Aldtsjerk

Plaats
Dorp
Tytsjerksteradiel
Trynwâlden
Fryslân

aldtsjerk_collage.jpg

Aldtsjerk, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Aldtsjerk, collage van dorpsgezichten (© Jan Dijkstra, Houten)

Aldtsjerk.JPG

Mooi dorp, dat Aldtsjerk

Mooi dorp, dat Aldtsjerk

Aldtjerk..JPG

Een mooi klinkerstraatje in Aldtsjerk

Een mooi klinkerstraatje in Aldtsjerk

Aldtjerk.JPG

Aldtsjerk, lekker in het zonnetje

Aldtsjerk, lekker in het zonnetje

Aldtsjerk (2).JPG

De romaanse Pauluskerk uit het midden van de 12e eeuw in Aldtsjerk

De romaanse Pauluskerk uit het midden van de 12e eeuw in Aldtsjerk

Aldtsjerk

Terug naar boven

Status

- Aldtsjerk is een dorp in de provincie Fryslân, in de streek Trynwâlden, gemeente Tytsjerksteradiel.

- Onder het dorp Aldtsjerk valt ook de buurtschap Sânhuzen.

Terug naar boven

Naam

In het Nederlands
Oudkerk. Overigens zijn de plaatsnamen in de gemeente Tytsjerksteradiel sinds 1989 officieel Friestalig.

Oudere vermeldingen
1421 Aldakerka, 1486-1487 Auldatzercka, 1511 Aldtzercka, Audtzerka, Auldetzierke, 1579 Altzierck, 1936 Oudkerk.

Naamsverklaring
Samenstelling van het Oudfriese alda 'oud' en het Oudfriese tzercka = kerk 'bedehuis'. Zie voor andere kerk-namen in de omgeving: Gytsjerk, Oentsjerk, Ryptsjerk en Tytsjerk.(1)

Terug naar boven

Ligging

Het dorp Aldtsjerk ligt NO van de stad Leeuwarden.

Terug naar boven

Statistische gegevens

In 1840 heeft Aldtsjerk 82 huizen met 537 inwoners. Tegenwoordig heeft het dorp circa 300 huizen met circa 700 inwoners.

Terug naar boven

Geschiedenis

Het dorp ontleent zijn naam aan de 'oude kerk' die hier in de middeleeuwen is gebouwd. Aldtsjerk, waarschijnlijk het oudste dorp in de Trynwâlden, had destijds ook de oudste kerk of parochie in deze omgeving, zo wordt algemeen aangenomen.

Terug naar boven

Recente ontwikkelingen

- Sinds 1996 is er al niet meer in het dorp gebouwd. Er is vooral behoefte aan betaalbare starterswoningen. Stichting Aldtsjerk Foarút heeft een lijst met circa 20 jongeren die graag in het dorp willen blijven, maar de bestaande woningen niet kunnen betalen. De stichting heeft landbouwgrond gekocht van een inwoner, voor de agrarische waarde, waardoor de jongeren de grond ver beneden marktwaarde kunnen kopen. Het geld voor de grondaankoop komt uit zandwinning. De stichting heeft van de provincie namelijk toestemming om een meertje te graven. Dat ligt aan de Elfstedenvaarroute en kan daardoor toeristen trekken, is de intentie. Het plan voorziet daarom ook in de bouw van enkele recreatiewoningen aan het meer. De voorbereidingen zijn al in 2008 gestart. - Het nieuwbouwproject voorziet in 20 woningen. Verder komen er mogelijk nog 3 kavels voor wonen en werken, en 7 recreatiewoningen. In december 2018 doemt er toch een 'beer op de weg' op, omdat de condities die de mogelijke zandwinner stelt niet in het projectplan zijn in te passen. Men zoekt nu naar alternatieven. Voor nadere informatie zie ook het interview met projectleider Han Westerhof op de site van Doarpswurk (d.d. mei 2017), over alle uitdagingen en 'beren op de weg' die dit project in de loop der jaren heeft moeten overwinnen.

Terug naar boven

Bezienswaardigheden

- Aldtsjerk heeft 17 rijksmonumenten.

