Zuid-Limburg

Status
- Zuid-Limburg is een streek in, zoals de naam al suggereert, het zuiden van Limburg. Zuid-Limburg begint waar de provincie Limburg op zijn smalst is, ter hoogte van Susteren. Sinds de fusie in 2002 van de gemeente Susteren met de Midden-Limburgse gemeente Echt tot de nieuwe gemeente Echt-Susteren, wordt die gemeente tot Midden-Limburg gerekend, omdat het in het kader van allerlei samenwerkingsverbanden het meest praktisch is om een gemeente onder één regio te laten vallen. Maar geografisch gezien is Susteren e.o. dus eigenlijk 'Zuid' en Echt e.o. 'Midden'.
- De regio Zuid-Limburg omvat de gemeenten Beek, Brunssum, Eijsden-Margraten, Gulpen-Wittem, Heerlen, Kerkrade, Landgraaf, Maastricht, Meerssen, Nuth, Onderbanken, Schinnen, Simpelveld, Sittard-Geleen, Stein, Vaals, Valkenburg aan de Geul en Voerendaal. Dat zijn sinds de grootschalige gemeentelijke herindelingen van 1982 plus Gulpen-Wittem per 1999, Sittard-Geleen per 2001 en Eijsden-Margraten per 2011 dus nog 18 gemeenten.

Geschiedenis
- Gedurende een groot deel van de 20e eeuw is de mijnbouw van grote invloed geweest in Zuid-Limburg. Site over de geschiedenis van de mijnbouw in Zuid-Limburg.
- Beschrijving van de geschiedenis van buurtschappen en wijken in de gemeenten Brunssum, Gulpen-Wittem, Heerlen, Nuth, Simpelveld en Voerendaal op de site van Rijckheyt, Centrum voor regionale geschiedenis.
- De Tweede Wereldoorlog in Zuid-Limburg.

Recente ontwikkelingen
- Zuid-Limburg is een van de regio's in Nederland die te maken heeft met krimp (bevolkingsdaling), gecombineerd met de gelijktijdig optredende fenomenen vergrijzing (meer ouderen die ook nog eens steeds ouder worden) en ontgroening (minder jongeren). Wat dat zoal betekent kunt u lezen in demografisch bulletin Demos, januari 2009 (pdf). In het rapport Ondernemend met krimp! (pdf) (2010) vindt u inspirerende voorbeelden van ondernemers die met innovatieve concepten bijdragen aan een goed economisch en sociaal klimaat in krimpregio's. In het rapport staan ook voorbeelden uit Zuid-Limburg.

Jaarlijkse evenementen
- De Amstel Gold Race (wielrennen) (april) voert door een groot deel van Zuid-Limburg.

Landschap, natuur en recreatie
- Julianakanaal.
- Wandelen naar pelgrimsoorden in en om Zuid-Limburg.
- Brochure Landschapsvisie Zuid-Limburg (pdf).
- Doel van het project Drielandenpark is het landelijk gebied rond de steden Maastricht, Hasselt, Heerlen, Aken en Luik te behouden, te ontwikkelen en duurzaam te beheren. Dit gebied vormt ‘het groene hart van de Euregio’ en kent een sterke afwisseling tussen de steden en het omliggende landelijk gebied, met een enorme rijkdom aan cultuurhistorische, landschappelijke en natuurlijke waarden.
- Nieuwe hoogstamboomgaarden in Zuid-Limburg.

Zorg en welzijn
- Op de monumentale hoeve Overhuizen in Bocholtz is sinds september 2010 Zorghotel Welloord gevestigd. Het zorghotel, het eerste in zijn soort in Zuid-Limburg, biedt 24-uurs verpleegkundige zorg, bijvoorbeeld om aan te sterken na een operatie of om een mantelzorger te ontlasten. Voor nadere informatie zie de link.

Literatuur
- Boeken, wandel- en fietsgidsen over Zuid-Limburg (online te bestellen).
- Op ontdekkingstocht door Zuid-Limburg (2003), reisgids en naslagwerk voor toeristen én streekbewonersis, is het enige boek dat werkelijk álle 250 plaatsen en plaatsjes van Zuid-Limburg, tot aan de allerkleinste (zoals Voulwames) gedetailleerd beschrijft en afbeeldt. Samensteller is Frank van den Hoven, hoofdredacteur van Plaatsengids.nl, met medewerking van ca. 100 lokale en thematische specialisten uit de regio. 720 pagina's mer evenveel afbeeldingen in kleur. Het boek, dat als een van de voorlopers van Plaatsengids.nl kan worden beschouwd, is uitverkocht en incidenteel nog antiquarisch verkrijgbaar (zie de link).

Overige links
- Plattegronden van Zuid-Limburgse plaatsen uit begin 20e eeuw.
- Zuid-Limburg.nl, portaal over wrerken, wonen en leven in Zuid-Limburg.

