Bad Nieuweschans

Plaats
Dorp
Oldambt
Oldambt
Groningen

gemeente_nieuweschans_anno_ca._1870_kaart_j._kuijper_kopie.jpg

Gemeente Nieuweschans anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Gemeente Nieuweschans anno ca. 1870, kaart J. Kuijper (collectie www.atlasenkaart.nl)

Fluks Bad Nieuweschans.jpg

Nieuweschans heet sinds 2009 officieel Bad Nieuweschans

Nieuweschans heet sinds 2009 officieel Bad Nieuweschans

bad_nieuweschans_spelfout_op_richtingbord_bij_zuidbroek.jpg

Het wordt tijd voor een cursus Nederlands voor de bordenmakers, met al die taalfouten. Als je Nieuweschans afbreekt, moet dat met een kleine s. Nu lijkt het of de plaats Bad Nieuwe-Schans heet (bord bij de oprit naar de A7 bij Zuidbroek, 2015). (©Google)

Het wordt tijd voor een cursus Nederlands voor de bordenmakers, met al die taalfouten. Als je Nieuweschans afbreekt, moet dat met een kleine s. Nu lijkt het of de plaats Bad Nieuwe-Schans heet (bord bij de oprit naar de A7 bij Zuidbroek, 2015). (©Google)

nieuweschans gezicht op hotel de nederlanden 1905 [640x480].jpg

Bad Nieuweschans, gezicht op Hotel De Nederlanden, 1905 (toen heette het dorp nog 'gewoon' Nieuweschans)

Bad Nieuweschans, gezicht op Hotel De Nederlanden, 1905 (toen heette het dorp nog 'gewoon' Nieuweschans)

bad_nieuweschans_voormalige_synagoge.jpg

Bad Nieuweschans, de synagoge uit 1811 (links) is sinds 1925 niet meer als zodanig in gebruik (© Harry Perton/https://groninganus.wordpress.com)

Bad Nieuweschans, de synagoge uit 1811 (links) is sinds 1925 niet meer als zodanig in gebruik (© Harry Perton/https://groninganus.wordpress.com)

Bad Nieuweschans

Terug naar boven

Status

- Bad Nieuweschans is een dorp in de provincie Groningen, gemeente Oldambt. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1989. In 1990 over naar gemeente Reiderland, in 2010 over naar gemeente Oldambt.

- Wapen van de voormalige gemeente Nieuweschans.

- Onder het dorp Bad Nieuweschans vallen ook de buurtschappen Booneschans en Hamdijk en een deel van de buurtschap Oudezijl.

Vroeger was er ZW van Bad Nieuweschans ook nog een buurtschap Tutjeshut, gelegen rond de splitsing van de Westerwoldse Aa met de toenmalige Oude Aa. Begin 19e eeuw komt het toponiem voor het eerst op kaarten voor, met de spelling Tuitjers Hutte. Toen nog met vermoedelijk alleen een watermolen met molenaarswoning. Rond 1910 is hier als onderdeel van de aanleg van het Tijdenskanaal een 'voetdraaibrug' gebouwd, met bijbehorende brugwachterswoning. Tot 1960 staat er ook nog een gemaal, in dat jaar vervangen door een groter gemaal te Ulsda die de oude gemalen te Ulsda en Tutjeshut vervangt. Ter plekke is geen bebouwing meer aanwezig. Voor zover deze er toen nog was, vermoeden wij dat de laatste bebouwing van Tutjeshut is verdwenen bij de aanleg van de A7 ter plekke, mede i.v.m. de (naar wij aannemen zandafgravings-)plassen die daar zijn ontstaan. Uit archiefstukken blijkt dat te Tutjeshut o.a. schipperskinderen zijn geboren en overleden. Nadere informatie over de vroegere buurtschap Tutjeshut.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
Nieuwe Schans, Langeakker, Lange-Akker, Nieuwe-Schans of Lang-Akker-Schans, 1852 Nieuwe-Schans of Langakker-Schans, 1881 Nieuweschans, 1903 Nieuwe-Schans.

Naamgeving
Nieuweschans heet sinds 2009 officieel Bad Nieuweschans. Daarmee wil het dorp zich als kuuroord profileren (zie verder bij Geschiedenis). De plaatsnaamborden zijn daar in 2009 op aangepast. Bijzonder is dat de naam ook is aangepast in het postcodeboek en in de BAG (in tegenstelling tot het Limburgse Valkenburg, waar inwoners en bedrijven ook Bad voor de plaatsnaam in het adres mogen zetten, maar dat is facultatief en niet geformaliseerd. Voor postcodeboek en BAG is dat 'gewoon' Valkenburg gebleven).

