Weerselo

Status
- Weerselo is een dorp in de provincie Overijssel, in de streek Twente, gemeente Dinkelland. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2000.
- Wapen van de voormalige gemeente Weerselo.
- Sinds de vorming van de gemeente Weerselo in 1811 vallen het gehucht Nijstad en het beschermde dorpsgezicht Het Stift onder Weerselo, evenals de buurtschap Beekdorp.

Naam
In het Twents / Nedersaksisch
Weersel.
Oudere schrijfwijzen
1157-1164 kopie 1170-1175 Werslo, 1381-1393 Weersle, 1385 Werslo, 1395-1396 Weersele, 1517-1518 Weersloe, 1591 Werselo, 1883 Weerseloo, 1903 Weerselo.
Naamsverklaring
Lo betekent 'bos'. Voor het eerste lid heeft men gedacht aan het Oudnederlandse wers 'dwars, bars, woest'. (1)
Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet Weerselo Knollenlaand. De bijnaam van de inwoners is knollentrekkers.

Ligging
Weerselo ligt NW van Oldenzaal, NO van Hengelo, ZO van Tubbergen, ZW van Ootmarsum en Denekamp.

Statistische geggevens
- In 1840 had de gemeente Weerselo 948 huizen met 5.135 inwoners, verdeeld in dorp Weerselo 109/558 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Dulder 167/932, Volthe 98/542, Rossum 101/504, Lemselo 70/402, Nijstad 37/168, Gammelke 52/267, Deurningen 131/719, Hasselo 146/805 en Klein Driene 37/238. Opvallend is dat de buurtschappen Volthe en Rossum in 1840 vrijwel even groot waren als de hoofdplaats Weerselo en dat de buurtschappen Dulder, Deurningen en Hasselo zelfs groter waren. Hierbij past de kanttekening dat Volthe, Rossum, Dulder, Deurningen en Hasselo een veel grotere oppervlakte omvatten dan Weerselo. Weerselo was slechts het dorp zelf, het omliggende gebied behoorde tot de marken Nijstad (oosten van het dorp) en Dulder (zuiden en westen van het dorp).
- Bij de opheffing van de gemeente Weerselo per 1-1-2001 had zij 3.168 huizen met 9.294 inwoners op een oppervlakte van 9.209 hectare.
- Voor de grenscorrecties die van 1886 tot 2001 bij de gemeente Weerselo hebben plaatsgevonden, met plattegronden erbij van welke gedeelten het betrof, zie onderaan de pagina bij Overige kenmerken.
- Tegenwoordig heeft het dorp Weerselo ca. 1.200 huizen met ca. 3.100 inwoners.

Geschiedenis
In den beginne
Het dorp Weerselo ontstond oorspronkelijk op de plaats waar tegenwoordig het beschermde dorpsgezicht Het Stift is gevestigd. Lange tijd zouden de belangrijkste publieke functies (o.a. het gemeentehuis) zich op Het Stift bevinden.

De 19e eeuw
In 1809 besloot Koning Lodewijk Napoleon dat de kerk op Het Stift te klein was om de grote Weerselose Rooms-Katholieke geloofsgemeenschap te herbergen. Voor hen werden gelden beschikbaar gesteld om een eigen kerkgebouw te bouwen. Deze bouwden zij ongeveer een kilometer in zuidoostelijke richting buiten Het Stift direct ten westen van de buurtschap Nijstad aan de Lichtenberger Steeg (de huidige Legtenbergerstraat). Rond deze kerk ontstond enige bebouwing onder de (nogal vooruitstrevende) naam ‘Nieuwstad’. Uit de ‘oorspronkelijk aanwijzende tafelen’ van het Kadaster uit 1832 blijkt dat het nieuwe dorp is gelegen in een gebied met het toponiem ‘Zuidelijke Nieuwstad’, dat door de huidige Eertmansweg (toen alleen bekend onder de naam ‘weg van de Nieuwstad naar Rossum’) gescheiden werd van het ‘Noordelijke Nieuwstad’, waarvan de bebouwing zich concentreerde rond de huidige Siemertsteeg.