De Zuid-Limburgse dialecten
In 2003 publiceerde de (in 2005 overleden) Neerlandicus en Zuid-Limburgse heemkundige Jan Notten het onderstaande artikel in het boek "Op ontdekkingstocht door Zuid-Limburg" (zie hierboven bij Literatuur):

"Limburgse dialecten: golvend als het landschap
‘Het Nederlandse buitenland.’ Zo noemen de toeristen het Zuid-Limburgse landschap. Heuvels, dalen, holle wegen, hier en daar een vakwerkhuis, een kasteel en een boerderij. Nergens anders in ons land te zien.

Maar er is meer. Wie met een inwoner in gesprek komt, wordt getroffen door de zangerige spreektoon, de soms vreemde klanken en de nog nooit gehoorde woorden. In Zuid-Limburg zijn veel mensen trouw gebleven aan hun dialect. Maar de vreemdeling die zijn oor te luister legt, onderscheidt niet één Limburgs dialect, maar een groot aantal plaatselijke. Als hij zijn weg vervolgt, hoort hij hoe de klanken en woorden veranderen. Dit artikel beperkt zich tot het zuiden van de provincie Limburg, het toeristenoord bij uitstek in ons land. Waar de dialecten golven als het landschap.

De studie van dialecten
De studie van dialecten is betrekkelijk jong. Pas ruim een eeuw geleden kwamen de taalkundigen tot de bevinding dat de streektalen - niet enkel in Limburg maar ook elders - als gevolg van hun opvallende klankvariaties en hun verrassend rijke woordvoorraad een studie meer dan waard waren. Maar dialectgeschriften bestonden nauwelijks en wie meer wilde weten moest met pen en papier op stap.

De Limburgse dialectstudie is geboren in het Rijnland. Daar ondernamen Duitse pioniers in het laatste kwart van de 19e eeuw de eerste onderzoekingen naar de in hun buurt gesproken Mundarten en Georg Wenker was de grondlegger van wat we nu dialectatlassen noemen. In 1876 stuurde hij een folder rond met veertig zinnen, gevolgd door de vraag deze in het plaatselijk dialect te vertalen. Uit duizenden dorpen kwamen antwoorden binnen en Wenker legde al de verschillen vast in een boekje van welgeteld 16 pagina’s.

Waar een klank of een woord overgaat in een andere, moet men natuurlijk een lijn trekken en zulk een lijn noemt men een isoglosse. In de tijd van Wenker bestond de term nog niet, maar toch trok hij lijnen die de verschillen lieten zien. Een isoglosse (isos = gelijk en glosse = taal) is een lijn die de uiterste geografische punten aangeeft van het verspreidingsgebied van een bepaald taalverschijnsel.

In publicaties uit zijn tijd kan men lezen dat Wenker, geboren in 1854, tot zijn grote verbazing ontdekte dat de door hem getrokken lijnen zich zomaar voortzetten tot voorbij Kerkrade op Nederlands grondgebied en tot Malmedy in België. Voor tegenwoordige taalvorsers is dat niets nieuws meer, want zij weten dat isoglossen zich niets aantrekken van landsgrenzen. Isoglossen waren er al eeuwen vóórdat de mens die grenzen op de kaart zette. Maar niemand had er ooit aandacht aan geschonken.

Het centrum Keulen
Tegenwoordig zijn alle isoglossen in Zuid-Limburg op kaarten ingetekend. Zo kan men zien waar de mensen krevat zeggen en waar bind of sjlieps (das). Waar ze tsiedónk zeggen of gezèt als de krant in de bus valt en waar men wieëdsjaf zegt of café. En nu een moeilijker voorbeeld: waar men paerd zegt of paeëd (paard).

Wie inzicht wil krijgen in de dialectatlas van Zuid-Limburg, moet zich de stad Keulen voorstellen als het middelpunt van een cirkel. De isoglossen in onze regio lopen allemaal als concentrische cirkels om die stad heen en de vergelijking met kringen in het water, die ontstaan wanneer men er een steen in gooit, dringt zich op. Keulen is al sinds de Romeinse Tijd een centrum van kunst en cultuur, wetenschap en religie, handel en verkeer. En dit soort van metropolen vertoont een grote ‘talige expansie’: het in die stad gesproken dialect dringt door tot ver in de omtrek. Amsterdam, Parijs, Londen en Milaan zijn andere grote Europese steden die dit bewijzen. De omringende kleinere dorpen nemen het dialect van de grote stad over. En zo vertonen de Zuid-Limburgse dialecten vele Rijnlandse (Keulse) kenmerken. De dialecten die het dichtst bij Keulen liggen (voorbeelden: Kerkrade, Simpelveld, Vaals) zelfs zoveel dat ze voor de andere dialectsprekenden moeilijk verstaanbaar zijn.