Terug naar boven

Ligging

Bad Nieuweschans ligt NO van Winschoten, ONO van Beerta en grenst in het Z aan de A7 en in het O aan Duitsland.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Nieuweschans 166 huizen met 934 inwoners, verdeeld in fort Nieuweschans 131/731 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Oudezijl (deels) 13/75 en Hamdijk 22/128. Tegenwoordig heeft Bad Nieuweschans ca. 600 huizen met ca. 1.500 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Het grondgebied van de streek Reiderland is in de 14e eeuw bijna geheel door de Dollard verzwolgen. Nadat het land in de 16e eeuw nog eens door zware stormvloeden wordt geteisterd, kan de Dollard zich in twee richtingen in het achterland uitbreiden. Vanaf die tijd begint men snel de zee terug te dringen. Dit gebeurt zowel door natuurlijke aanslibbing als door actieve inpoldering. Hierdoor wordt ook het strategisch belangrijke grensgebied uitgebreid.

Daarom is in 1628 in opdracht van stadhouder Ernst Casimir van Nassau op de toenmalige Dollarddijk van de in 1605 bedijkte nieuwe polder Bunderneuland, Nieuweschans als vesting aangelegd ter vervanging van Oudeschans. Deze nieuwe schans krijgt de vorm van een regelmatige gebastioneerde vijfhoek omgeven door wallen en grachten, met twee poorten: de Bellingwolderpoort en later ook de Winschoterpoort. Binnen de schans ontstaat een regelmatig stratenpatroon met in het midden een brede hoofdas, waarop geëxerceerd wordt. Gedurende de 17e en 18e eeuw wordt de vesting nog versterkt en uitgebreid. Gedurende meer dan twee eeuwen behoudt deze vesting haar strategische betekenis en doorstaat zij veroveringen en plunderingen.

Nadat echter het Nederlandse garnizoen zich in 1815 terugtrekt en de regering in 1870 besluit om de vesting op te heffen, raakt Nieuweschans geleidelijk in verval. Wallen worden afgegraven, grachten worden gedempt en het oorspronkelijke karakter van de grensvesting lijkt verloren. De gehele ontmanteling heeft 35 jaar in beslag genomen. Van de vesting blijft weinig over. Nog te herkennen was de oude vestingweg in het centrum. De vestingvorm was alleen in de verkaveling van een deel van het stratenplan nog terug te vinden. Rond de jaren zeventig neemt de belangstelling voor dit historisch belangrijke grensplaatsje echter weer toe. Een grondige restauratie wordt uitgevoerd. Sinds 1974 is de dorpskern een beschermd dorpsgezicht.

Van vesting naar kuuroord
Sinds 1985 is Nieuweschans het eerste kuuroord van Nederland. Dit is ontstaan doordat in de bodem onder de oude vesting, op 600 meter diepte, zout bronwater is gevonden. Het water is niet alleen zout, maar zit ook nog vol mineralen. Het water wordt rechtstreeks uit de bron opgepompt naar het kuurbad. Om dit kuur-aspect te profileren, is de plaatsnaam in 2009 officieel veranderd in Bad Nieuweschans (zie verder hierboven bij Naam).

- Toen Bad Nieuweschans nog als vesting diende, woonden in de Kanonnierstraat de kanonniers. Zij behoorden tot de lagere rangen van de militaire gemeenschap en moesten dus genoegen nemen met een zeer eenvoudig onderkomen. Het Vestingmuseum is gehuisvest in een van de voormalige kanonniersbarakken (1e Kanonnierstraat 2). Onder het lage balkenplafond tref je een kleine, overzichtelijke tentoonstelling aan over de geschiedenis van Bad Nieuweschans en zijn directe omgeving. Centraal in het museum is een grote maquette opgesteld waarmee de vesting wordt weergegeven zoals ze er omstreeks 1825 moet hebben uitgezien, met wallen en een brede gracht.

In het vestingmuseum bevinden zich landkaarten, en panelen waarop de geschiedenis en ontwikkeling van Bad Nieuweschans wordt weergegeven. Tevens zijn er vele voorwerpen (uit opgravingen) en documentatiemateriaal over het vestingdorp tentoongesteld. Er is ook een groot digitaal foto- en filmarchief ter inzage aanwezig. In het Vestingmuseum zijn tevens veel folders en flyers over de bezienswaardigheden in het dorp en omgeving te verkrijgen. Een ideaal punt dus om hier je ontdekkingstocht door de vesting en omgeving aan te vangen!