De 20e eeuw
Tot de Tweede Wereldoorlog zou ‘de Nieuwstad’ zie langzaam ontwikkelen en tot het einde van de 19e eeuw kleiner dan het oorspronkelijke Weerselo op Het Stift blijven. Pas vanaf de jaren ’30 van de 20e eeuw begon de Nieuwstad zich te echt ontwikkelen en werd het groter dan Het Stift. Na de Tweede Wereldoorlog nam de bebouwing rond de Rooms-Katholieke kerk door de bevolkingsgroei drastisch toe en begon de Nieuwstad de functie van Het Stift als belangrijkste kern te vervangen. In 1955 verhuisde het gemeentehuis van de gemeente Weerselo van de Rudolph Wilminklaan op Het Stift naar het Burgermeester Scholtensplein tegenover de Rooms-Katholieke kerk.

Recente ontwikkelingen
In de tweede helft van de 20e eeuw groeide het dorp uit tot de huidige omvang. Aanvankelijk werd in de jaren ’50 bebouwing gecreëerd langs de Bisschopsstraat, Legtenbergerstraat, Sint Remigiusstraat en Raadhuisstraat. Vervolgens breidde de bebouwing uit met de Voortmors en ten zuidwesten van de Bisschopsstraat, langs de Gunnerstraat en Weerselerveldweg. In de jaren ’70 (fase I) en ’80 (fase II) volgde de bebouwing op het grondgebied van de buurtschap Nijstad. In recentere jaren is Weerselo uitgebreid met een bedrijventerrein ‘De Echelpoel’ en is tussen de wijk De Voortmors en de Middensloot de woonwijk Het Reestman aangelegd.

Weerselo staatkundig en geografisch
In 1811 werd het richterambt Oldenzaal gesplitst in drie gemeenten. Het stadsgericht ging verder als gemeente Oldenzaal. Het landgericht werd opgedeeld in de gemeenten Weerselo en Losser. De gemeente Weerselo omvatte de volgende marken van het richterambt Oldenzaal: Deurningen, Dulder, Gammelke, Hasselo, Klein Driene, Lemselo, Nijstad, Rossum, Volthe en daarnaast het dorp Weerselo dat niet tot één van de marken behoorde.

In 1886 werd de eerste grenswijziging met de gemeente Hengelo een feit. Een gebied van 169 ha van de marke Klein Driene werd per 1 januari van dat jaar overgeheveld ten behoeve van voorgenomen uitbreiding van de inmiddels sterk geïndustrialiseerde stad. Deze uitbreiding zou begin 20e eeuw plaatsvinden in de vorm van de wijken Tichelwerk en Elsbeek.

De volgende grenswijziging was werderom een wijziging met de gemeente Hengelo. Op last van de Rijkscommissaris voor de bezette Nederlandse gebieden werd per verordening van 27 november 1943 een gebied ter grootte van 142 ha per 1 december 1943 overgeheveld. Hengelo was één van de Twentse gemeenten die in de Tweede Wereldoorlog een NSB-burgemeester had. Deze was reeds in de oorlog begonnen met de werderopbouw van zijn stad na de oorlog (natuurlijk had deze verwacht dat dit onder Duitse heerschappij zou zijn, maar voor de plannen maakte dit weinig tot niets uit). Voor deze uitbreiding was ruimte nodig, en dat had Hengelo maar weinig (de voormalige marken Oele en Beckum waren - en zijn nog immer - in eigendom van Twickel en konden dus niet voor woningbouw worden aangewend). Na de oorlog zouden hier de wijken Klein Driene en de Sterrenbuurt verrijzen.

Hierna zou de gemeente Weerselo 30 jaar lang ongewijzigd blijven. De Hengelose groei had echter weer de gemeentegrens bereikt en men keek dan ook weer richting de gemeente Weerselo voor gebieduitbreiding. Per 1 januari 1972 stond de gemeente Weerselo een groot deel van de voormalige marke Hasselo af aan de gemeente Hengelo en het uiterste westelijke deel werd overgedragen aan de gemeente Borne. Snel na de overdracht begon de gemeente Hengelo met de ontwikkeling van de wijk 'Hasseler Es'. Later, vanaf de jaren negentig, ontwikkelde de gemeente Hengelo ten westen van de Hasseler Es de wijk Slangenbeek. In het laatste decennium zijn op deze gronden de wijken 'Het Broek' en meest recentelijk (nog in ontwikkeling) Dalmeden. Ook is de gemeente Borne begonnen de gronden die zij in 1972 heeft verworven van de gemeente Weerselo te bebouwen. Momenteel wordt hier de wijk Bors(ch)e Maten ontwikkeld.