- De Pauluskerk (Van Sminiaweg 29) was in de katholieke tijd gewijd aan de Heilige Paulus. Deze beschermheilige was de patroon van theologen, zielzorgers, touwslagers, arbeidsters, wevers, korfvlechters en vruchtbare velden. Hij was tevens patroon vóór regen en tegen angst, kramp en oorpijn. Na de Reformatie in 1580 werd de kerk eigendom van de Hervormde Gemeente Oudkerk, die in 1609 een combinatie vormde met het nabijgelegen dorp Roodkerk (tegenwoordig officieel Readtsjerk geheten). De hervormde inwoners van deze beide dorpen hebben samen bijna vier eeuwen lang één kerkelijke gemeente gehad. In 2008, toen de Gemeente Aldtsjerk-Roodkerk door fusie opging in de Protestantse Gemeente Trynwâlden, is deze kerkelijke gemeente opgeheven. Ook is de oude katholieke kerknaam in ere hersteld. De voormalige Hervormde kerk heet tegenwoordig dan ook weer Pauluskerk. De voormalige pastorie, ten oosten van het kerkgebouw, is al sinds de jaren 1960 in gebruik als particuliere woning. Het ertegenover liggende gebouw Oerein, gebouwd in 1931, wordt gebruikt voor de kerkelijke vergaderingen.

De Pauluskerk te Aldtsjerk is een van oorsprong romaans kerkgebouw uit de 12e eeuw. De kerk is gebouwd met kloostermoppen en deels tufsteen. Het gebouw bevindt zich op een hoog kerkhof. De noordmuur van het schip heeft nog een aantal boogfriezen met lisenen, die de romaanse aard van het gebouw laten zien. Deze muur heeft twee rondboogvensters uit de 19e eeuw. Ook de zuidmuur bevat nog een paar boogfriezen. Deze zijde heeft vier rondboogvensters uit de 19e eeuw. Het koor van de kerk is vijfzijdig gesloten. In de 19e eeuw is het koor bepleisterd. Sindsdien heeft het een okergele kleur. De buitenste twee zijden van de koorsluiting zijn ook voorzien van rondboogvensters.

De zadeldaktoren dateert uit het begin van de 13e eeuw en bestaat uit kloostermoppen en tufsteen. De toren is enigszins opgenomen in de kerk doordat het schip de noord- en zuidmuur van de toren voor een deel omgeeft. De oostelijke topgevel doet romanogotisch aan door de klimmende spaarvelden met siermetselwerk. Net onder deze spaarvelden bevindt zich een boogfries. Hieronder zitten de galmgaten met galmborden. Enkel de westmuur van de toren wijkt wat af van het romaanse uiterlijk door de ommanteling en verhoging van de toren uit 1721. In de toren hangen twee klokken, een uit 1611 van de hand van Gregorius van Hall en een uit 1671 van de hand van Petrus Overney. Net als bij de Michaëlkerk van Anjum bevindt zich onder de toren een ruimte die dienst deed als cachot, in de volksmond 'it hounehok’ (het hondenhok).

Tegenover de preekstoel uit 1650, met daaronder een doopbekken uit hetzelfde jaar, staan twee herenbanken opgesteld tegen de noordmuur. De westelijke bank heeft drie rijen en heeft een overhuiving. Hij is waarschijnlijk in 1630 gemaakt voor Feye van Heemstra. De oostelijke bank dateert uit 1700 en is gemaakt voor Hobbe Baerdt van Sminia. Deze 'Sminiabank' is vermoedelijk door Pieter Nauta vervaardigd en is in het bezit van losstaande Lodewijk XVI stoelen. In het koor staat nog een derde herenbank op de plaats van het vroegere altaar. Deze bank behoorde toe aan Scipio Meckema van Aylva en zijn vrouw Luts van Eysinga. Scipio was grietman van Tietjerksteradiel en was onder andere eigenaar van de Tammingaborg te Hornhuizen. Luts was afkomstig van de Eysingastate te Oentsjerk. Ze behoorden eigenlijk tot de gemeente van Oentsjerk, maar de kerk van Aldtsjerk was dichterbij.

De kerkbanken voor de vrouwelijke en de mannelijke gemeenteleden worden van elkaar gescheiden door het gangpad. Aan de zuidkant staan de banken voor de vrouwen dwars tegen de muur, deze banken hebben een open rugleuning voor de rokken. Aan de noordkant staan de banken voor de mannen parallel aan de muur, deze banken zijn voorzien van lezenaars. Zij konden immers lezen... Het orgel is in 1883 gemaakt door de firma Bakker & Timmenga uit Leeuwarden. Het verving destijds een orgel uit 1646 van de hand van Willem Meyndertsz te Berlikum. Dit orgel is in 1884 door Bakker & Timmenga geplaatst in de Sijpekerk te Nieuw-Loosdrecht.

