Veenhuizen DR

Status
- Veenhuizen is een dorp in de provincie Drenthe, gemeente Noordenveld. T/m 1997 gemeente Norg.
- Veenhuizen is een zeer uitgestrekt dorp, dat bestaat uit meerdere bewoonde delen. Tevens is het de naam van de omliggende streek.

Naam
Oudere schrijfwijzen
Reeds in 1381 duikt de naam ‘Veenhuysen’ op.
Naamsverklaring
De verklaring is duidelijk, net als bij de andere gelijknamige buurtschappen in Nederland: aan de rand van het uitgestrekte hoogveen stonden enkele woningen.
Bij- en spotnamen
De vernieuwingen en moderniseringen in Veenhuizen nemen niet weg dat het dorp zeker nog immer een heel bijzondere plaats inneemt in Nederland. De geschiedenis, cultuur en zeker ook de natuur maken een bezoek tot een afwisselende ontdekkingstocht. Het verleden wis je niet zomaar uit. Het is dan ook niet verwonderlijk dat de schimpnaam voor de inwoners nog altijd Koloniebonken of Koloniepoepen is.

Ligging
Veenhuizen ligt op de grens van Drenthe en Friesland, ZW van Norg en Westervelde, Z van Een, ZO van Haulerwijk (Fr.) en NO van Oosterwolde (Fr.).

Statistische gegevens
- In 1840 woonden er in het tot Veenhuizen behorende zogenoemde 1e Gesticht 2.043, in het 2e Gesticht 2.161 en in het 3e Gesticht 2.059 mensen, in totaal 59 panden met 6.263 inwoners. In de hoogtijdagen van de kolonie waren er soms 10.000 bewoners (ter vergelijking: voor de gehele rest van het grondgebied van de uitgestrekte gemeente Norg waren dat er toen ca. 1.200).
- Tegenwoordig telt Veenhuizen ca. 1.400 inwoners, dit aantal is inclusief enkele langgestraften in de gevangenissen die officieel staan ingeschreven in het bevolkingsregister van Noordenveld. Dit verklaart ook het feit dat er slechts 540 vrouwen wonen, tegenover 860 mannen. Zonder de strafinrichtingen telt alles dat bij Veenhuizen behoort ruim 1.000 (permanente) bewoners.

Geschiedenis
Aan het eind van de 14e eeuw werd op deze plek een randveenontginning gesticht vanuit moederdorp Norg. Het esgehucht Veenhuizen bestond uit zeven boerderijen met een kapel, waarvan bijna niets meer over is. Eind 16e eeuw werd een eerste poging ondernomen dit deel van de Smilde(ge)rvenen af te graven, doch zonder succes in verband met gebrek aan kapitaal. In 1640 werd een meer serieuze poging ondernomen door een compagnie te Amsterdam. De bedoeling was het gebied af te wateren via het Peizerdiep (zie onder Peize). Echter dat stuitte op verzet vanuit de Stad Groningen en het omliggende waterschap Aduarderzijlvest, waar men sterke vertroebeling van het water verwachtte, wat velerlei negatieve gevolgen zou hebben, waaronder voor de watervoorziening en de beëindiging van het bierbrouwen in de Stad. Onder druk van de Groningers werd de reeds aangevangen ontginning in 1652 gestaakt. Later kwam het gebied in handen van de familie Tonckens te Westervelde.

Pas rond 1823 werd de ontginning hier echt ter hand genomen. De Maatschappij van Weldadigheid, opgericht in 1818 onder leiding van Generaal Johannes van den Bosch, stichtte op diverse plaatsen in het land nieuwe kolonies om het hoofd te bieden aan het schrikbarend hoge aantal armen in het begin van de 19e eeuw. De bedoeling was de behoeftige klasse tijdelijk te werk te stellen in landbouwontginningsprojecten, waarbij tegelijk re-socialisatie zou kunnen plaatsvinden. In tegenstelling tot bijvoorbeeld Frederiksoord, Boschoord en later Wilhelminaoord in Zuidwest-Drenthe, was Veenhuizen niet een vrijwillige verblijfsplaats, maar een opvangplaats onder dwang voor vele ‘verpleegden’, waaronder duizenden wezen, vondelingen, bedelaars, landlopers en vagebonden.

