Amersfoort

Plaats
Stad en gemeente
Amersfoort
Eemland
Utrecht

amersfoort_collage.jpg

Amersfoort, collage van stadsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Amersfoort, collage van stadsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Amersfoort Museum Flehite en kerk t Zand 640x480].jpg

Amersfoort, kerk aan 't Zand en Museum Flehite (rechts)

Amersfoort, kerk aan 't Zand en Museum Flehite (rechts)

Amersfoort (2).JPG

Stadsgezicht Amersfoort, gezien vanaf de Appelmarkt

Stadsgezicht Amersfoort, gezien vanaf de Appelmarkt

Amersfoort..JPG

Waterpoort Monnikendam in Amersfoort

Waterpoort Monnikendam in Amersfoort

Amersfoort. (2).JPG

De Lieve Vrouwe Toren in Amersfoort

De Lieve Vrouwe Toren in Amersfoort

Amersfoort.JPG

De zo bekende muurhuizen in Amersfoort

De zo bekende muurhuizen in Amersfoort

UT gemeente Amersfoort in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

Gemeente Amersfoort in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Gemeente Amersfoort in ca. 1870, kaart J. Kuijper

Amersfoort

Terug naar boven

Status

- Amersfoort is een stad en gemeente in de provincie Utrecht, in de streek Eemland.

- Wapen van de gemeente Amersfoort.

- De gemeente Amersfoort is in 1974 vergroot met de gemeente Hoogland. In 1998 heeft de gemeente Amersfoort er middels grenscorrecties kleine stukjes van de gemeenten Nijkerk (= deel van de buurtschap Palestina), Hoevelaken (= voormalige buurtschap Vinkenhoef) en Leusden (= het deel Stoutenburg-Noord van het dorp Stoutenburg) bij gekregen, ten behoeve van beoogde woningbouw en bedrijventerreinen. Vinkenhoef is inmiddels bebouwd met bedrijven, Palestina en Stoutenburg-Noord blijven vooralsnog verschoond van de aanvankelijk beoogde woningbouw.

- De gemeente Amersfoort omvat naast de gelijknamige hoofdplaats verder nog de dorpen Hoogland en Hooglanderveen, een deel van het dorp Stoutenburg en de buurtschappen Birkt (deels), Coelhorst, Palestina (deels) en Zeldert. Dit zijn bij elkaar 1 stad, 3 dorpen en 4 buurtschappen. Een bijzonder geval is de Bernhardkazerne op de Vlasakkers (het bosgebied Z van de dierentuin, Z van de spoorlijn), waar een blauw plaatsnaambord (kombord) 'Vlasakkers' staat, wat een (woon)plaats met die naam lijkt te suggereren. Maar die is er dus niet. Kennelijk beoogt men hiermee aan te geven dat men het kazerneterrein als 'bebouwde kom' beschouwt.

- Onder de stad Amersfoort valt ook een klein deel van de buurtschap Birkt.

Terug naar boven

Naam

Oudere vermeldingen
1028 kopie ca. 1530 Amersfoirde, 1225 Amersforden, 1319 Amervoirde, 1502 Amersfordia, 1573 Amersfort, 1599 Amersfoort.

Naamsverklaring
Betekent voorde 'doorwaadbare plaats' in de rivier de Amer. De -s- zou het restant zijn van een oude genitiefvorm op -ôs (geworden tot -as), die ook voorkomt in de met waternamen gevormde plaatsnamen Ammerzoden, Lexmond en Rijnsburg. Anderen vatten de -s- op als een toevoeging ter vergemakkelijking van de uitspraak. De Tegenwoordige Staat van 1772 vermeldt dat "de gemeene weg, op de plaats, daar nu de Vischmarkt is, door de Eem liep, eer Amersfoort nog ene Stad was". Men beschouwt Amer als een afleiding van Eem (waarvoor zie Eembrugge) met middenvocaal plus -r- suffix. Een dergelijke afleiding is echter in het Germaans niet gangbaar en daarom neemt men aan dat Eem en Amer Pregermaans zijn. Men vermoedt verder dat van de twee beken waaruit de Eem ontstond, de Lunterse Beek Eem en de Barneveldse Beek Amer heette. Zie ook Amerongen.(1)

