Zundert

Status
- Zundert is een dorp en gemeente in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat.
- Wapen van de gemeente Zundert.
- De gemeente Zundert is in 1795 (toen nog ‘municipaliteit’ geheten) ontstaan uit de heerlijkheden Zundert-Nassau en Zundert-Hertog. In 1811 vergroot met de gemeente Wernhout (waardoor de gemeente van 1811 tot circa 1896 'Zundert en Wernhout' heeft geheten). In 1997 vergroot met de gemeente Rijsbergen. Tevens is in dat jaar een deel van de gemeente Zundert (zijnde de buurtschap Zundertse Schijf, dat is het oostelijke buitengebied van het dorp Schijf) overgegaan naar de gemeente Rucphen.
- Onder de gemeente Zundert vallen naast het gelijknamige dorp de dorpen Klein Zundert, Achtmaal, Wernhout en Rijsbergen.
- Onder het dorp Zundert valt ook de buurtschap Wildert.
- De naam van de gemeente is na de herindeling van 1997 ongewijzigd gebleven. Rijsbergen was het hier echter niet mee eens en heeft, zonder succes, alternatieve voorstellen gedaan om tot uitdrukking te laten komen dat het nieuwe Zundert meer is dan de gemeente zoals die voor 1997 was. Voorgesteld zijn onder meer Nieuw-Zundert, Zundert-Rijsbergen en Weerijs.
- Het bijzondere bij de gemeente Zundert is dat er in deze gemeente sprake is van (20) corsobuurtschappen, die ten dele overeenkomen met de geografische dorpen en buurtschappen en ten dele speciaal voor het Bloemencorso Zundert* zijn samengesteld. De corsobuurtschappen zijn als volgt betiteld: Klein Zundertse Heikant, Stuivezand, Molenstraat, Wernhout, De Lent, Klein Zundert, Rijsbergen, Schijf, Laer-Akkermolen, ’t Stuk, Helpt Elkander, Poteind, Raamberg, ’t Kapelleke, De Berk, Veldstraat, Laarheide, Achtmaal, Markt en Tiggelaar.
* Zie verder bij Jaarlijkse evenementen.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Zundert.

Naam
Oudere schrijfwijzen
Groot-Zundert, Hertgang, 1157 Sunderda, 14e eeuw Sundert.
Naamsverklaring
- Men verbindt de naam graag met een hier gevonden Romeinse votiefsteen gewijd aan de godin Sandraudiga. Deze naam wordt verklaard als een samenstelling van sundra ‘afzonderlijk’ en auda ‘bezit’. Of dit ook voor onze plaats geldt, is onzeker. De jongste verklaring duidt Zundert als een afleiding met -ithi bij sunder ‘afzonderlijk’. (1)
- (28) stelt: “Bij de aanleg van de grote weg van Parijs naar Amsterdam in 1812 – de Napoleonweg – ontdekten werklieden een altaarsteen (bij de buurtschap Tiggelt, red.), die gewijd was aan de godin Sandraudiga. Deze steen wordt thans bewaard in het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden. Velen dachten, dat de naam Zundert afgeleid was van de naam van deze godin. Intussen wordt deze naamsverklaring niet meer als  juist aangenomen. Anderen zoeken de verklaring in het feit, dat Zundert ‘afgesunderd’ zou zijn van Rijsbergen, of nog verder terug in de geschiedenis, dat Zundert een ‘afgesunderde’ plaats was in het heilige woud Taxandria, waar alleen priesters mochten komen. Tegenwoordig wordt meer gedacht aan een geografische verklaring in de betekenis van ‘zuid-aarde’ of ‘zuid-land.’”
Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet Zundert Maonblussersrijk.

Ligging
Zundert ligt 10 km ZW van Breda.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Zundert 626 huizen met 3.754 inwoners, verdeeld in dorp ‘Groot-Zundert of Hertgang’ (= het huidige Zundert) 170/1.217 en de buurtschappen Het Laar 20/115, Driehoek 15/65, Wernhout 50/283, Weimert 13/82, Tarijk 21/97, Achtmaal 16/100, Lavijbos 48/249, Den Buijs 34/197, Ostaaijen 32/175, Klein-Zundert 35/220, Raamberg 27/133, Stuivezand 20/135, Schijf 14/74, De Moeren 19/107, Hulsdonk 22/145, Wildert 15/74, Groot-Maalbergen 16/86, Klein-Maalbergen 10/69 en Laarheide 29/131. De buurtschap Wernhoutsbrug werd in 1840 kennelijk niet apart vermeld.
- In 1996, dus vlak voor de herindeling, had de gemeente Zundert 5.200 huizen met 14.000 inwoners.
- De gemeente Zundert heeft momenteel ca. 8.000 huizen met ca. 21.000 inwoners.
- Het dorp Zundert heeft tegenwoordig ca. 3.000 huizen met ca. 7.500 inwoners.

