Worth-Rheden

Status
- Worth-Rheden is een buurtschap in de provincie Gelderland, in de streek Veluwe(zoom), gemeente Rheden.
- De buurtschap Worth-Rheden valt onder het dorp Rheden.

Ligging en begrenzing
De buurtschap Worth-Rheden ligt tussen Velp en Rheden, rond landgoed de Kruishorst, de Lentsesteeg, de Brinkweg (het oude hart van Worth-Rheden) en de N785 (de verbindingsweg tussen A348 en de weg van Velp naar Rheden). Het gebied N van de weg Rheden-Velp met o.a. de Worth-Rheder Heide en het Worth-Rheder Zand, kan tot het buitengebied van Worth-Rheden worden gerekend. Oorspronkelijk liep de grens tussen Rheden en Worth-Rheden langs de Massenweg.

Plaats of geen plaats, that's the question...
De plaatsnaam Worth-Rheden is tegenwoordig - vreemd genoeg - officieel niet meer in gebruik. De plaatsnaam komt namelijk niet meer voor op plaatsnaamborden, in atlassen zoals de Provincie-atlas Gelderland (1) en in diverse plaatsenlijsten, maar dit is zeker tot in de jaren veertig van de 20e eeuw nog het geval geweest. Zo was er tot ca. 1945 nog een hulppostkantoor genaamd Worth-Rheden. Overigens spreken ouderen in de omgeving nog wel degelijk over bijvoorbeeld "die en die woont in Worth-Rheden". De bebouwing is er gewoon nog, dus in geografische zin is de buurtschap er ook nog gewoon. Er is ook nog sprake van een boomkwekerij Worth-Rheden (aan de Lentsesteeg 2) en een voetbalvereniging v.v. Worth-Rheden. Verder staat op de hoek van de Arnhemsestraatweg en de Valkenbergerweg de Gereformeerde kerk uit 1929, die ook onder Worth-Rheden viel/valt. De naam komt ook nog voor in het Bestemmingsplan Rheden-West en ook in diverse plannen van de Provincie wordt de naam nog gebezigd. Het is ons dus een raadsel waarom de plaatsnaam niet meer in gebruik is in atlassen en op plaatsnaamborden. De buurtschap als zodanig bestaat immers nog steeds.

Vroeger onder Velp, nu onder Rheden
Oorspronkelijk viel Worth-Rheden onder Velp, in de volkstelling van 1840 met 24 huizen en 182 inwoners. Onder Rheden wordt het in dat jaar niet genoemd. Tegenwoordig valt de N785 en alles ten oosten, het gros van de buurtschap dus, onder de kern Rheden, en vallen alleen de handvol panden ten westen van de N785 nog (voor de postadressen) onder Velp.

Broek, Heide en Zand
Ter plekke bevindt zich nog een streek Worth-Rhedensche Broek, en ca. 4 km naar het noorden, midden in de bossen, in het uiterste noordwesten van de gemeente Rheden, rond de Tunnekesweg, ten noordoosten van de brandtoren, is nog sprake van de Rheder- en Worth-Rheder Heide en vlak ten zuiden ervan het Worth-Rhederzand.

De oorspronkelijke functie van de Worth-Rheder Heide
De plaatsnaamaanduiding met de toevoeging -heide, -veld of -zand op vrij grote afstand van een buurtschap, vindt zijn oorzaak in een eeuwenoud gewoonterecht in deze omgeving, namelijk het stelsel van geërfden.
De genoemde "woeste gronden" behoorden aanvankelijk aan niemand. De bisschoppen en de adel hadden in het verre verleden in deze woeste gronden geen interesse. Vanuit een zeer oud gewoonterecht zijn deze woeste gronden in gebruik genomen en in eigendom verkregen door de bewoners van de meest nabijgelegen nederzettingen. Men moest dan wel geërfde zijn, dat wil zeggen dat men een bezitting in grond of opstal moest hebben. Zo heeft men in deze omgeving naast de Worth-Rhedense heide, de Rheder-heide voor de Rhedense geërfden, de Velper-heide voor de Velpse geërfden, de Rozendaalse heide voor de Rozendaalse geërfden en de Terletse heide voor de geërfden uit Terlet.