Terug naar boven

Ligging

Amersfoort ligt in het NO van de provincie Utrecht en grenst in het W aan Soest, in het ZW aan Soesterberg, in het ZO aan Leusden, in het O aan Hoevelaken, in het NO aan Nijkerk en in het N aan Bunschoten-Spakenburg.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft de gemeente Amersfoort, die dan nog slechts de stad omvat, 2.311 huizen met 12.664 inwoners. Tegenwoordig heeft de gemeente ca. 70.000 huizen met ca. 155.000 inwoners (dus inclusief de dorpen Hoogland en Hooglanderveen).

Terug naar boven

Geschiedenis

Industrie
In Amersfoort kwam de industriële revolute pas laat op gang, zo rond 1860. De introductie van stoommachines bevorderde de vestiging van moderne ondernemingen in sterke mate; de eerste stoommachine verscheen in 1866 in de stad. In korte tijd werden talloze speciaal ontworpen fabrieken gebouwd op gunstige locaties: aan de oevers van de Eem en langs uitvalswegen. Toen het gemeentebestuur in 1914 het Eemkwartier bestempelde als industriegebied, kwam de ontwikkeling van de Amersfoortse industrie hier in een versnelling. Vooral bedrijven in de metaalverwerking, de chemie en de productie van genotmiddelen vestigden zich in het Eemkwartier (de wijk begrensd door Puntenburgerlaan, Geldersestraat, Koppelweg en Smallepad).

Na een langdurige afbraakperiode zijn er weinig complexen overgebleven. Op dit moment kent Amersfoort nog 6 (gedeeltelijk) bestaande grotere complexen: Rohm & Haas, NS Wagenwerkplaats, Warner Jenkinson, NCS station aan het Smallepad, Intradal en De Slegte. Naast deze grotere complexen bestaan er verspreid over de stad nog allerlei kleinere industriële restanten en overblijfselen van het waterstaatkundige en militaire verleden uit verschillende perioden. Siesta (Stichting Industrieel Erfgoed in de STad Amersfoort) spant zich in om het industriële erfgoed te documenteren en onderneemt initiatieven die leiden tot behoud. Zo is er een voorlopige lijst van nog aanwezig industrieel erfgoed in Amersfoort opgesteld. Deze lijst wordt regelmatig aangepast en aangevuld. En in 2004 heeft de Amersfoortse fotograaf Tjeerd Jansen in opdracht van Siesta het nog bestaande industriële erfgoed op beeld vastgelegd. De foto’s zijn ondergebracht bij Archief Eemland. Op de site van Siesta vind je tientallen industrieel erfgoed-objecten in tekst en beeld beschreven, verdeeld in de categorieën handel, fabrieken, infrastructuur, spoorwegen en nutsvoorzieningen.

Als je je nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Amersfoort, kun je terecht bij de volgende instanties en sites:

- De in 1878 opgerichte Oudheidkundige Vereniging Flehite heeft als doelstellingen: het stimuleren van de liefde tot en de studie van de historie en de heemkunde, van het gebied, bestreken door de oude gouw Flehite (= grofweg het huidige Eemland); de instandhouding en uitbreiding van Museum Flehite; zo veel mogelijk medewerking te verlenen tot instandhouding en restauratie van oude gebouwen, historische monumenten en andere oudheidkundige zaken te Amersfoort en in de gouw Flehite; het houden van bijeenkomsten ter bespreking van oudheidkundige onderwerpen ter bevordering van de kennis van geschiedenis en kunst. De vereniging heeft een kleine 600 leden.