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Dorpsvisie Bad Nieuweschans (2017).

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Bad Nieuweschans heeft 47 rijksmonumenten.

- Nadat joden zich hier reeds sinds 1630 vanuit Duitsland hebben gevestigd, komt er in 1811 een synagoge op Achterstraat 40. Nieuweschans en Bellingwolde worden samen een joodse gemeente. Door terugloop van het aantal joodse inwoners in de jaren twintig van de 20e eeuw wordt het pand in 1925 gesloten en verkocht. In 1934 realiseert men een 'bidlokaal' in Bellingwolde. De joodse begraafplaats bij de Bunderpoort is vrij toegankelijk.

- Gevelstenen in Bad Nieuweschans.

- Als je al relaxend over het terrein van wellnesscentrum Fontana Resort Bad Nieuweschans rondloopt, kun je zomaar ineens een ruim 9 meter hoog standbeeld van Lenin tegen het lijf lopen. Ondernemer Henk Koop uit Tjuchem had het beeld in 1997 geïmporteerd, waarna het een tijd in dat dorp heeft gestaan. In 2010 heeft Koops het beeld in bruikleen afgestaan aan het wellnesscentrum. Vandaar.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Paasmarkt Bad Nieuweschans (tweede paasdag).

- De Vakantie Spelweek (aan het eind van de zomervakantie) is drie dagen met allerlei sport- en spelactiviteiten e.d. voor kinderen in de basisschoolleeftijd.

- Sinterklaas.

Terug naar boven

Landschap, natuur en recreatie

- Kinderboerderij Bad Nieuweschans (sinds 1970) heeft een mooi groot terrein, waar de dieren gewoon door elkaar lopen. Je kunt genieten zo zittend tussen de levende have of vrijwillig meehelpend om de kinderboerderij in stand te houden. Alles is particulier initiatief. Zonder grotere en kleinere particuliere bijdragen zou de kinderboerderij niet kunnen bestaan. Dankbaar zijn zij dan ook voor diegenen die steeds weer sponsoren, zowel financieel als door daadwerkelijke ondersteuning (vrijwilligers op de markt en op de boerderij en alle anderen die werken achter de schermen). De speeltuin is overdag - bij daglicht - altijd open. Ouders let a.u.b. op dat er geen rommel op het terrein wordt achtergelaten.

- Veel van de eindeloze biljartlaken-weiland-landschappen en graanvelden zijn pas ontstaan door de ruilverkavelingen van na de Tweede Wereldoorlog, maar ook in de 19e eeuw heeft al veel geboomte plaatsgemaakt voor de grootschalige landbouw. Een bezoeker aan Nieuweschans in 1857 verwoordt dat als volgt: "Buiten de Nieuwe Schans is het gras-, niets dan gras- en bouwland en, helaas! weinig geboomte, en waarom? Had dan nooit een Nieuw Schansser of die om de oude veste wonen lust om te leven en zich te bewegen onder het groene loof van welig geboomte? Wel zeker, en dit toonden de bewoners van het plaatsje zelf door hun groen gewelfde binnenplein, maar de Mammon, de lijfarts der tegenwoordige Maatschappij, ontzegt den landman dit genot en geeft hem weliger wasdom van het in die vette oorden zoo gebenedijde koolzaad, in ruil. Dit zooveel welvaart aanbrengend product der akkers, ‘t welk in den bloeitijd eene zee van golvend goud vertoont, wil de opene lucht. En wat het zwaarste is moet het zwaarste wegen!"

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Bad Nieuweschans (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Bad Nieuweschans.

- Nieuws: - Nieuws uit Bad Nieuweschans op Facebook.

- Belangenverenigingen: - Inwoners van dit dorp plus buurtschap Oudezijl zijn automatisch en gratis lid van Dorpsbelangen Bad Nieuweschans.

- Als in 1969 de snelweg A7 tussen Nieuweschans en Groningen wordt geopend, is het gedaan met de bedrijvigheid in het dorp. Al het doorgaande verkeer gaat sindsdien immers om het dorp heen; al kort na de ingebruikname van de snelweg is er geen vrachtauto of toerist meer in de dorpskern te bekennen. Vele middenstanders moeten noodgedwongen hun winkel of bedrijf sluiten. Het gevolg hiervan is dat met name aan de Voorstraat panden in verval raken en leeg komen te staan.