De rechten bestonden onder andere uit het weiden van vee (doorgaans schapen), het plaggen van zoden, het maaien van heide, het graven van leem, zand, enzovoort. Een heel gesjouw om de opbrengsten thuis te krijgen.
Voor toezicht, beheer en rechtspraak was een soort bestuur (bank) bestaande uit geërfden aangesteld. In 1931 zijn deze gronden verkocht aan, en de plichten overgenomen door Natuurmonumenten. De hierboven genoemde  rechten behielden de geërfden. Door onbewust - of bewust - niet beschrijven van deze rechten door de plaatselijke notarissen (wellicht waren zij bevriend met Natuurmonumenten) werden deze bij versterf of verkoop niet meer doorgegeven aan de nieuwe eigenaren. Wij mogen hen nu achteraf zeer dankbaar zijn, daar de gronden niet verkaveld zijn. Door  de komst van kunstmest en andere manieren van landbouw en veeteelt had ook geen enkele boer meer belang bij deze rechten.

Worth??
De naamgeving van het Worth-Rhedense Broek heeft een andere oorzaak. In deze omgeving wordt de naam Broek veel gebruikt voor laaggelegen nat land, dit tengevolge van de wisselende rivierstand.

Over de naam Worth heeft de heer Frans Wellink (tot april 2008 bewoner van landgoed De Kruishorst ter plekke) het volgende geschreven in het periodiek van de Oudheidkundige Kring Rheden-Rozendaal:
"In Worth-Rheden bepaalde de hoogwaterlijn van de IJssel de plek waar boerderijen gebouwd konden worden. Een vorkje prikken met de voeten in het water trok toen ook al niemand aan. Men bouwde de boerderijen dus bóven de hoogwaterlijn. De 12 hofsteden en het landgoed De Kruishorst lagen daarom alle aan de noordzijde van deze weg. Zo ontstond de buurtschap met de naam Worth-Rheden.

Wort, wurt, woerd was de naam voor hoog oeverland of hoogte waarop zich gebouwen bevinden die daardoor tegen het water beschermd zijn, althans volgens de geschiedschrijver S. Reynders in zijn boekje over Worth-Rheden (1928). Volgens periodiek nummer 150 van de Oudheidkundige Kring betekent het echter: laaggelegen, omdijkt stuk grond. Hoe het ook zei, net als de waarheid ligt de Brinkweg er precies tussen, op de scheiding tussen het hoogste nat en het laagste droog: 12,5 mtr. boven NAP.”

Zeer oud gebiedje
Het bestaan van het gebiedje Worth-Rheden is zeer oud en gaat duizenden jaren terug. Hieronder wederom een fragment uit het genoemde artikel van de heer Wellink:
“Dat de Brinkweg met zijn toenmalige nederzettingen zeer, zeer oud moet zijn blijkt wel uit het volgende:
Waar de Oranjeweg eindigt - tussen de spoorlijn en de Arnhemsestraatweg - stond voorheen villa Voorheide. In het oostelijke tuingedeelte van deze villa (de tuinmuur is nog te zien, kijkt u maar eens als u voor het stoplicht staat te wachten) stootten tuinlieden in 1924 tijdens grondwerkzaamheden op een “oude pot”.
Tuinbaas Dirk van Kooi liet de werkzaamheden stoppen, hij begreep dat dit iets buitengewoons moest zijn.
“Leiden” werd in kennis gesteld en spoorslags kwamen per spoor enkele oudheidkundige deskundigen de “oude pot” bekijken en de omgeving van deze pot onderzoeken. Er kwamen meerdere “potten” te voorschijn, het bleken urnen te zijn. Een zeldzame vondst uit de prehistorie.

Het bleek een grafveld te zijn van Germaanse stammen. De urnen waren in een kring opgesteld, op een steenworp afstand van de Brinkweg. De doden werden in die tijd gecremeerd en hun resten in urnen op heilige plaatsen begraven. Deze heilige plaatsen lagen niet in de bewoningsgebieden, maar wel in de buurt. Het ligt daarom voor de hand dat dit grafveld resten van inwoners van Worth-Rheden bevatte.
In 1929 werd in de terreinen van landgoed De Kruishorst een urn met daarin lijkverbrandingresten en een grafring gevonden. Ook in de terreinen van Rhederhof zijn urnen gevonden.

d, dt, t, th...
In de loop van de afgelopen eeuwen werd de naam Worth-Rheden op verschillende manieren geschreven.
Bijvoortbeeld met een “t” op de kaart van N. Geelkerck 1639 en op een kaart van zijn zoon I. Geelkerck uit 1665. Met een “d” op de defensiekaart van De Man 1804, de kadastrale Atlas 1832 en op de stafkaart van 1903. Met “th “op de stafkaart van 1964. In het telefoonboek van 1910 wordt het als  “Worth” geschreven
Het telefoonboek van 1910 laat overigens zien dat er in het dorp Rheden noch in Worth-Rheden  telefoonaansluitingen waren, behalve op het landgoed De Kruishorst, daar waren zelfs twee  aansluitingen. Deze aansluitingen stonden vermeld onder Velp. Eén aansluiting voor W.C.Ketjen, de vrijgezelle broer van de eigenaresse en één voor haarzelf, zij was getrouwd  met Jhr. Den Tex.