De tegenpool Luik
Zoals het Rijnland - met Keulen als centrum - vanuit het oosten de Zuid-Limburgse dialecten heeft beïnvloed, zo deed het Franstalig gebied rondom Luik dat vanuit het westen. En zo komt het dat het Maastrichtse dialect zo ‘Frans’ aandoet: appetiet, kómpassie, kalebas, sjapiter, zjustemint, gezèt, avvensere en een massa andere woorden zorgen daarvoor. Zuid-Limburg was al in de Middeleeuwen een soort bufferstaat tussen twee machtige taalgebieden: het Germaanse aan de oostzijde en het Romaanse aan de westkant. En na eeuwen is dat nog steeds zo: Rijnlandse (Duitse) woorden en  klanken klinken in Kerkrade en Franstalige in Maastricht.

De Benrather lijn
De belangrijkste isoglosse is de zogenoemde Benrather lijn, ook wel Benrather Linie genoemd. Ze doorsnijdt heel Duitsland van oost (Polen) naar west. Bij Benrath overschrijdt ze de Rijn - vandaar de naam - en dan buigt ze naar het zuiden. Vervolgens passeert ze de grens met Nederland en loopt zuidwaarts tussen Schaesberg en Eygelshoven door, gaat dan tussen Kerkrade en Vaals door en tenslotte bereikt ze in de buurt van Malmedy de Franse taalgrens.
Plaatsen die oostelijk van deze lijn liggen - zie de kaart - vertonen dientengevolge vele Rijnlandse kenmerken en in de oren van andere Limburgers klinken die dialecten fors ‘Duits’. Voorbeelden: jaad (tuin), durch (door), tsóg (trein), vunf (vijf), wiets (grap), anzug (kostuum), kreeg (oorlog) en vele, vele andere.
Maar ook wat klanken betreft, is de lijn onderscheidend:
k wordt ch aan het woordeinde: daak-daach, look-laoch, book-bóch, sjpraeke-sjpraeche en vele andere woorden;
t wordt s aan het woordeinde: aete-aese, laote-losse, sjtraot-sjtraos;
en t wordt ts aan het begin: tand-tsank, twieë-tswai, tèlle-tsèlle.
Dit drietal voorbeelden is slechts een greep uit een groot aantal. Maar dit artikel zou uit zijn voegen raken, als de rij langer zou worden.

Binnendringers
Maar de Benrather lijn vertoont gaten. Vele woorden en klanken - zo constateert de onderzoeker - slippen er doorheen en dringen dus Zuid-Limburg binnen. De ene verder dan de andere. Zo hoort men het werkwoord mache tot in Simpelveld, en sage dringt nog verder door: tot voorbij Mechelen, Eys en Heerlen (zie kaartje). Al die woorden van Rijnlandse oorsprong vinden ergens in Limburg hun einde en worden vervangen door een ander woord. De taalhistoricus trekt daar een lijn op de kaart: alweer een isoglosse. Ze lopen allemaal van noord naar zuid, als een cirkel om Keulen heen.
Woorden als paeëd, wöad, doosj, daesje, koosj hoort men in Zuid-Limburg tot in Partij en Gulpen (en soms in Wijlre). De wegval van de r in deze woorden is typerend voor het ‘Rijnlands’. Maar wie dan verder naar het westen wandelt, naar Etenaken en Strucht, hoort de woorden paerd, woord en doorsj, daersje, koorsj. Met een r dus.
Nog een opvallend Rijnlands woord is het lidwoord d’r. Men spreekt in oostelijk Zuid-Limburg van d’r pap, d’r Pierre, d’r vogel, d’r daag, d’r jóng en d’r appel. Dat d’r dringt ver door naar het westen: tot Schin op Geul, maar niet tot Valkenburg (daar zegt men pap, Pierre, vogel enzovoorts). Wel zuidelijk tot plaatsen zoals Slenaken, Reijmerstok, Mheer en Banholt. Maar niet tot Gronsveld.

Het slagveld Zuid-Limburg
Het heeft iets weg van aanstormende soldaten - Rijnlandse en Franstalige - die in Zuid-Limburg op elkaar botsen. En zo ziet Zuid-Limburg er uit als een merkwaardig slagveld. Het meest alarmerend is wel, dat de twee legers op hun beurt worden aangevallen door de overheersende Nederlandse taal. Rijnlandse woorden worden teruggedrongen naar het oosten. Hoorde men vroeger het woord vunf (vijf) nog tot in Wijlre, nu nog slechts tot in Gulpen. De dialectvorser luistert ernaar en verschuift de betreffende isoglosse iets naar het oosten. Dèks en ummer ziet hij ‘sneuvelen’ en vervangen worden door vaak en steeds. En dat is veel erger. “Die twee worden verhollandst”, denkt hij. Zal hij dèks en ummer nu maar wegvegen?
Maar dat die dialecten binnenkort volledig zullen worden opgeslokt door het allesverzengende Nederlands, neen, daar gelooft hij niets van."