Geschiedenis
“Zundert en Rijsbergen zijn betrekkelijk rijk aan voorwerpen en sporen uit de prehistorie. Omstreeks 200 voor Christus zijn de plaatsen bewoond geweest. Een volgende fase van bewoning vindt men in de Romeinse tijd, die gesteld kan worden tussen 50 en 300 na Christus. Tegen het midden van de 12e eeuw verschijnen de eerste teksten, die het bestaan van dorp en kerk aantonen. Er heerste een tendens, de blanco tussenperioden maar te vergeten en uitgesproken of stilzwijgend aan te nemen, dat ter plaatse sinds de eerste sporen van menselijke cultuur een onafgebroken bewoning heeft bestaan. Veiliger is evenwel de conclusie, dat tussen deze drie ons nu bekende perioden geen bewoning is geweest. Zowel na de prehistorie als na de Romeinse tijd is het gebied door de mens verlaten. De gesteldheid van de bodem, de positieve en negatieve gegevens uit de oudheidkunde, aangevuld met de eerste schriftelijke gegevens, wijzen dit vrij duidelijk uit” (42).

“De naam Zundert komt voor het eerst voor in het jaar 1157, wanneer de bisschop van Luik de schenking van tweederde der tienden van ‘Sunderda’ en van het patronaatsrecht over de kerk door Arnoud II van Brabant aan de abdij van Tongerloo bevestigt. Met ‘Sunderda’ is hier bedoeld het huidige Klein-Zundert. De kerk, waarvan sprake is, was gelegen in de nabijheid van het gehucht de Raamberg. (…) De gemeente Zundert is ontstaan uit drie heerlijkheden. Een heerlijkheid is een gebied dat door de landsheer in leen werd gegeven aan een ondergeschikte leenman, die daarover het bestuur voerde. Deze moest een deel van zijn inkomsten, die hij uit het gebied verkreeg, afstaan aan de landsheer, die op deze manier ook profiteerde van zijn grond. Het begrip heerlijkheid hield ook in, dat de Heer bevoegd was tot het rechtspreken, een taak die tegenwoordig wordt uitgeoefend door de rechterlijke macht.

De kern van het huidige Zundert vormde een aparte heerlijkheid, die Zundert-Hertog werd genoemd, omdat dit gebied rechtstreeks onder de hertog van Brabant viel. De andere heerlijkheid was Zundert-Nassau, welk gebied onder de Heer van Breda ressorteerde. In 1403 kwam de heerlijkheid in het bezit van de Nassaus door het huwelijk van Johanna van Polanen met Engelbrecht I van Nassau. Tenslotte de heerlijkheid Wernhout; in rang een hoge heerlijkheid, die het recht had doodvonnissen uit te spreken en uit te voeren (Galgenbos).*1

Deze situatie van het zogenoemde leen- of feodale stelsel heeft bestaan tot aan de Franse tijd, toen de heerlijke rechten werden afgeschaft. De plaatselijke rechtbanken – de schepenbanken – hebben tot aan 1810 gefunctioneerd, in welk jaar een nieuwe rechterlijke organisatie – los van het plaatselijk bewind – werd ingevoerd” (28).

De oudste parochie in de huidige gemeente Zundert is Klein-Zundert. Daarna volgde Rijsbergen (12e eeuw), daarna Zundert en als laatste Achtmaal.

“Het oorspronkelijk landschap in het westen van de huidige gemeente Zundert bestond tot ver in de late Middeleeuwen grotendeels uit slecht afwaterend hoogveen. Enkel in het zuidwesten is nog ongeveer zeventig hectare De Maatjes of Matjens*2 van dit oorspronkelijk Peelachtig landschap bewaard. Al het overige gebied van duizenden hectaren is volledig afgegraven. Het veen is als turf afgevoerd en elders verstookt. Daarna is dit gebied ofwel verder ontgonnen voor landbouw, ofwel heide geworden. Vooral in de 19e eeuw zijn vele heidevelden omgezet in dennenbossen.

Vroeger stroomde de Aa of Weerijs*2 in grote bochten*3. Door kanalisatie en afsnijden van die bochten is de van nature zo gevormde rivier onherstelbaar vernield*4. Op globaal een tot twee kilometer afstand van deze rivier of een van de beken, die in de Aa uitkomen, was het vroeger een ideale plaats om zich te vestigen. Men kon er droog wonen en beschikte kort bij huis over goede akkers en weidegronden. De oudst bewoonde plaatsen binnen de huidige gemeente, namelijk Rijsbergen, Zundert en Wernhout zijn zo ontstaan. Hetzelfde geldt voor de vele buurtschappen tussen deze dorpskernen, waarbij Raamberg-Stuivezand in feite als het oorspronkelijke Klein Zundert moet worden gezien” (94).