- Archief Eemland. - Op de site van het archief is o.a. de Historische Encyclopedie van Amersfoort (dr. J.A. Brongers, uitg. Filatop, 1998) online te lezen. Deze encyclopedie behandelt de geschiedenis van de stad en haar inwoners van de vroegste tijd t/m de Eerste Wereldoorlog. De encyclopedie geeft beschrijvingen van ongeveer 3000 trefwoorden variërend van historische personen, gebouwen en straten tot generieke begrippen die vertaald zijn naar de lokale context. Daarnaast worden nog ruim 400 jaartallen uit de geschiedenis van Amersfoort behandeld. De encyclopedie is ook beschikbaar in de publieksruimte van Archief Eemland.

- Museum Flehite is het kunsthistorisch museum van de gemeente Amersfoort. Gevestigd in drie historische panden toont het museum de geschiedenis van de stad en brengt het telkens weer andere tentoonstellingen met (inter)nationale kunst uit de periode van grofweg 1850 tot 1950. Het museum is gevestigd in drie laat-middeleeuwse muurhuizen, gebouwd omstreeks 1540. In de loop der eeuwen zijn de oorspronkelijke woonhuizen ook voor andere doelen gebruikt, zoals pakhuis of zelfs militair hospitaal. In 1890 wordt Breestraat 78 herbestemd tot Museum Flehite. In de loop van de vorige eeuw is het museum uitgebreid met de panden Breestraat 80 en 76. De drie muurhuizen van Museum Flehite staan voor het eerst afgebeeld op het grote stadsgezicht van Matthias Withoos uit 1671. Het is toeval dat zij op dit schilderij zo prominent in beeld zijn; Withoos kon immers niet weten dat zijn schilderij ooit in een die afgebeelde muurhuizen zou komen te hangen.

Amersfoortse muurhuizen staan op het tracé van de eerste stadsmuur, die omstreeks 1300 is aangelegd. Als de stad in de 14e eeuw sterk groeit, is meer grondgebied nodig en worden tussen 1380 en 1450 een ruimere, tweede stadsmuur en stadsgrachten aangelegd. De eerste oude muur wordt vervolgens afgebroken, maar de fundamenten blijven zitten. Op deze ondergrondse muurresten worden na 1540 grote woonhuizen gebouwd, muurhuizen. Muurhuizen als die van Museum Flehite zijn relatief ondiep. Terwijl de voorgevel aan de Breestraat op de oude stadsmuur is gefundeerd, ligt het pand zelf direct buiten de oude muur. Daar staat het op de gedempte eerste stadsgracht. De tweede gracht is intact gebleven ten behoeve van het waterbeheer in de stad. De muurhuizen zijn ondiep, maar wel brééd. De voordeur ligt aan de Breestraat, de achterzijde ligt aan de gracht. Een rondgang door Museum Flehite toont veel sporen van de oorspronkelijke bouw en vroeger gebruik van de museumpanden.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Rapport m.b.t. mogelijke herbestemmingen van de oude spoorzone in Amersfoort (Wageningen UR, 2013). - Samenvatting rapport spoorzone Amersfoort.

- Schipper Bosch heeft samen met de gemeente Amersfoort, de bewoners, huurders en andere stakeholders het voormalig Oliemolenkwartier in Amersfoort getransformeerd tot een vernieuwende en bruisende plek: De Nieuwe Stad. Het is een dynamische microstad met ruimte om te werken, leren en verblijven; een levendige en sociale plek met festivals, een poppodium, restaurants, gedeelde moestuinbakken en een sterke lokale gemeenschap. De bewoners vormen een mix van grote en kleine bedrijven, afkomstig uit verschillende sectoren, variërend van zakelijke dienstverlening en onderwijs tot horeca en cultuur. De ambitie is om een innovatieve microstad te creëren met een mix van functies, waar gebruik boven bezit gaat en waar ze gezamenlijk met de bewoners van onderop een stad creëren.