- De Oudkerkermolen (Fries: Aldtsjerkermûne) in Aldtsjerk (Rhaladijk 19) is een grondzeiler, die in 1864 door een groep boeren is gebouwd voor de bemaling van de 160 ha grote Oudkerkerpolder. In 1955 raakt de molen bij een storm ernstig beschadigd. Nog datzelfde jaar wordt hij hersteld, waarbij de roeden en de vijzel zijn vernieuwd. De Oudkerkermolen heeft dienst gedaan tot 1970 en is vijf jaar later gerestaureerd. In 2002 is de lange spruit vervangen en is de molen opnieuw geschilderd. De laatste restauratie is in 2016 gereedgekomen. In dat jaar heeft ook molenaar Eeuwe de Vries gevierd dat hij 40 jaar molenaar is. De Oudkerkermolen, die niet meer op de Friese boezem is aangesloten, maar nog wel maalvaardig in circuit is, kan op afspraak worden bezichtigd. De molen is eigendom van Stichting Waterschapserfgoed.

- Het hoofdgebouw van buitenplaats De Klinze in Aldtsjerk (Van Sminiaweg 36) is in 1655 door Hessel van Aysma gebouwd, onder de naam Aysmastate. De vroegst bekende afbeelding uit 1723 toont een rechthoekig bouwblok van twee bouwlagen onder een hoog opgaand schilddak. Een omschrijving uit 1721 noemt 'seekere heerlijke state en landen met de groote huisinge, schuire, watermolen, en molendijken, sampt hovingen, tuinen, bosch, cingels, gragten, lameyen, bruggen en stakettingen'. Door verkoop komt het goed in 1681 in bezit van de familie Van Sminia, die het huis in de loop van de 19e eeuw verschillende malen heeft verbouwd en uitgebreid. Op een kaart van ca.1850 staat het huis aangegeven op een rechthoekig omgracht terrein, toegankelijk via een loodrecht daarop staande, door bossen geflankeerde toegangslaan die halverwege kruist met een dwarslaan (Rode en Zwarte Singel). De wijzigingen in landschapsstijl (met name ten westen van de laan en rondom het huis), die vanaf 1834 door tuinarchitect Lucas Pieter Roodbaard zijn gerealiseerd, zijn op deze kaart niet herkenbaar.

Bij een verbouwing uit 1877 door Arent Johannes van Sminia wordt het aanzien van het huis grondig veranderd: de muren worden gepleisterd, het dak verlaagd, het fronton vervangen door een kroonlijst, de vensters voorzien van een nieuwe roedenverdeling, eclectisch lijstwerk en sierpleister. Na verkoop van het complex in 1966 door de laatste Van Sminia, zijn deze veranderingen bij een omvangrijke restauratie in hetzelfde jaar door de Leeuwarder architect Zuidema voor een deel weer ongedaan gemaakt: de pleisterlaag is verwijderd, maar het sierpleisterwerk rondom de vensters is gehandhaafd, de aanbouw aan de middenpartij is verwijderd en er is een nieuw fronton aangebracht. Sindsdien wordt het huis weer gekenmerkt door een voornamelijk 19e-eeuws aanzien. Het huis heeft in het derde kwart van de 19e eeuw aan weerszijden nog een vleugel; de rechtervleugel was verbonden met het koetshuis. Het huis is tegenwoordig door een modern tussenlid verbonden met het in 1987 herbouwde koetshuis.

Het hoofdgebouw van landgoed De Klinze in Aldtsjerk is van algemeen cultuurhistorisch en architectuurhistorisch belang: vanwege de ouderdom en de bewoningsgeschiedenis; als goed voorbeeld van een in eclectische stijl gebouwd voornaam huis; vanwege de bijzondere detaillering en het materiaalgebruik; vanwege de samenhang tussen in- en exterieur; vanwege de waardevolle interieuronderdelen; vanwege de visuele en de ruimtelijke relatie met de tuin en de andere onderdelen van de buitenplaats.

- Over het riviertje de Moark ligt een smalle ophaalbrug. Aldtsjerk is gelegen aan de Elfstedentochtroute en is het laatste dorp dat de schaatsers passeren alvorens zij op de Bonkevaart in Leeuwarden finishen. De brug over de Moark is opklapbaar via een zelfbedieningssysteem, waar watersporters dankbaar gebruik van maken. Naast de brug staat “De Brêgebidler”, een beeld van een man met een klompje aan een touw: de brugwachter die op zijn fooi wacht.

Terug naar boven

Jaarlijkse evenementen

- Op nieuwjaarsdag is er om 15.00 uur de jaarlijkse Nieuwjaarsduik bij Café Moarkswâl. Na de duik kunnen de deelnemers zich opwarmen in het café onder het genot van een kop heerlijke, door de barvrouw zelfgemaakte, warme snert.

- Feinteboun Doarpsfeest Aldtsjerk/Readtsjerk (begin juni), met vier avonden live bands en op zaterdag een optocht. - Fotoreportage optocht 2019.

