De ronde stenen stellingkorenmolen de Bisschopsmolen aan de Bisschopsmolenstraat dateert uit 1744. De bisschop van Antwerpen liet in dat jaar in de schaduw van het huidige klooster een molen bouwen en die kreeg daarom de naam Bisschopsmolen. Reeds vóór 1292 heeft hier een molen gestaan.

De watertoren aan de Hoevenseweg dateert uit 1924, is 48,70 meter hoog en heeft twee betonnen vlakbodemreservoirs, beide verdeeld in twee compartimenten, inhoud resp. 400 en 300 m³. De watertoren is niet meer in functie en staat leeg. (is er al een nieuwe functie voor de watertoren?, red.)

De kern van Etten is een beschermd dorpsgezicht, onder meer vanwege de fraaie oude Markt. De Ettense Markt is een van de mooiste van West-Brabant, met huizen uit de 17e tot en met begin 20e eeuw. Tussen het gemeentehuis en het Paulushofje liggen stuk voor stuk pareltjes van bouwkunst uit het verleden. In haar geheel heeft de Markt een duidelijk Kempisch karakter, hoewel enkele panden toch een Hollandse trapgevel hebben. Verder op de Markt fraaie linden en kastanjes, en Herberg De Zwaan uit 1628.

Mariakapel op de Markt, naast het gemeentehuis (Etten). De kapel is niet ter verering van Maria gebouwd maar in het laatste kwart van de 19e eeuw ontworpen als onderkomen voor de plaatselijke brandweerspuit. Pas in 1952 is er een kapel van gemaakt. In dat jaar kreeg de Lambertusparochie het gebouwtje voor honderd jaar in erfpacht.

- Mariakapellen.

Onder het bladerdak van de Grootbladige Linde (Tilia platyphyllos), die ook wel ‘moederlinde’ wordt genoemd (Markt), vonden vroeger de dorpsvergaderingen plaats. De boom heeft het uiterlijk van een grote parasol, ook omdat de takken die op zo’n drie meter hoogte horizontaal uit de stam komen, door een metalen stellage worden ondersteund.

In de NH kerk (Roosendaalseweg) was de vader van Vincent van Gogh dominee. Voor de kerk staat een standbeeld van Vincent van Gogh*. Het kerkhofje is in 1997 gerestaureerd, in het kader van de viering 200 jaar Brabant. De restauratie is uitgevoerd door leerlingen van de technische school Don Bosco en leden van Heemkundekring Jan Uten Houte. Het kerkhofje is vroeger veel groter geweest. Bij de aanleg van de A58, waarvoor grote stukken van het kerkhof werden verkocht, werden destijds veel beenderen gevonden van oude graven op deze begraafplaats.

Ronde stenen stellingkorenmolen De Lelie* dateert oorspronkelijk uit 1804 en werd aanvankelijk gebruikt voor het malen van schors voor leerlooierijen uit de buurt. In 1827 werd het een korenmolen, die alle bakkers in Leur en omgeving bevoorraadde. De molen is in 1937 vrijwel tot de grond toe afgebrand. De Lelie is recentelijk gerestaureerd en in september 1998 feestelijk ‘heropend’. Molenaar Tiny Augustijn, die er al zijn hele leven woont, vierde toen tevens zijn gouden jublieum als molenaar. De restauratie heeft €450.000 gekost.

De (deels met klimop begroeide) molenromp aan de Korte Brugstraat was een ronde stenen stellingkorenmolen en dateert uit 1849. De molen is onttakeld in 1929 en doet thans dienst als winkelruimte.

- Nadere informatie over De Korenmolen op molens.nl.

Bij de haven (Geerkade) een standbeeld van Adriaan van Bergen, de turfschipper uit Leur die in 1590 met zijn beroemde turfschip soldaten Breda binnensmokkelde, waardoor de stad van de Spanjaarden kon worden bevrijd. “In 1590 werd het Kasteel van Breda op een verrassende wijze door soldaten van de prins van Oranje veroverd met behulp van het beroemd geworden ‘turfschip van Breda’. Adriaan Janszoon van Bergen uit Leur ging zoals altijd turf en brandhout leveren op het kasteel, dat een Spaanse bezetting had.

De parochie van Leur bestond in 1997 tweehonderd jaar. “De katholieken van Leur hadden (medio 18e eeuw, red.) geen zin meer in een lange tocht over een zandpad naar de kerk in Etten. Vooral op natte dagen was de voettocht een ‘gebed zonder end’” (327). Aanvankelijk kwam er een schuurkerk, ook wel bij- of noodkerk genoemd, gewijd aan Franciscus van Sales. De schuur van 20 meter lengte mocht niet opvallen in het landschap. De protestanten hadden het in die tijd immers voor het zeggen. Het was een schuur met boogramen, waar in 1841/42 een torentje op werd gezet.

Het trouwkerkje – dat die functie vervult sinds 1971 – dateert uit 1615. Het (‘18-kloks’) carillon van deze kerk is in 2000 met 14 klokken uitgebreid (een grote luidklok en dertien kleinere klokken), waardoor een 2½-octaafs carillon is ontstaan. De klokken zijn vervaardigd door de firma Eijsbouts uit Arcen. Door deze uitbreiding kan het carillon aanzienlijk melodieuzere en gevarieerdere muziek produceren. “Minder speeldoosachtig dus”, aldus Johan Bos van de Stichting Vrienden van het Leurs Carillon (882). Het orgel stamt uit 1717.

De oudste boerderij van Etten-Leur staat aan de Lange Brugstraat 87. De boerderij is zo’n 350 jaar oud en is van het langgeveltype.

Het pand Lange Brugstraat 56 dateert uit 1810. De voorgevel is in 1900 vernieuwd. Oorspronkelijk waren het twee huizen. Van 1880 tot begin jaren zeventig was er een bakkerij in gevestigd.

De protestantse begraafplaats Rust in Vrede aan de Lange Brugstraat (richting Prinsenbeek, naast het rugbyveld) is rustiek door de grote afwisseling van grafmonumenten, die tegelijkertijd een goed beeld geven van de verandering van smaak in grafcultuur in de loop der tijden. Het is in feite een aangenaam klein park met een dicht groen grasdek (wat bijzonder is op het Brabantse zand), pergola’s vol met zoet geurende rozen die tweemaal per jaar overdadig bloeien, rijen bolacacia’s, twee majestueuze bomen van bijna een eeuw oud en een rij eeuwig ruisende peppels.

De Mariakapel aan de Moerdijkse Postbaan is in 1947 gebouwd door de parochie Liesbos, uit dankbaarheid dat zij voor de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog gespaard bleef.

De Zwartenbergse Watermolen*, gelegen aan de provinciale weg tussen Etten-Leur en Zevenbergen, in de buurtschap Zwartenberg, is een ronde stenen grondzeiler. Het is de enig overgebleven poldermolen in West-Brabant. De molen pompt water vanuit de polder naar de Leurse Haven. Het water ging op die manier voor de polder verloren, omdat het wegstroomde naar de Mark. Daardoor kon de molen niet worden gebruikt als het waterpeil te laag stond.