De Maatschappij zocht een zeer ruim terrein, liefst verlaten en ver weg gelegen van de verleidingen van alledag. Men besloot in 1818 dit grote gebied van 2500 ha te kopen en koos voor een grootse opzet. Gelijk werd begonnen met het graven van de Kolonievaart, in de richting van de Smildervaart (de huidige Drentse Hoofdvaart). In 1839 werd de 4 kilometer lange vaart in westelijke richting verlengd, om ook aan te sluiten op de Friese waterwegen. Officieel is dit deel Veenhuizerkanaal geheten, doch in de volksmond wordt het hele kanaal aangeduid als Kolonievaart; een grens is er ook niet echt. Haaks op de vaart werden 6 genummerde wijken gegraven, allemaal op een afstand van precies 750 meter van elkaar. Het is nog immer goed zichtbaar dat Veenhuizen geen oorspronkelijk Drents dorp is, maar geheel bedacht achter de tekentafel, net als bijvoorbeeld de poldernederzettingen.

De bewoners werden permanent bewaakt en werden vanaf 1823 verdeeld over drie gedeelten, in de geest van die tijd aangeduid met 1e, 2e en 3e Gesticht. Er verrezen landbouwbedrijven en er werden bossen aangeplant voor de tewerkgestelden, omdat de hoofdgedachte was dat alle lieden na verloop van tijd zouden terugkeren in de samenleving als kleine boeren. Omdat de maatschappij in die tijd ook industrialiseerde, werden er in Veenhuizen ook enkele kleine fabrieken gesticht, o.a. een stoomkatoenspinnerij, een melkfabriek en een weverij. Hier werkten ook degenen die lichamelijke gebreken hadden om te werken op het land, alsmede veel vrouwen en kinderen.

Het aantal bewoners nam onvoorstelbaar snel toe tot enkele duizenden, waarmee Veenhuizen gelijk een van de grootste nederzettingen in die tijd van Drenthe werd. Er werden kerken, scholen en andere voorzieningen uit de grond gestampt en de kolonie was geheel zelfvoorzienend, waardoor contact met de buitenwereld minimaal was: er was een eigen energievoorziening, ziekenhuis, er werd voedsel verbouwd en er was werk. Veenhuizen werd wel beschouwd als het ‘Siberië van Nederland’. Ondanks de wellicht nobele gedachten van Van den Bosch en de zijnen werd het project uiteindelijk toch een fiasco, als gevolg van de hoge kosten, terwijl de opbrengsten lager dan verwacht waren, wat te maken kan hebben gehad met de onvrijwilligheid van de arbeiders, waardoor die niet bijzonder gemotiveerd waren. Uiteindelijk leidde dit in 1859 tot het failliet van de Maatschappij en werd het gehele gebied overgedragen aan de Staat.

In 1875 kwam Veenhuizen in handen van Justitie en dit betekende het begin van een geheel nieuwe fase voor dit gebied. Nederland had toen net een eigen Wetboek van Strafrecht, dat voorschreef dat veroordeelden slechts in officiële strafinrichtingen mochten worden opgenomen. Veenhuizen werd daar uitermate geschikt voor geacht, mede omdat er genoeg werk voor handen was, een van de uitgangspunten destijds. De naam ‘Gesticht’ bleef, al was het nu officieel Straf- en Rijkswerkinrichting Veenhuizen. Justitie besloot de barakken en veel oude gebouwen te vervangen door stenen exemplaren, deels gebouwd door de gedetineerden zelf. Er werd een bouwmeester aangesteld, de Rotterdammer J.F. Metzelaar. Hij begon openbare gebouwen te ontwerpen, alsmede de vele dienstwoningen, verdeeld over een aantal typen. Hij werd gaandeweg opgevold door zijn zoon W.C. Metzelaar, die een nog groter stempel op de kolonie heeft gedrukt.

Recente ontwikkelingen
Aanvankelijk zat er niet alleen ‘geboefte’, maar werden er ook andere groepen ondergebracht, zoals vluchtelingen uit België en dienstweigeraars. Langzamerhand groeide Veenhuizen steeds meer uit tot een gevangenisdorp, dat nog steeds grotendeels gesloten was voor de buitenwereld, ondanks de verbeterde infrastructuur. Na de Tweede Wereldoorlog werden de inrichtingen hervormd en kregen ze steeds meer het aanzien van gevangenissen elders in Nederland. De naam ‘gesticht’ werd vervangen door ‘penitentiaire inrichting’* en het bewerken van het land als hoofdactiviteit nam in betekenis af. Tegelijk werd, net als elders, het landschap aangepast aan nieuwere landbouwtechnieken. Zo werden kanalen gedempt, bruggetjes verdwenen, oude gebouwen werden afgebroken en sommige percelen herkaveld. Ook kwam er aan de nieuwe betonweg richting Norg een grote opslagplaats voor munitie.
* In Veenhuizen bevinden zich thans nog de penitentiaire inrichtingen Esserheem, Norgerhaven en Groot Bankenbosch.