De ontginningen ten behoeve van de turfwinning*5 werden in de 18e eeuw opgevolgd door ontginningen die gericht waren op een omzetting van woeste gronden in bossen en weilanden. Aangezien de bemestingsmethoden steeds beter en intensiever werden toegepast, leidden deze ontginningen tot een blijvend resultaat van vruchtbare cultuurgronden. In 1847 ontstonden de eerste boomkwekerijen. Dat is begonnen als een werkverschaffingsproject van het Algemeen Armbestuur, onder de bezielende leiding van burgemeester Gaspar van Beckhoven. Deze tak van nijverheid groeide na 1870 geweldig uit en gaf Zundert internationale bekendheid. Zie verder bij Recente ontwikkelingen.

Zundert is altijd in hoofdzaak georiënteerd geweest op de landbouw, en sinds eind 19e eeuw tuinbouw. Bedrijvigheid op andere gebieden is altijd relatief bescheiden geweest. Er waren enkele bierbrouwerijen, zoals Cambrinus in Zundert en Sint Hubertus in Wernhout. Kleine werkplaatsen of industrieën waren het sigarenfabriekje ’t Moortje en de wat grotere vestiging van Karel van Wely, die in 1931 te Wernhout werd opgericht. Verder de steenfabriek van Kennis op Egeldonk en de strohulzenfabriek Pillot & Van Beek. Al deze activiteit is allang verdwenen. Wat wél is blijven bestaan, is de in 1902 door W. Vorsselmans opgerichte drukkerij en uitgeverij Vorsselmans. Vorsselmans drukt veel regionale publicaties en is onder meer uitgever van twaalf regionale huis-aan-huisweekbladen (de Bodes). In het bedrijf werken zo’n zeventig mensen.

“In 1812 werd de Napoleonsweg (Parijs-Amsterdam) aangelegd. Hierdoor werd Zundert direct verbonden met Antwerpen en Breda. Alle post- en handelsroutes liepen vanaf dat moment via Zundert. Zoals alle Napoleonswegen kreeg deze verbinding een bijna kaarsrecht verloop en werd zij aan weerszijden beplant met rijen bomen om schaduw te geven aan de marcherende soldaten. Tussen Rijsbergen en Zundert staan nog enkele van de toen aangeplante beuken. Van de oude weg zijn nog stukjes bewaard, zoals de Oude Postbaan en de Oude Lentsebaan” (968).

*1 Zie verder onder Wernhout.
*2 Zie verder aldaar.
*3 Dergelijke bochten worden ook meanders genoemd.
*4 Overigens probeert men dit de laatste jaren wel degelijk te herstellen. Zie daarvoor onder meer bij Weerijs, Bavelse Leij, Bijloop, Chaamse Beken en Mark.
*5 Zie verder bij Turfvaart.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Zundert, kunt u terecht bij Heemkundige Kring De Drie Heerlijkheden.
- Verhalen over de geschiedenis van Zundert op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).
- Verhalen over de geschiedenis van Zundert en Wernhout op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Zundert centrum van boomkwekerijen
Ruim 400 van de 4.000 Nederlandse boomkwekers zijn in de gemeente Zundert gehuisvest. Van de 9.000 hectare agrarische grond in Zundert wordt 1.500 hectare gebruikt voor de boomkwekerij. Overigens is de naam boomkwekerij of boomteelt ietwat verwarrend. Onder de sector valt een breed scala aan bedrijfssoorten: boomkwekers, maar ook telers en kwekers van plantsoenplanten, rozenonderstammen of fruitbomen, sierheesters en coniferen, vaste planten en zelfs waterplanten.

In Zundert wordt van oudsher vooral het zogeheten bos- en haagplantsoen gekweekt, een breed assortiment gewassen dat met name wordt toegepast in bossen en openbaar groen. Maar waar de sierteelt floreert, dankzij de grote interesse voor tuinieren, gaat het slechter met het naaldhout, zoals dennen en sparren. De Nederlandse overheid wil namelijk een natuurlijker aanplanting van bossen, dus meer inheemse bomen en geen naaldbomen meer, die hier van oorsprong niet thuishoren. Bovendien neemt de concurrentie vanuit het buitenland toe en daalt de vraag omdat het vanwege de lage houtprijzen nauwelijks loont om volgroeide bomen te kappen. Zie voor verdere ontwikkelingen in de boomkwekerij ook bij Klein-Zundert en Wernhout.

- Treeport Zundert, een samenwerkingsverband van lokale kwekers en aanverwante bedrijven, werkt aan de versterking van de boomkwekerijsector in de gemeente Zundert.

