Berkel en Rodenrijs

Plaats
Dorp
Lansingerland
Delfland
Zuid-Holland

zh_gemeente_berkel_en_rodenrijs_in_ca._1870_kaart_j._kuijper.gif

Gemeente Berkel en Rodenrijs in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Berkel en Rodenrijs in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Berkel en Rodenrijs

Terug naar boven

Status

- Berkel en Rodenrijs is een dorp in de provincie Zuid-Holland, in de streek Delfland, gemeente Lansingerland. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2006.

- De gemeente Berkel en Rodenrijs is in 1855 vergroot met de gemeente Tempel, die overigens toen reeds sinds lange tijd onbewoond was (!). Tempel moet dit Guinness Book of Records-record van kleinste gemeente qua inwoners delen met de gemeente De Vennip, die eveneens in 1855 is opgeheven. Vanaf 1512 is de Tempel een Hoge Heerlijkheid: de leenheer mag dus in zijn gebiedje van slechts 12 morgen (ca. 10 hectare) de doodstraf uitspreken! Hiervoor staat er een houten galg aan de Tempelweg. Na de droogmaking is de Hoge Heerlijkheid nog steeds een aparte bestuurlijke entiteit, afgebakend met 8 mijlpalen. Eén van die grenspalen is recentelijk teruggevonden. Deze is aangeboden aan de historische vereniging. Op de steen staat aan de ene kant de T van de Tempel, aan de andere zijde staat BR voor Berkel en Rodenrijs. Langs het Polderpad op de grens van de Tempel is een replica geplaatst.

- Wapen van de voormalige gemeente Berkel en Rodenrijs.

- Onder het dorp Berkel en Rodenrijs valt ook de buurtschap Noordeinde.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
1266 en 1280-1287 Berkel. 1130-1161 kopie ca. 1420 Roderinse, 1156 kopie begin 13e eeuw Roderisa, in de Volkstelling van 1840 heette Rodenrijs 'Zuideinde of Roodenreis'.

Naamsverklaring
Berkel = samenstelling van berk 'berkenboom' en lo 'bos' (meestal op hoge zandgrond) en aldus 'berkenbos'. Rodenrijs wordt gezien als een samenstelling van het verbogen kleuradjectief rood en rijs 'rijshout, takken'.(1)

Terug naar boven

Ligging

Berkel en Rodenrijs ligt ZW van Bleiswijk, W van Bergschenhoek (het gebied van deze 3 dorpen wordt gezien hun voorletters de 3B-hoek genoemd), N van Rotterdam (Rotterdam The Hague Airport, voorheen vliegveld Zestienhoven).

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Berkel en Rodenrijs 160 huizen met 1.149 inwoners, verdeeld in dorp Berkel 48/339 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Zuideinde of Rodenrijs 27/192, Bovenmolens bij de Zwet 6/43, Noordeinde 70/512 en buurtschap Leedeweg en polder Westpolder samen 9/63. Tegenwoordig heeft het dorp ca. 9.000 huizen met ca. 22.000 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Ontstaan en eerste ontwikkelingen
Vanuit Vlaardingen is het veengebied in deze regio in de 11e en 12e eeuw ontgonnen door slootjes te graven zodat het natte gebied kon afwateren. Op die manier kon de drassige grond worden rijp gemaakt voor landbouw en veeteelt. Zo ontstond als een van de eerste dorpen in deze regio het ontginningsdorp Ouerscie ofwel Overschie. Vanuit Overschie werkte men verder noordwaarts. Gaandeweg ontstond het gebied dat Roodenrise werd genoemd. Omstreeks het midden van de 11e eeuw werd daar een eenvoudig kerkje gebouwd. Het dorpje Berkel lag in het gebied Rodenrijs en is daarmee altijd al een geheel geweest. In 1266 kwam er een stenen kerk in Berkel, op de plaats van de huidige Dorpskerk.

Watermolens
In de 14e eeuw was het ontgonnen gebied zover ontwaterd dat het veen begon in te klinken. Het was nu nodig om het water via de inmiddels hoger gelegen rivieren met behulp van watermolens af te voeren.

Ambachtsheren
De graaf van Holland kon het grote gebied niet alleen besturen en gaf het bestuur van dorpen in handen van rijke vrienden en machthebbers. Deze bestuurder, de ambachtsheer, moest hier wel voor betalen en kreeg zo’n ambacht dan “in leen”.