Ondanks het feit dat op deze manier een aantal markante elementen uit het landschap verdween, bleef Veenhuizen een bijzondere plaats. Er werden voor de gevangenbewaarders en overig personeel nieuwe woningen gebouwd, in een nieuwe woonwijk nabij de kerken, voor het merendeel bestaand uit geschakelde en rijtjeswoningen. Dit is uitgegroeid tot ‘Veenhuizen-Dorp’ en verschilt niet heel veel van een willekeurige andere woonwijk in de omgeving. Wat bleef was de bijzondere status van de nederzetting: tot begin jaren negentig was een groot deel nog steeds gesloten voor publiek, alleen de doorgaande Hoofdweg en Norgerweg, de woonbuurt aan de Kerklaan en de buitengelegen landbouwgebieden, zoals de Ds. Germsweg waren vrij toegankelijk. Wonen in Veenhuizen was slechts voorbehouden aan personeel en hun familie. Hier stond een heel lage woning- of huurprijs tegenover, alsmede hadden de inwoners gratis toegang tot het zwembad en sportvoorzieningen, soms gratis vervoer en waren er voor een dorp van deze omvang veel voorzieningen, waaronder een supermarkt, twee scholen, twee kerken en een riant dorpshuis.

Een nieuwe fase ging eind jaren negentig in, toen Justitie besloot zich meer op haar hoofdtaak te concentreren; het onderbrengen van gedetineerden. Een aparte status voor Veenhuizen werd ongepast en onevenredig kostbaar geacht, terwijl er tegelijk van buiten steeds meer belangstelling was om in het fraaie dorp midden in de natuur te komen wonen. Sindsdien is er het een en ander veranderd in Veenhuizen: het is vrij toegankelijk, iedereen mag er wonen en het functioneert meer en meer als een voor Drentse begrippen tamelijk groot buitendorp met een hoog voorzieningenniveau. Een nieuwe woonbuurt in ‘Veenhuizen-Dorp’, gelegen ten westen van de Kerklaan, omvat huizen van een modern type, maar wel met ‘ambachtelijke elementen’, met een knipoog naar de oudere typen rijkswoningen.

Bezienswaardigheden
- Hervormde koepelkerk.
- RK Hieronymus Aemilianuskerk.
- Dienstwoningen.
- Dienstwoning hoofddirecteur.
- Voormalig directiehotel.
- Boerderijen.
- Begraafplaatsen.
- Stoomhoeve.
- 2e gesticht.
- Elektriciteitscentrale.
- Voormalig hospitaal met ijskoepel.
- Sluizen.

Musea
- Gevangenismuseum.
- Glasmuseum Veenhuizen (sinds juni 2010).

Jaarlijkse evenementen
- De Crossloop Veenhuizen (4x per jaar) voert over een afstand van 3, 5 of 10 km door de bossen van Veenhuizen.

Natuur en recreatie
- Fochteloërveen.
- Openluchtzwembad aan de Hoofdweg, nabij de Kerklaan (alleen in de zomermaanden).

Overnachten
- Boek hier uw hotel in Veenhuizen of omgeving.

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Veenhuizen (online te bestellen).
- Het Pauperparadijs (online te bestellen). Aan de hand van haar eigen familiegeschiedenis beschrijft journaliste Suzanna Jansen (1964) anderhalve eeuw Nederlandse armoede en wat daar aan gedaan werd, te beginnen met het heropvoedingexperiment in Veenhuizen in Drenthe.

Links
- Site van en over Veenhuizen, met o.a. geschiedenis, recente ontwikkeingen, activiteitenagenda, recreatiemogelijkheden en lokale links.
- Artikel in de Volkskrant over Veenhuizen, dec. 2008.

Foto's
- Fotoserie van de gemeente Noordenveld van Fokko van der Leest.
- Fotoserie van de gemeente Noordenveld van fotograaf Martin Stevens.

De informatie over de kern Veenhuizen is samengesteld door en © geograaf mr. drs. Robert H.C. Kemkers te Nietap.