- In een weekend eind juni/begin juli is er in een feesttent het Gigantenfestival (in 2020 voor de 18e keer).

Terug naar boven

Natuur en recreatie

- Rondwandeling vanuit Aldtsjerk (8 km), door dit dorp en de buurdorpen Mûnein en Oentsjerk.

- Wandelroute Doarpskuierke Oentsjerk en Aldtsjerk (6,5 km).

- De Haven van Aldtsjerk heeft alles waar de hedendaagse waterrecreant om vraagt. De haven heeft een havengebouw waarin naast toiletvoorzieningen ook een wasmachine en droger staan. Bovendien kun je je vuilwatertank hier legen en schoon water innemen. De geheel gerenoveerde haven is een fraaie aanlegplek die onderdeel uitmaakt van een prachtige vaarroute die afgebeeld is in deze folder. Het dorp ligt aan de in 2013 gerealiseerde Noordelijke Elfstedenvaarroute. Langs de vaarroute vind je tal van havens. Vanuit deze havens kun je ook allerlei uitstapjes maken. Ontdek varend, wandelend of fietsend 'alles wat Fryslân moai makket'.

Terug naar boven

Beeld

- YouTube-filmpjes over Aldtsjerk.

Terug naar boven

Links

- Algemeen: - Site van en over Aldtsjerk.

- Nieuws: - Nieuws uit Aldtsjerk op Twitter. - Dorpskrant De Brêgebidler is via de link ook online te lezen (ook oudere nummers).

- Belangenorganisatie: - Stichting Aldtsjerk Foarút is een dorpsinitiatief waarmee de dorpelingen hun eigen toekomst vorm willen geven. Centraal staat het nieuwe uitbreidingsplan voor het dorp met wonen, werken, water, natuur en recreatie (zie daarvoor het hoofdstuk Recente ontwikkelingen). Door de realisatie van dit plan gedurende de komende jaren, ontstaan weer mogelijkheden voor de inwoners voor nieuwbouw en worden de recreatieve mogelijkheden van het dorp verder vergroot. In een latere fase zijn er plannen voor het verbeteren van bestaande dorpsvoorzieningen.

- Dorpsbelang Aldtsjerk.

- Dorpshuis: - Doarpshûs Oerein. "Een dorpshuis als Oerein kan niet bestaan zonder de betrokkenheid van een groep gemotiveerde vrijwilligers. We hebben weliswaar een beheerder die veelvuldig in het gebouw aanwezig is, maar gezien de toenemende drukte en ons voornemen om de komende tijd nieuwe activiteiten te gaan organiseren (zie de Agenda) kunnen we de hulp van extra vrijwilligers zeer goed gebruiken. Er zijn al diverse mensen in het dorp die op gezette tijden voor Oerein aan de slag gaan, maar "de club" kan groter. Hoe meer zielen hoe meer vreugd (en inspiratie). Lijkt het je iets? Meld je dan aan d.m.v. het aanmeldformulier."

- Onderwijs: - Doelbewuste ontplooiing van kinderen wil voor Basisschool Sinnehonk zeggen dat ze de leerlingen structureel begeleiden in hun ontwikkeling. Ze houden rekening met de onderlinge verschillen tussen leerlingen en vinden het belangrijk dat iedere leerling zijn mogelijkheden maximaal benut. Door te werken in circuit of met dag- en weektaken beogen ze tegemoet te komen aan de individuele behoeften van elk kind.

- Muziek: - Mingd Koar Aldtsjerk is opgericht in 1983. It koar is neutraal, dat wil zeggen dat ze niet op enigerlei wijze verbonden is aan een kerk of andere organisatie. Het doel van it koar is om in groepsverband te zingen op een zo goed mogelijk niveau, zodanig dat ieder lid met plezier zingt. Eens per twee jaar doet it koar minimaal een keer mee aan een concours om zich te kunnen meten met andere koren. Verder treedt het jaarlijks op bij de - door de Culturele Commissie van Dorpsbelang georganiseerde - Kerst-Inn op 24 december in de kerk. Ook treedt it koar geregeld op in verzorgingstehuizen. It koar kan een avondvullend programma brengen. Het repertoire is heel breed. Werden in het verleden veel Friese liederen gezongen met muziek van bekende componisten, tegenwoordig draait it koar zijn hand niet meer om voor Duitse, Engelse, Franse of Italiaanse liederen. Klassieke, neo-klassieke maar ook moderne, populaire liederen. Zelfs Japanse haiku’s zitten in het repertoire.

- Genealogie: - Overzicht van begravenen op de begraafplaats van Aldtsjerk, met foto's van de grafzerken.

Reactie toevoegen