De Tachtigjarige Oorlog
Berkel en Rodenrijs heeft ernstig geleden gedurende de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648), vooral tijdens het ontzet van Leiden. Om de Spanjaarden dwars te zitten zijn diverse dijken doorgestoken en is het land onder water gezet. Op deze manier konden de Geuzen met hun schepen naar Leiden varen. De keerzijde hiervan was dat het omringende land niet meer gebruikt kon worden voor landbouw of veeteelt, waardoor de Berkelse bevolking nog jarenlang honger en armoede heeft geleden.

De Reformatie
Ook de Reformatie is aan Berkel en Rodenrijs niet voorbijgegaan. Het kerkgebouw ging over naar de Gereformeerden en de katholieken hadden lange tijd geen rechten meer. Desondanks bleef het dorpsbestuur nog lang in katholieke handen en vindingrijkheid maakte dat deze groep in stand bleef en zelfs groeide. Rond 1640 werd een huis als schuilkerk ingericht en rond 1725 besloot men een echt kerkje te bouwen. In 1865 werd de eerste steen gelegd van het huidige RK kerkgebouw. Intussen had ook de Remonstrantse Gemeente een eigen kerk in de Kerkstraat, waar tot 1862 is gepreekt. De Dorpskerk was in 1732 zo vervallen geraakt dat niemand er meer in durfde. De kerk werd daarom afgebroken en vervangen door het thans nog bestaande gebouw. De toren en het koor bleven tijdens de sloop behouden maar het koor is in 1948 gesloopt, zodat de toren nu het oudste gebouw in het dorp is.

Turfsteken
In de 15e eeuw was men begonnen met turfsteken omdat het steeds moeilijker werd om het drassige land voor veeteelt en akkerbouw te gebruiken. Bovendien leverde turf meer geld op voor de grondeigenaren. De vraag naar turf als brandstof steeg niet alleen door de bevolkingsgroei, maar ook door de aanwezigheid van brouwerijen in het naburige Delft en Rotterdam. Door het baggeren met een beugel kon ook dieper gelegen turf worden gestoken en veranderde het land in grote waterplassen. Dit leidde op den duur tot grote gevaren: wegen kalfden af en spoelden weg, maar ook epidemieën konden zich sneller ontwikkelen, wat in de buurdorpen Bergschenhoek en Bleiswijk ook gebeurde. Berkel en Rodenrijs was een lintdorp geworden: een lint van bebouwing omgeven door water. Toen nagenoeg alle veen was afgegraven, viel daarmee de bron van inkomsten weg en de bevolking verarmde.

Droogmakerij
In 1776 was de situatie onhoudbaar geworden en begon men van hogerhand middels watermolens met de droogmaking van de Noord-, Zuid- en Westpolder. In de 19e eeuw zijn met behulp van stoomgemalen in tien jaar tijd de laatste veenplassen drooggemalen: de Nieuwe Rodenrijse Droogmakerij (1844-1848), de Oostmeerpolder (1848), de Bergboezem (1854) en de Polder Oude Leede (1855). De bevolking groeide weer en de welvaart nam toe. De tuinbouw langs de Berkelse vaarten ontwikkelde zich razendsnel en werd de toekomst van Berkel en Rodenrijs. Berkelse tuinders richtte in 1904 de Berkelse Groenteveiling op.

Vinex en groei
Door de aanwijzing van Berkel en Rodenrijs in de jaren negentig tot groeigemeente ('Vinex-gemeente'), is het dorp snel gegroeid van 5.700 in 1950 tot een huidig inwonertal van ca. 22.000. (bron: Historische Vereniging)

Historische vereniging
In het begin van de jaren zestig van de vorige eeuw was dhr. S.C. Eldering er als amateurhistoricus achter gekomen dat Berkel en Rodenrijs rond het jaar 963 als woonplaats is ontstaan en dus in 1963 zijn 1000-jarig bestaan mocht vieren. Dit was de aanleiding voor meester B. Kennepohl, Wim van der Louw en Sieb Eldering om in 1963 de Historische Vereniging Het Ontgonnen Land op te richten. De naam was ontleend aan de polders die van het water, ontstaan na het turfsteken, waren teruggewonnen. De vereniging organiseerde diverse activiteiten waaronder een groots opgezette tentoonstelling, diverse lezingen en uitstapjes. Toch was de vereniging geen lang leven beschoren. Na het overlijden van meester Kennepohl in mei 1966 bleek het steeds moeilijker om de vereniging actief te houden. De tijd was er nog niet rijp voor; historie leefde nog niet zoals nu, waardoor het oude dorp zonder enig protest gesloopt kon worden. En ook de vereniging ging ter ziele. Het blad Ontgonnen Land is door uitgever Wim van der Louw onder de naam De Nederlandse Studiën voortgezet onder voorwaarde dat er in elke aflevering een historisch artikel over onze gemeente in zou staan.