Gelukkig ziet de gemeente direct het gevaar en besluit eind 1970 de synagoge en de bijbehorende leraarswoning aan te kopen. In overleg tussen de gemeente en de Rijksdienst voor Monumentenzorg wordt besloten de synagoge en de woning te restaureren in plaats van af te breken. Op 13 maart 1973 wordt de restauratie afgerond. Na dit succes wil de gemeente meer panden restaureren, met name aan de Voorstraat. Ook de Rijksdienst en de Provincie vinden dit een goed idee. Om daarvoor subsidie te verkrijgen is het beter een zelfstandige stichting in het leven te roepen. Deze stichting zou dan trekker en duwer van de restauratie aan de Voorstraat worden. Met dit doel is in 1974 Stichting Vrienden van de Nieuwe Schans opgericht.

De stichting stelt zich ten doel om in samenwerking met de gemeente: Bad Nieuweschans, waar mogelijk, in de algemene belangstelling te plaatsen en te houden; het in 1975 als beschermd dorpsgezicht aangewezen deel van het dorp voor verval te behoeden; de belangstelling voor de geschiedenis van het vestingdorp en zijn omgeving aan te moedigen. Tijdens het 350-jarig bestaan van het dorp in 1978 is het Vestingmuseum aan de 1e Kanonnierstraat gereed gekomen. Medio 1983 is met de oplevering van het gerestaureerde 'Kloktorentje' het project 'restauratieplan' succesvol afgesloten. Later is het karakteristieke pand eigendom geworden van de stichting. In 2015 heeft de stichting de muziekkoepel aan de Voorstraat van de gemeente gekocht. Eens in de vijf jaar, in de jaren die op een 3 of 8 eindigen, organiseert de stichting een reünie voor Schanskers en oud-Schanskers. Ook organiseert de stichting sinds 1990 op de 3e zondag van januari een Nieuwjaarsconcert voor donateurs.

- Muziek: - Harmonie Kunst naar Kracht is opgericht in 1928 en heeft dus in 2018 het 90-jarig bestaan gevierd. Ze hebben wel behoefte aan nieuwe leden, want de bezetting is tegenwoordig aan de krappe kant. Ze werken wel samen met de muziekvereniging in Finsterwolde, maar dan nog blijft het krap om een volwaardige uitvoering te kunnen maken.

- Sport: - Voetbalvereniging v.v. Nieuweschans is opgericht in 1921, en bestond aanvankelijk vooral uit mensen die bij de NS werkten. - Jeugdvoetbalafdeling SJO Kroonpolder is niet in de gelijknamige buurtschap gevestigd, maar is in 2016 voortgekomen uit een fusie van de jeugdvoebalafdelingen van de voetbalverenigingen in de dorpen Drieborg en Bad Nieuweschans. De jeugd speelt op de accommodaties in de beide dorpen.

- Tennisvereniging LTC De Kanonniers.

- "Bad Nieuweschans kent twee hengelsportverenigingen: HSV Nieuweschans en de kleinere Ambtenaren Hengelaarsvereniging Nieuweschans (AHVN). Samen hebben ze tegen de 600 leden. Allebei huurden ze nog eigen visrechten op de plaatselijke wateren van de gemeente Oldambt. Deze visrechten zijn in 2018 overgegaan naar Hengelsportfederatie Groningen Drenthe, zodat ze konden worden toegevoegd aan de VISpas, waardoor iedereen met een VISpas er nu van kan genieten. De federatie heeft na de overdracht ook de toegankelijkheid van een van de wateren verbeterd. Voorheen was de oever onbegaanbaar door een dichte begroeiing met bramenstruiken. Ook kijkt de federatie of ze van een van de wateren een zogeheten Ed Stoop Visvijver kunnen maken door er extra vis uit te zetten, zodat jong en ouder goede vangstkansen hebben." (bron: Hengelsportfederatie Groningen Drenthe)

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Bad Nieuweschans nieuw en - idem oud.

Reacties

(3)

Er hebben voor zo ver ik weet 3 families gewoond: Bultena, Arends en Meijer. De laatste was verantwoordelijk voor het gemaal en Bultena was naast zijn werk brugwachter. Er kwamen regelmatig boten langs met turf uit de veenkoloniën.

In de rubriek Nieuws staat per abuis Facbook.

Dank voor de tip Lex! Ik heb het aangepast (over ca. een dag te zien, omdat de site naar de bezoekers toe 1x per dag wordt ververst).

Reactie toevoegen