Gezamenlijk hebben ze 5 pijlers geformuleerd, die sturing geven aan de gebiedsinrichting en programmering: 1) Verbonden identiteit: de ambitie is om van De Nieuwe Stad een goed verbonden en open stuk te maken, als onderdeel van het stadshart, met een sterke eigen identiteit; 2) Industriële poëzie: de kwaliteit, herkenbaarheid en diversiteit van de huidige gebouwen dienen als uitgangspunt bij de toekomstige ontwikkelingen; 3) Mix van functies: met een stedelijke mix van functies streven ze naar een veelzijdig milieu: niet alleen op gebiedsniveau maar ook op de schaal van de individuele gebiedsonderdelen; 4) 18 uurs dynamiek: de mix van functies en activiteiten zorgt ervoor dat het 18 uur per dag levendig is, doordat meerdere soorten gebruikers en bezoekers elkaar afwisselen; 5) Innovatieve duurzaamheid: met De Nieuwe Stad willen ze bijdragen aan een duurzame ontwikkeling, waar van onderop wordt gebouwd aan een zo veel mogelijk zelfvoorzienend stuk stad. Deze 5 pijlers zijn vastgelegd in het Ambitiedocument, dat in 2015 door de gemeenteraad is vastgesteld. Voor nadere informatie zie ook De Krant van De Nieuwe Stad (2017).

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Amersfoort als stad heeft 440 rijksmonumenten.

- Amersfoort heeft 63 gemeentelijke monumenten.

- Op de site Amersfoort op de Kaart vind je o.a. oude plattegronden en een interactieve kaart met bezienswaardigheden in Amersfoort.

- De 98 meter hoge Onze Lieve Vrouwetoren, in de volksmond de Lange Jan, is al van verre te zien en is te beklimmen. Als beloning krijg je uiteraard een prachtig uitzicht over de stad en wijde omgeving. De toren is een van de objecten in ons land die wordt geprofileerd als middelpunt van Nederland. In de bodem van de toren is in verband hiermee een monumentje aangebracht.

- Op Kerkplein Amersfoort vind je alle kerken in Amersfoort, van alle gezindten.

- Gemeentelijke Begraafplaats Rusthof.

- Sterrenwacht Midden-Nederland is opgericht in 1987 en is gelegen in Park Schothorst te Amersfoort. Het gebouw heeft in plaats van de bekende markante koepel een schuifdak maar is desondanks niet minder sterrenwacht! Sterker nog: ze zijn blij met hun schuifdak want dat heeft voordelen; de gehele hemel is te zien en een leuke bijkomstigheid is dat je vanuit de kijkerruimte lekker rond kunt kijken, bijvoorbeeld met een verrekijker. De leden stellen het publiek in staat om te genieten van de sterrenkundige verschijnselen door je zelf te laten kijken door de grote telescoop naar bijvoorbeeld de maan, de zon of de planeten. In de winter, als het goed donker is, kun je winterobjecten bekijken zoals de sterrenstelsels, de Orionnevel, planetaire nevels en sterrenhopen. Tijdens deze waarnemingen wordt er natuurlijk ook het een en ander verteld over waar je naar kijkt.

- Gevelstenen in Amersfoort.

- De rijksmonumentale Stoneystuw aan de Koppel dateert uit 1910 en is in 2012 gerestaureerd.

- Het Belgenmonument uit 1919 op de top van de Amersfoortse Berg (Utrechtseweg) is het grootste herdenkingsmonument van Nederland. Het is een geschenk van de Belgen als dank voor de opvang van vluchtelingen tijdens de Eerste Wereldoorlog.

- Sinds 2012 is er het Wijkmuseum Soesterkwartier, waar een woning in de stijl van 100 jaar geleden is ingericht. Videoreportage over opening Wijkmuseum Soesterkwartier. Het museum documenteert de geschiedenis van de wijk. Ook op de site kunt u al het een en ander hierover vinden.

- Phoenix Collectibles is een online museum over de voormalige Amersfoortse Phoenix brouwerij.

- Cavaleriemuseum.