"Aanbouwen"; landjepik in vroeger tijden...
Tot slot nog een stukje, eveneens van de hand van de heer Wellink, over een Worth-Rhedense affaire uit 1884. Een kwestie die overigens ook elders speelde:

Boeren die veel landhonger hadden en hebben (ook nu komt dit nog voor, overigens ook bij burgers) en hun land langs een weg hadden, ploegden telkens een stukje van de berm - en desnoods van de weg - bij hun grond. "Aanbouwen" noemde men dit.
Bouwen betekende in die dagen: ploegen, land bewerken. Een bouwman was een boer, een bouwplaats of bouwhoeve was een boerderij en bouwland was een akker.
Tengevolge van deze manier van ’landjepik’ werd de weg zodoende steeds smaller (de wegen waren toen verhard met steenslag en grind). Zó smal, dat de gebruikers van de weg elkaar niet meer konden passeren. Zo geschiedde het ook te Worth-Rheden. Daarom haalde een aantal bewoners van Worth-Rheden in 1884 de plaatselijke schrijver van stal en lieten hem een verzoekschrift samenstellen, gericht aan B. en W. van de gemeente Rheden om de oorspronkelijke breedte van de weg weer te herstellen:

“Aan de Heeren Burgemeester en Wethouders der Gemeente Rheden.

Geven met verschuldigden eerbied te kennen de ondergeteekenden, allen inwoners van de buurtschap Word-Rheden.
Dat de weg genaamd de Kerkweg (nu het stukje Brinkweg naar de Oranjeweg, F.W.) loopende van de Word-Rheder Gemeente weide, bij de bouwhoeve bewoond door Frederiks, naar de kom van het dorp Rheden en zich op kleinen afstand daarvóór vereenigende met den grindweg van Word-Rheden naar Rheden, door aanbouwen der nevenliggende eigenaren of gebuikers zoo smal is geworden dat het gebruik van den weg daardoor zeer wordt bemoeielijkt en het elkander voorbijrijden met breede vrachten eene onmogelijkheid is geworden. Reden waarom Req. met vorigen eerbied verzoeken dat het U moge behaagen een onderzoek naar de staat van dien weg in te stellen en het noodige te willen bevorderen dat die tot zijn vorige breedte worde terug gebracht en met scheidspalen voorzien.
Welk doende
J .Evers, B. Teunissen, H.J. Groenewoud, J. Harmsen, G. Frederics, W.C.Ketjen, B. Oosterink, W. Groenewoud,  D. Master, A. Brantsen?, J.W Moll, F. Kip.”

Postkantoor
Het postkantoortje van de buurtschap Worth-Rheden was oorspronkelijk gevestigd in het pand waarin zich nu restaurant De Bronkhorst bevindt, aan de Arnhemsestraatweg, hoek Lentse Steeg. Later is dit kantoortje 40 meter zuidelijk gevestigd geweest in een villaatje aan de Lentse Steeg. Het luikje om de postzegelkopers te woord te staan zit nu nog in de muur. Het postkantoortje is in de jaren vijftig van de 20e eeuw opgeheven.

Worth-Rheden gelukkig geen Vinex-wijk...
De toenmalige voorzitter van de Oudheidkundige Kring Rheden-Rozendaal, de heer Adriaan Kolkman, heeft in 1988 succesvol gepleit bij de Hoge Raad voor het niet laten doorgaan van de nieuwbouwplannen voor ca. 700 woningen in Worth-Rheden.

Natuur en recreatie
- Landgoed De Kruishorst is deels opengesteld voor wandelaars.

Literatuur
- Overzicht van literatuur over Worth-Rheden.

Met dank aan en © de heer Frans Wellink, tot april 2008 woonachtig op landgoed De Kruishorst te Worth-Rheden, die het gros van het bronnenmateriaal voor dit artikel over Worth-Rheden heeft aangeleverd.

1. 1. Topografische Atlas Gelderland,
   ANWB
   , (2004)