskerk. De kerk is in 2015 gesloopt. De toren is aanvankelijk blijven staan, omdat er plannen waren voor behoud van de toren. Maar ook dat is niet gelukt. Daarom is in 2016 de toren ook gesloopt. De parochie is in 2010 met de parochie van buurdorp Middelrode gefuseerd tot parochie Sint Norbertus, die op zijn beurt in 2017 met andere parochies (zijnde te Heeswijk-Dinther en Loosbroek) is gefuseerd tot Parochie Heilige Augustinus. De parochie wil op de plaats van de gesloopte kerk in Berlicum een klein liturgsch centrum bouwen en in gebruik nemen, en vervolgens ook de Sacramentskerk in Middelrode slopen.

- De eerste natuurbegraafplaats in de provincie Noord-Brabant komt waarschijnlijk te liggen op de Hooghei in Berlicum. Initiatiefnemer Martin Binder is bezig met het uitwerken van zijn ideeën voor een natuurbegraafplaats. De nieuwe begraafplaats komt in een bosgebied van zo'n 11 hectare.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Berlicum heeft 22 rijksmonumenten.

- De Hervormde (PKN) kerk (Raadhuisplein 4) is een eenbeukige kerk met toren van drie geledingen. De oorspronkelijke 13e-eeuwse toren, het 15e-eeuwse schip en een orgel van W.H. Kam uit 1859 zijn in 1944 verwoest. Het 15e-eeuwse koor bleef behouden en is in 1949 gerenoveerd naar ontwerp van F.J.A. den Tex en J. Hillebrants, en met een nieuw smaller schip verlengd. In 1953 voorzien van een nieuwe toren van drie geledingen. Bij een uitbreiding in 1999 is het schip voorzien van moderne erkers.

- Voormalig gemeentehuis De Plaets (Raadhuisplein 8) is een eenvoudig classicistisch gebouw uit ca. 1800.

- De voormalige sigarenmakerij (Hoogstraat 103) uit 1895 is een gemeentelijk monument.

- Mariakapel.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- "De Fietsen Verzamel Beurs in Berlicum (voorjaarsbeurs op een zondag in april, najaarsbeurs op een zondag in oktober, in oktober 2019 voor de 16e keer) is dé beurs voor antieke en klassieke fietsen en fietsen met hulpmotor van voor 1970. Het concept van de beurs is: direct verkopen uit de auto, oftewel de auto mee naar binnen en je spullen uitstallen voor de auto. Hiermee maken we het gemakkelijk voor de deelnemers en voor ons. Geen tafels van de organisatie maar zelf zorgen voor displaytafels. Als de hallen volgeboekt zijn bekijken we of er een stukje openluchtverkoop mogelijk is. Is de beurs vol, dan is dit wellicht een optie. Tijdens de beurs kunnen we ruimte maken voor een fietsenveiling mits er voldoende aanbod is. We houden allen een veiling als het aanbod zodanig groot is dat dit het opzetten van een veiling rechtvaardigt. Ook voor maar een of enkele fietsen ben je welkom om ze hier op de beurs aan te bieden. Voor € 2,- staat je fiets in de 'schijnwerpers' en dus in beeld voor de bezoekende liefhebbers. Locatie en openingstijden: Manege De Schutskooi, Laar 6. Open van 09.00-15.00 uur. Toegang € 5,- per persoon. Kinderen tot 12 jaar gratis toegang."

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Het Dynamisch Beekdal is het gebied rond de beek de Aa tussen kasteel Heeswijk en de A2 rond 's-Hertogenbosch. In dit gebied heeft de Aa in 2014 een andere, meer kronkelende loop gekregen. Ook is er een ecologische zone gerealiseerd die verschillende natuurgebieden met elkaar verbindt. Rondom de beek in deze ecologische zone kan de natuur zich vrij ontwikkelen. Bij extreme wateroverlast worden landbouwgebieden langs de beek ingezet voor waterberging. Zie verder het projectplan Hersend en Aaveld – Dynamisch Beekdal.

Terug naar boven

Beeld

- Fotoreportage van Berlicum door Kees Wittenbols uit Breda. Zie onderaan de pagina ook deel 2.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Berlicum (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Nieuws: - Sinds 2014 is er het glossy magazine BaMi (1x per kwartaal). "BaMi. Gekke naam hè, voor een blad. Hier in Balkum en Mirroi (Berlicum en Middelrode) zijn ze er inmiddels helemaal aan gewend. BaMi is een vrolijk, pittig en verrassend tijdschrift, speciaal voor deze twee Brabantse dorpen. BaMi vertelt achtergrondverhalen over de mensen die er wonen én over dingen die hen bezighouden. BaMi wil mensen blij maken. Ze aan het lachen brengen, ontroeren en verbinden. De toon is pittig zonder te irriteren. Bekende gezichten, boeiende verhalen en een bijzondere verpakking: die combinatie maakt BaMi onweerstaanbaar.

BaMi wordt gemaakt door ca. 25 professionals uit Berlicum en Middelrode. Mensen die hun geld verdienen met schrijven, fotograferen, ontwerpen en verkopen. Ze werken mee aan BaMi voor de lol, gewoon omdat ze het geweldig vinden
om een blad te maken over hun eigen dorp. En dat proef je. BaMi wordt vier keer per jaar gratis door onze eigen (ook vrijwillige!) bezorgcrew verspreid in de genoemde dorpen, op alle huisadressen zonder Nee/Nee-sticker*. Mensen buiten deze dorpen kunnen BaMi tegen een kleine vergoeding los kopen." - Via deze link zijn alle tot heden verschenen nummers ook online te lezen.
* Inwoners met een Nee/Nee-sticker die wél de BaMi in huis willen krijgen, kunnen bij de winkel van Mieke Wijgergangs een "Ja, ik wil BaMi!"-sticker halen.

- Zorg: - Pieter van Uden en Natascha Woudwijk wonen met hun drie kinderen op hun boerderij op Koesteeg 17 in Berlicum. Pieter verzorgt zijn 150 kalveren, 100 schapen, 8 hereford koeien, 20 pensionpaarden en 100 kippen. Natascha verzorgt het hele jaar door de katten die verblijven in het kattenpension de Kattenburg. Daarnaast hebben ze nog Zorgboerderij de Elsburg, die dagbesteding biedt aan ex-verslaafden, justitiële klanten en mensen met een verstandelijke en/of psychische beperking. Deze groep wordt ondersteund door professionele begeleiders. Ook de boer en boerin participeren in de groep.

- Het Paardrijk (Koesteeg 39, Berlicum) biedt voor jongeren en volwassenen met een zorgvraag een leuke dagbesteding. De dieren op Het Paardrijk: paarden, kippen, konijnen, honden en katten, hebben ’s ochtends honger en willen graag een handje eten en een schoon bedje om in te slapen. In ruil daarvoor geven ze lekkere eitjes voor bij de lunch, een wandeling in het bos en alle lieve dierenknuffels die je soms heel hard kunt gebruiken. In de ochtend verzorgen ze de dieren, in de middag gaan ze met de dieren aan het werk of gaan ze klussen voor de dieren. Het Paardrijk heeft ervaring met autisme, verstandelijke beperkingen en/of psychische problemen.

Reactie toevoegen