- De Historische Collectie Verbindingsdienst biedt een overzicht van de ontwikkeling van de militaire telecommunicatie door de eeuwen heen, en in het bijzonder van de geschiedenis van het Wapen van de Verbindingsdienst.

- Mondriaanhuis (museum over de Amersfoortse schilder Piet Mondriaan).

- Schildersmuseum en atelier 't Kattegat.

- Op de pagina Bouwtekeningen van Archief Eemland kun je o.a. 6.000 bouwtekeningen van monumenten online raadplegen.

Terug naar boven

Evenementen

- Amersfoort wás als Keistad decennialang ook bekend om zijn Keistadfeesten. In 2009 komt hier na de 40e editie een einde aan, omdat er nauwelijks nog sponsors voor zijn te vinden en de veiligheidseisen steeds strenger worden.

- Op een zondag in februari is er in Amersfoort 'Gluren bij de Buren', hét woonkamerfestival, waarbij woonkamers in verschillende steden worden omgetoverd tot een tijdelijk podium met een wel zeer intiem karakter. Iedereen kan genieten van diverse optredens van lokale talenten, van singer-songwriters met een gouden keel tot theatermakers die je verrassen en koren die je omverblazen! Elke artiest speelt drie keer een optreden van 30 minuten. Door de speciale looproutes kun je hierdoor als bezoeker maximaal 7 optredens bijwonen. Gluren bij de Buren maakt de wijken gezelliger en geeft lokale acts een podium. Alle voorstellingen zijn gratis te bezoeken (een vrijwillige bijdrage is welkom, en draagt bij aan het budget om de volgende editie mogelijk te maken). Beleef het karakter van jouw stad, de gastvrijheid van de bewoners en ontmoet talentvolle lokale muzikanten als bezoeker van 'Gluren bij de Buren'. Wil je Gluren bij de Buren ook in jóuw stad organiseren? Wil je jouw huiskamer beschikbaar stellen voor een optreden? Of wil je zelf spelen in een van de huiskamers? Neem dan contact op met de organisatie.

- Festival Rabobank Amersfoort Jazz (gedurende 4 dagen eind mei, in 2019 voor de 41e keer) zit boordevol bijzondere World Jazz-concerten door ca. 300 binnen- en buitenlandse artiesten. Dat alles op vele binnen- en buitenpodia, behalve de grote pleinen ook in de theaters en de prachtige historische locaties die Amersfoort rijk is. Alle concerten zijn (een uitzondering daargelaten) gratis toegankelijk.

- Op een zondag begin juli is er in Amersfoort (in 2019 voor de 7e keer. Sinds 2018 ook in Utrecht, Zaanstad en Woerden) het festival Struinen in de Tuinen (de zomerse variant van het hiervoor vermelde 'Gluren bij de Buren'). Hét tuinfestival waarbij tuinen in verschillende steden worden omgetoverd tot tijdelijk podium. Het gazon is het podium, de tuinstoelen de tribune. Iedereen kan genieten van verschillende optredens van lokale talenten. Van singer/songwriters tot ongekend theatertalent, alles op het gebied van podiumkunst! Elke artiest speelt drie keer een optreden van 30 minuten en alle voorstellingen zijn gratis te bezoeken. 100 tuinen, 100 lokale acts, 300 optredens! Geniet van zonnige deuntjes, zomers theater en zinderende belevingen. Beleef het karakter van jouw gemeente, de gastvrijheid van de bewoners en ontmoet talentvolle lokale artiesten als bezoeker van Struinen in de Tuinen.