Als opvolger is Historische Vereniging Berkel en Rodenrijs opgericht. Vermoedelijk in 2005 (op hun site vertellen zij het niet, althans wij kunnen het daar niet vinden), omdat zij sinds dat jaar hun kwartaalrijdschrift Het Lint uitgeven. De vereniging heeft ten doel: het bevorderen van kennis en belangstelling voor de geschiedenis van het dorp en omgevingl; het stimuleren van behoud en bescherming van historische bebouwing, monumenten en andere voorwerpen van (cultuur)historie. De vereniging tracht dit doel te bereiken onder meer door: houden van bijeenkomsten, voordrachten, excursies, schoolprojecten en tentoonstellingen, onderhouden van de website; stimuleren en doen uitvoeren van studies en/of onderzoeken op geschiedkundig gebied; stimuleren en verzorgen van publicaties; verzorgen van een verenigingsperiodiek; inventarisatie en registratie van historische monumenten en voorwerpen; beheren, in eigendom verkrijgen, huren of in bruikleen nemen van (cultuur)historische voorwerpen. Het stichten, in stand houden en beheren van een oudheidkamer en/of museum al dan niet in samenwerking met een andere instantie. Wat dat laatste betrett, heeft men momenteel in onderzoek of samen met Historische Vereniging Den Berchsen Hoeck en Oudheidkundige Vereniging en Museum Bleiswijk tot één historische vereniging voor de gehele gemeente Lansingerland kan worden gekomen.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- In de Z oksel van de hoek Rodenrijseweg/Bonfut ligt het terrein van de vroegere palletfabriek Hordijk. Dit terrein zou in 2008 al worden bebouwd met een nieuwe woonwijk, maar door de toenmalige crisis op de woningmarkt is dat uitgesteld. Het terrein ligt deels op grondgebied van de gemeente Rotterdam. Dat deel betreft 17.000 m2. Omdat het onpraktisch is als één wijk onder twee gemeenten valt, gaat dit deel in 2020 door grenscorrectie over naar de gemeente Lansingerland, zodat de nieuwe wijk geheel op grondgebied van Berkel en Rodenrijs komt te liggen. In de in of vanaf 2020 te realiseren wijk komen ca. 120 gasloze woningen. Het betreft zowel appartementen, twee-onder-eenkapwoningen, rijwoningen als vrijstaande woningen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Berkel en Rodenrijs heeft 6 rijksmonumenten, zijnde de schutsluis uit 1862 bij Zwethkade 2, Molen De Valk met molenaarswoning (dat zijn er 2) en de Hervormde Dorpskerk met toren en toegangshek (dat zijn er 3).

- Berkel en Rodenrijs heeft 17 gemeentelijke monumenten.

- De RK Onze Lieve Vrouw Geboortekerk (Noordeindseweg 102) is in 1865-1868 gebouwd naar een ontwerp van architect W.J. van Vogelpoel. Toen rond 1860 de kerk uit 1731 te klein was geworden, ontstond behoefe aan de bouw van een grotere kerk. Over de beoogde locatie van de nieuwe kerk heeft enige discussie plaatsgevonden; de boeren 'in het noorden' wilden de oude plek aanhouden; anderen wilden dat de kerk dichter bij het dorp kwam te staan. De nieuwe kerk is uiteindelijk op de bestaande locatie gebouwd. In 2009 is de kerk door in een verkiezing van omroep NCRV tot 'mooiste kerk van Zuid-Holland' verkozen. In 2014 is besloten om tot een grote restauratie van de kerk over te gaan. Anno 2017 stond de kerk geheel in de steigers. De kerk maakt tegenwoordig deel uit van de in 2015 opgerichte Parochie Christus Koning, die de kerken en geloofsgemeenschappen van alle dorpen in de gemeenten Lansingerland en Pijnacker-Nootdorp omvat.

- De huidige Hervormde (PKN) Dorpskerk (Kerksingel 1) dateert uit 1732 en verving een oudere kerk op dezelfde locatie uit 1347, die in slechte staat geraakt was; "Toen op eerste kerstdag 1731 het kerkgebouw zo kraakte dat de meeste gemeenteleden de dienst van die dag niet uitzaten en voor afloop het gebouw verlieten, besloot men over te gaan tot nieuwbouw." De toren dateert uit 1500. In de toren is nog een gevangenis aanwezig, een 'kerker', deze werd gebruikt door de burgerlijke gemeente, die eigenaar was van de toren. In 1956 heeft de Hervormde Gemeente de toren voor een symbolisch bedrag van fl 1,= overgenomen. Het oorspronkelijk eenklaviers orgel is in 1801 gebouwd door orgelbouwer Knipscheer uit Amsterdam en in 1956 uitgebreid naar twee klavieren. Het orgel wordt regelmatig bespeeld door vaste organist Arjan Breukhoven. Soms zijn er optredens in combinatie met grote koren zoals het Hollands Christelijk Mannenkoor, het Randstedelijk Mannenkoor en Christelijk Mannenkoor Prins Alexander.