De laatste grootschalige wijzigingen van de gemeentegrens van Weerselo betreffen de gebieden tegen de gemeente Oldenzaal. De gemeente Oldenzaal heeft in 1955 vrijwel de gehele marke Berghuizen erbij gekregen van de gemeente Losser. In de jaren negentig was het gebied dat Oldenzaal erbij had gekregen vrijwel volledig volgebouwd, terwijl er nog geen einde was aan de Oldenzaalse groei. Ten behoeve daarvan werd per 1 januari 1994 een deel van de buurtschap Lemselo overgeheveld naar de gemeente Oldenzaal voor uitbreiding van de wijk 'Graven Es'. Tegelijkertijd werd een deel van de voormalige marke Berghuizen overgeheveld van de gemeente Oldenzaal naar de gemeente Weerselo.

De wijzigingen van 2001 hadden veelal een administratieve aard. De wijziging met Enschede had er louter mee te maken dat het bestuurlijk onhandig was dat een deel van de vliegbasis Twente in de gemeente Weerselo lag. Hetzelfde gold voor recreatiepark Het Hulsbeek. Bestuurlijk was het ook hier niet wenselijk dat dit in twee verschillende gemeenten lag, vandaar dat dit werd overgeheveld naar de gemeente Oldenzaal.

De overheveling naar Hengelo had te maken met de aanleg van de Hengelose Beneluxlaan. Dit is een belangrijke ontsluitingsweg voor de nieuwbouwwijken Slangenbeek, Het Broek en in de toekomst Dalmeden. Momenteel verloopt deze weg tot de weg Hengelo-Deurningen (Deurningerstraat / N738). Er is in 2001 ook grond overgeheveld om de Beneluxlaan verder te verlengen tot de weg Deurningen-Enschede (Vliegveldstraat / N737) om het dorp Deurningen te ontzien. Het is echter twijfelachtig of deze ontwikkeling nog plaats zal vinden. (© hoofdstuk Geschiedenis: Andreas Bartelink)

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van (de kernen van de voormalige gemeente) Weerselo, kunt u terecht bij:
- Heemkundevereniging Oald Weersel (site? of anders NAW?).

Recente ontwikkelingen
- Actuele ontwikkelingen rond de beoogde rondweg om Weerselo in de N343. Ontwerpplan traverse Weerselo N343 (pdf).

- De gemeente Dinkelland heeft groeiplannen voor de kern Weerselo en wil daarom 194 nieuwe woningen in Weerselo bouwen.

Bezienswaardigheden
- Weerselo heeft 11 rijksmonumenten.
- RK H. Remigiuskerk.
- Mariakapellen.
- Korenmolen De Vier Winden of de Weerselose Molen ligt N van Weerselo maar ligt net in de gemeente Tubbergen en valt daarom onder het dorp Reutum.
- Voormalig gemeentehuis.

Jaarlijkse evenementen
- Het Oranje Comité Weerselo organiseert de jaarlijkse evenementen koninginnedag, bevrijdingsdag, het paasvuur, de jaarlijkse dorpsfeesten en de intocht van Sinterklaas.
- Carnaval. Carnavalsvereniging De Knollentrekkers.
- MegaParty Weerselo (weekend in april).
- Kermis (weekend begin juni).
- Jaarmarkt (op een dinsdag half augustus).
- In veel plaatsen is carbidschieten met oudjaar een traditie. Ook in 2009 had Weerselo weer het grootste carbidkanon van Nederland (lengte maar liefst 11 meter).

Natuur en recreatie
- Natuur- en Vogelwerkgroep De Grutto zet zich in voor de natuur in vooral Weerselo en de omliggende dorpen. Zij zijn actief op het gebied van o.a. praktische weidevogelbescherming, bescherming en behoud van leefgebieden voor weidevogels en jonge dieren, ringonderzoek voor wetenschappelijke doeleinden, plaatsing en controles van nestkasten, landschapsonderhoud, wintervoedering indien de omstandigheden dit vereisen, broedvogelonderzoek van huis- en boerenzwaluw, deelname landelijk steenuilproject en aandacht voor de kerkuil, vogelinventarisatie (broed- en trekvogels) en voorlichting en educatie middels stands en lezingen.
- Elke zaterdag is er in Weerselo de Weerselose Markt.
- Buurtbus Weerselo e.o. met online dienstregeling.

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Weerselo (online te bestellen).
- De veldnamen van Weerselo. Één gemeente, zeven marken. Uitg. Vereniging Heemkunde Gemeente Weerselo, 1998. 206 pag.
- Lijst van boeken e.d. over de geschiedenis van Weerselo (even scrollen op de pagina), aanwezig en in te zien in het Twents Streekarchief te Delden.

Links
- Dorpsraad Weerselo.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)