"Om goed voorbereid op bezoek te kunnen bij je buren zijn er handige looproutes gemaakt. Sorteer het programma op wijk of per genre, en voeg optredens naar keuze toe in je persoonlijke programma. Onze tip? Ga struinen in je éigen buurt om je buurtgenoten te leren kennen. De speeltijden zijn zo ingedeeld dat je in totaal maximaal zeven optredens kunt zien. Dus plan goed en mis niets! Gebruik je de site via je mobiel? Geef toestemming om je locatie te zien en zie hoeveel stappen het volgende optreden van je vandaan is!" Wil jij ook een artiest in je tuin op het festival 'Struinen in de Tuinen'? Of wil je als artiest of band zélf ergens in een tuin spelen? Neem dan contact op met de organisatie. Deelnemende steden zijn Amersfoort, Utrecht, Zaanstad en Woerden.

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- In Theater en filmcafé De Lieve Vrouw staat genieten voorop en daarom doen de filmzalen hier niet aan pauzes, popcorn of commerciële reclameboodschappen.

- Dierenpark Amersfoort.

- Van half april tot half oktober is de Eemlijn in de vaart; een fietsboot over de Eem van Amerfsoort naar Bunschoten-Spakenburg v.v.

- Park Schothorst is in 1987 geopend voor publiek en is vrij toegankelijk. Het park is een afspiegeling van de landschappen in de omgeving van Amersfoort. Zo is er een heidevegetatie en een polderlandschap te zien. Ook komen er zeldzame orchideeën en andere plantensoorten voor. Naast de natuur zijn er ook diverse verenigingen aanwezig die zich op het gebied van de natuur bezighouden zoals bijenhouders, tuinders en sterrenkundigen. Ook is in het park het Centrum voor Natuur en Milieu Educatie gevestigd.

- Het project Omtrek van Amersfoort heeft geleid tot 6 aansluitende wandelingen langs de gemeentegrenzen van Amersfoort, met een totale lengte van maar liefst 73 kilometer, waarmee je dus een rondje langs de gehele grens van de gemeente Amersfoort kunt lopen. Waarbij je door 3 verschillende streken komt; Eemland, de Utrechtse Heuvelrug en de Gelderse Vallei. De wandelgids 360 graden Amersfoort beschrijft alle wandelingen in tekst met kleurenfoto's en routekaartjes.

- Weblog over bos Birkhoven.

- Kringloop Emmaus Amersfoort heeft 2 locaties; de hoofdlocatie bevindt zich op Havenweg 14 (= bedrijventerrein De Isselt) en de tweede locatie bevindt zich op Hendrik van Viandenstraat 4. - Ook Kringloopcentrum Amersfoort zit op bedrijventerrein De Isselt, bij Emmaus 'om de hoek' (Zwaaikom 21). - Kringloop Midden Nederland (Soesterweg 106).

- Wereldwinkel Amersfoort verkoopt originele cadeaus en (h)eerlijke levensmiddelen uit andere culturen. De producten zijn gemaakt met respect voor mens en milieu. Omdat de producenten - zoals zilversmeden, pottenbakkers en koffieboeren - er een rechtvaardige prijs voor krijgen, kunnen ze een menswaardig bestaan opbouwen. Met jouw aankoop help je hen daarbij.

Terug naar boven

Beeld

- Oude ansichtkaarten van Amersfoort.

Terug naar boven

Literatuur

- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Amersfoort (online te bestellen).

Terug naar boven

Links

- Gemeente: - Officiële site van de gemeente Amersfoort.

- Wijken en buurten: - Waterviolier (straat in de wijk Nieuwland).

- Zorg: - Zorgboerderij Land in Zicht.

- Veiligheid: - De Amersfoortse Reddingsbrigade (ARB) is in 1919 opgericht en een van de 175 reddingsbrigades in Nederland. De vereniging draait geheel op vrijwilligers en heeft ca. 180 leden. Onder het motto: "Zolang nog niet iedereen kan zwemmen, moet iedere zwemmer kunnen redden", leiden zij  jaarlijks vele enthousiaste kinderen en volwassenen op tot redders.

- Genealogie: - Nederlandse Genealogische Vereniging (NGV) afd. Amersfoort en omstreken. - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Amersfoort Soesterweg, - idem RK, - idem RK Maranatha, - idem Rusthof.

Reactie toevoegen