Withuis
lokatie
Status
- Withuis is een buurtschap in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Eijsden-Margraten. T/m 2010 gemeente Eijsden.
- De buurtschap Withuis valt, ook voor de postadressen, onder het dorp Eijsden.
Naam
In het Limburgs
't Wiethoês.
Oudere vermeldingen
1399-1400 GN Withuis, 1840 en 1867 Withuis.
Naamsverklaring
Genoemd naar 'het witte huis', de voormalige hof Zezenhoven van het cisterciënser klooster van Val-Saint-Lambert bij Luik, tot ca. 1830 het enige huis ter plaatse. De identificatie van de oudste vorm is onzeker; Hartmann (1986, p. 147) meent dat de naam Withuis pas in de 18e eeuw opkomt.(1) De verklaring dat Withuis genoemd zou zijn naar het rijtje witgeschilderde monumentale panden ter plekke, is onjuist. De naam Withuis is immers al ouder dan die huizen.
Ligging
De buurtschap Withuis ligt ZO van Eijsden, W van Mesch, rond de weg Withuis. Grensovergang met België.
Statistische gegevens
- In 1840 had Withuis 5 huizen met 35 inwoners.
- Tegenwoordig heeft Withuis ca. 30 huizen met ca. 80 inwoners.
Geschiedenis
Rond 1200 vestigt het cisterciënzerklooster van Val-Saint-Lambert bij Luik, nabij Eijsden een Gangria ter exploitatie van een goederenkomplex. De hof krijgt de naam Gezenhoven of Zezenhoven. Lekebroeders, samen met loonarbeiders, namen de ontginning van de gronden ter hand. De hof wordt als een late ontginning beschouwd. In Breust en Eijsden werd reeds begin 10e eeuw met de ontginningen begonnen. Rond 1335 wordt de bisschop van Luik eigenaar van de hof, die hij tot de Franse tijd zal behouden. Rond 1800 bestaat er aan het Withuis nog geen andere bebouwing dan deze hof.
De mooie monumentale witte huizen met mansarde daken en segmentbogen in hardsteen worden tegen het midden van de 19e eeuw opgetrokken. De bouwtrant is dezelfde als de zogenaamde Nolenshuizen in Eijsden. De bebouwing is compleet en zo goed als ongewijzigd in stand gebleven. De hele buurtschap kan daarom als monument worden beschouwd.
Na de Franse tijd wordt er aan de Rijksweg een Rijkswegtol gevestigd. In 1882 is de heer L. Colette pachter voor de som van f 490 per jaar. In 1900 zijn alle wegtollen afgeschaft omdat zij het toenemende verkeer te zeer hinderen. Een gedeelte van het tolhuis uit 1735 (Withuis 2) staat er nog steeds en dient momenteel als woning. Mogelijk is het gebouw nog een overblijfsel van Zezenhoven.
Met de toename van het verkeer wordt het Withuis een belangrijke grensovergang. Er ontstonden meerdere inklaringsbureaus. De grensovergang werd door een groot aantal douaniers en marechaussees bemand. Withuis kon jarenlang worden beschouwd als het drukste punt van Eijsden. Met de komst van de autoweg A2 werden de ‘grensactiviteiten’ verplaatst naar de autoweg, vervolgens werden zij tenslotte, bij het wegvallen van de grenzen vrijwel alle overbodig.
Vermeldenswaard is nog dat op 10 november 1918 de Duitse keizer Wilhelm II via de grenspost Withuis naar Nederland is gevlucht. Zie verder bij Eijsden > Geschiedenis.
Bezienswaardigheden
- De buurtschap Withuis presenteert zich als een prachtige eenheid van bebouwing. Withuis heeft 7 rijksmonumenten (de panden met de nrs. 5, 7, 8, 9, 10 en 11).
Nieuwe reactie inzenden