- Molen De Valk (Molenweg 109) staat in het buitengebied van Berkel en Rodenrijs, iets ten zuiden van buurtschap Oude Leede. De uit 1772 daterende molen staat aan de Berkelse Zweth, bemaalde oorspronkelijk de polder Berkel en is sinds 1954 in gebruik als woning. Ook de bijbehorende molenaarswoning wordt bewoond. Het zijn beide rijksmonumenten. In 1991 is een grote restauratie uitgevoerd. Sindsdien is de molen weer regelmatig draaiend te zien. Door een aanbouw kan de molen niet bij westenwind draaien. De molen is niet te bezichtigen.

- Sluisje.

- Sluiswachtershuisje.

- Dorpspomp bij de NH Dorpskerk.

- De boerderij van Koot (Laan van Koot 5) is de enige bewaard gebleven 17e-eeuwse boerderij in de gemeente Lansingerland.

- Boerderij van Olsthoorn (Rodenrijseweg 54).

- Hoge Huis (Noordeindseweg).

- Wolstalletje (Nieuwstraat).

- 18e-eeuwse smederij (Herenstraat 26) met authentiek interieur.

- Molenaars Oude Tractoren Museum in Berkel en Rodenrijs omvat een unieke collectie historische tractoren van de roemruchte merken International Harvester, McCormick en Farmall. Op Museumhoeve Molenaar maak je kennis met deze prachtige tractorencollectie, en met ander landbouwmaterieel en erfgoed van het platteland van de 20e eeuw. Stichting Molenaars Oude Tractoren Collectie heeft als doel om deze historische tractoren en het bijbehorend agrarisch erfgoed in een bijzondere, authentieke boerderij (de oudste delen stammen uit 1787!) te behouden, te restaureren en voor het publiek tentoon te stellen. Zodat iedereen kennis kan nemen van het cultuurhistorisch verleden van het alledaagse plattelandsleven.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- "Op Muziekfestival Concert at The Park (op een zaterdag in maart, in 2020 voor de 3e keer) treden grote namen op. In 2019 waren dat bijvoorbeeld Jan Smit, Glennis Grace, Coen en Sander (Radio 538), Django Wagner, Het Feestteam en dj Maurice. Samen met de 5.000 bezoekers maakten zij er een groots feest van op het evenemententerrein (naast De Windas) in het Annie M.G. Schmidtpark. Toegang tot het feest is vanaf 18 jaar. Jaarlijks wordt een aantal goede doelen uitgekozen. In 2019 waren dat de Mattheusschool, de drie jeugdfestivals in Berkel en Rodenrijs, Bergschenhoek en Bleiswijk en Sailing Kids.

De organisatie is in handen van De Ronde Tafel 136 in Berkel en Rodenrijs. Deze club bestaat gemiddeld uit 20 leden: mannen tussen de 25 en 40 jaar. Veertigjarigen moeten ‘de tafel’ verlaten. De Ronde Tafel 136 maakt deel uit van de Nederlandse Tafelronde en van de International Round Table. De Ronde Tafel 136 steunt meerdere maatschappelijke doelen door middel van de persoonlijke inzet van de leden en door inzameling van geld. Maar er worden jaarlijks ook een of meerdere festiviteiten georganiseerd om geld in te zamelen. Zoals Concert at the Park. Een groot aantal inwoners van Lansingerland draagt de gekozen goede doelen een warm hart toe. Reden te meer om aanwezig te zijn bij het Concert at the Park." Voor een indruk zie de videoreportage van vlogger AltijdGek van editie 2019 en de aftermovie van editie 2019.

- Avondvierdaagse (juni).

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- De gezellige markt in Berkel, iedere woensdag in het centrum, trekt altijd veel bezoekers.

Terug naar boven

Beeld

- Facebookpagina met oude foto's, ansichten en krantenartikelen van Berkel en Rodenrijs.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en tweedehands boeken over Berkel en Rodenrijs (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Lokale links: - Links naar sites van instanties in Berkel en Rodenrijs.

Reactie toevoegen