Bezienswaardigheden
- Het Annaklooster heeft jarenlang leeg gestaan en heeft op de nominatie gestaan om te worden gesloopt. In 2011 is het klooster op initiatief van aannemer Maas gerestaureerd en ingericht met woningen, winkels en horeca.

Jaarlijkse evenementen
- De D.J.A.-Cross Zundert (op een zondag in februari) is verdeeld in een wedstrijdloop en een prestatieloop. Het parcours is afwisselend, met heuvels, een lang zandpad en pittige bospaden. Er zijn diverse afstanden en klassen. Het maximum is 9.500 meter of 50 minuten. De naam D.J.A. staat overigens voor de naam van de organiserende vereniging: ‘De Jonge Atleet’.
- Tijdens de Aardbeienfeesten (2e weekend van juni) kunt u onder meer genieten van een braderie, kermis, standwerkers, demonstraties, tentoonstellingen en natuurlijk aardbeien. Ook de maquettes van de 18 corsobuurtschappen voor het in september te houden Bloemencorso kunt u er bewonderen. Zundert is een centrum van de aardbeienteelt en dit product is dus van groot belang voor de lokale economie. Site Aardbeienfeesten.
- Den Bels Beachtoernooi Zundert (volleybal) (weekend in juli).
- Zundert profileert zich tijdens de 1e zondag in september met ’s werelds grootste Bloemencorso, met 18 praalwagens (van ongeveer 19 meter lang, 4,5 meter breed en 9 meter hoog) van evenzovele "corsobuurtschappen", zo’n 5 miljoen dahlia’s, honderden figuranten en circa 50.000 bezoekers. De corsobuurtschappen bereiden zich het hele jaar door voor op de sportieve strijd wie de mooiste wagen van het corso kan laten zien, en ontwerpers-in-de-dop worden zelfs geschoold op de Corsoacademie. Het resultaat levert adembenemende schouwspelen op. De stoet wordt begeleid door een tiental gerenommeerde muziekkorpsen uit het hele land. Verder kunt u op de corsodag genieten van het Straattheaterfestival en is er kermis en een grote Jaarmarkt met meer dan 150 kramen. ’s Avonds en de dag erna kunt u de oogstrelende dahliareuzen in een sprookjesachtige sfeer nog eens goed bekijken. Voor nadere informatie zie de sites Bloemencorso Zundert en Corso Zundert Digitaal.
- Twee weken na het grote Bloemencorso is er het Kindercorso.
- Voor de Zundertse boomkwekers is het belangrijk dat zij hun producten aan (potentiële) kopers kunnen laten zien. Dat gebeurt op de grote jaarlijkse Internationale Boomkwekerijvakbeurs GrootGroenPlus (gedurende drie dagen in oktober).
- Aan het Driebanden Toernooi (tussen kerst en oudjaar) doen jaarlijks toppers mee uit binnen- en buitenland. De circa 16 topspelers laten u zien hoe mooi en spannend deze tak van de biljartsport is. Zij geven u veel kijkplezier door de vele creatieve oplossingen.

Natuur en recreatie in de gemeente Zundert
Ondanks de ontginningen die in het verleden hebben plaatsgevonden, is een aantal bijzondere natuurgebieden in de gemeente Zundert intact gebleven. Zundert ligt in een bosrijke streek en is rijk aan natuurschoon en landgoederen. Zowel de gemeente als milieugroepen waken ervoor dat deze gebieden zo veel mogelijk hun oorspronkelijk karakter bewaren. De belangrijkste natuurgebieden en landgoederen in de gemeente Zundert zijn: Pannenhoef / De Lokker, Oude Buisse Heide, Wallsteijn, De Moeren, De Matjens, Krabbebossen, De Reten, De Krochten, De Vloeiweide, Lange Maten en Lange Goren.

Ook Vincent van Gogh was zeer te spreken over zijn geboortestreek. Hij schreef onder meer aan zijn broer Theo: “O Zundert, Zundert! Zalig zoet gewest!” Een van zijn andere uitspraken was: “Het geluk hier in de streek te leven: niet alles werd ontgonnen of ontbost.” Gelukkig voor ons gaat dat een dikke eeuw later nog steeds op. Dat Zundert vandaag de dag nog immer een ‘zalig zoet gewest’ is, proberen wij op deze site zo goed mogelijk te beschrijven en onder uw aandacht te brengen. Uiteraard hopen wij ook dat dat een stimulans voor u is om dat ook zélf "in het echt" te gaan ontdekken…

Overnachten
- Vakantiehuizen in Zundert en omgeving (online te boeken).

Links
- Officiële site van de gemeente Zundert.
- Lokale omroep ROS-tv Zundert.
- Vogel- en Natuurwerkgroep Zundert.
- Actuele krantenartikelen m.b.t. de kernen van de gemeente Zundert.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)