Het imposante Stadhuis (Grote Markt) is in feite één geheel van afzonderlijke gebouwen en dateert oorspronkelijk uit de 15e eeuw. Het bestaat uit het schepenhuis (het eigenlijke oude stadhuis), het rechts daarvan gelegen huis Leeuwenborch en het links van het schepenhuis gelegen huis De Olifant (het met een grote poort over de Sint Annastraat heen gebouwde huis met bovenwoning).

De toren van de Sint Gertrudiskerk aan de Grote Markt wordt vanwege zijn markante uiterlijk ook de Peperbus genoemd. Dateert oorspronkelijk uit circa 1350. In plaats van de naaldspits werd, na het bombardement door de Fransen in 1747, een achtkante bekroning met koepel gebouwd. Deze toren fungeert in tijden van zomerse droogte als uitkijkpost voor brandwachten. Samen met nog twee torens in de nabijgelegen bossen van Ossendrecht en Kalmthout vormt het een belangrijke schakel in de brandbeveiliging van West-Brabant.

”Stadspoorten zijn er nauwelijks nog te vinden in Nederland. Dat komt onder meer door de veranderde vestingtechniek in de 18e eeuw. Poorten werden toen vervangen door simpele muren met zware deuren. Slechts bij toeval bleven hier en daar poortgebouwen bewaard. Dit waren meestal oudere stadspoorten die binnen een latere omwalling waren gevallen. Zij deden dan dienst als gevangenis. Een zeer fraai voorbeeld daarvan treffen wij aan in Bergen op Zoom.

Het Ravelijn ‘Op den Zoom’ (Burgemeester Vergroesenstraat) is een restant van de vestingwerken naar het ontwerp van Menno van Coehoorn, daterend van 1702. Het Ravelijn bestaat uit een door een brede gracht omgeven eiland, dat zelf weer geheel met aarden wallen en deels stenen muren is omringd. Daarin bevinden zich kijk- en schietspleten, kanonkelders en magazijnen. Het Ravelijn is een van de weinig overgebleven onderdelen van het uitgebreide vestingstelsel dat tot eind 19e eeuw rond de stad lag.

Aan het eind van de Lieve Vrouwestraat, op de hoek van het verdwenen Gevangenpoortstraatje, staat het huis Oostenrijk uit 1600, dat met geldelijke steun van de stad werd gebouwd. In de gevel ziet u een vijftal kopjes ter versiering van de raamkozijnen en als steun onder de dakgoot. Het zijn mannen- en vrouwenkopjes van kalksteen, die de opdrachtgevers en de uitvoerders uit de bouwtijd van het huis voorstellen.

Het Binnenhof Huize Sint Gertrudis (Korenmarkt) ontstond oorspronkelijk uit diverse huizen, die de naam Armenblok kregen, waarin de binnentuin omsloten ligt. In 1955 werden deze huizen afgebroken en vervangen door één pand, dat ook nu nog verscheidene huisjes omvat en later Huize Sint Gertrudis is genoemd. In 1958 is het tehuis verbouwd, waarbij de bouwstijl in hoofdzaak gerespecteerd bleef.

De Blauwehandstraat heeft een op het eerste gezicht wat merkwaardige naam, die om een verklaring vraagt. De naam van de straat is ontleend aan het huis op nummer 32. In het bovenlicht boven de deur is een blauwgeverfde hand te zien. De hand verwijst naar de blauwververs die in de Middeleeuwen in deze buurt hun werk verrichtten. In deze omgeving woonden veel mensen die hun boterham verdienden in de lakennijverheid. De wolververs, lakenscheerders en blauwververs. Blauw was naast meekraprood in de Middeleeuwen een van de veelgebruikte kleuren.

“Rond 1880 klonken in Bergen op Zoom stemmen dat het pompwater in de stad niet zo best was. Maar een oplossing hiervoor was niet direct voorhanden. Een citaat uit 1887 spreekt boekdelen: ‘Hoe walgelijk het ook moge klinken, het is nochtans een feit, dat het welwater in steden, in meerdere of mindere mate het aftreksel is van de excreta van ons en onze medemenschen.’

Stadsschouwburg De Maagd (Grote Markt) is ondergebracht in de voormalige RK kerk van de parochie H. Maagd Maria ten Hemelopneming. Het pand dateert uit 1829 en is gebouwd in neoclassicistische stijl. Architect Onno Greiner heeft de verbouwing tot schouwburg (met zo’n 650 zitplaatsen) ontworpen. Sinds 1990 is het als zodanig in gebruik. Het dak is in 1997 gerestaureerd. De grootste klus was het vervangen van de leien van de voormalige kerk.

De synagoge (Koevoetstraat 39) dateert uit 1832 en is tijdens de Tweede Wereldoorlog door de bezetter geconfisqueerd en aan een particulier verkocht. Het pand is in 1975 gerestaureerd. Bezienswaardig is in het bijzonder de badinrichting in de kelder, die herinnert aan de rituele reinigingsplechtigheden voor vrouwen.

De ronde stenen bergkorenmolen De Twee Vrienden* is een voorbeeld van een van de weinige stenen molens die nog op het einde van de 19e eeuw werden gebouwd (1890). Hij verving een standerdmolen die op de molenheide stond.

* Oude Huijbergsebaan 227 (wijk Nieuw-Borgvliet). Tel. 0164-237386. Geopend zaterdag 14-17 uur en op afspraak.

- Nadere informatie over Molen De Twee Vrienden op molens.nl.

Hoeve Hildernisse, Z van de Fianestraat, is een laatste restant van het voormalige dorp Hildernisse, dat in de 16e eeuw is verdronken.

“Het is de enige buitendijks gelegen boerderij in Nederland. Zij ligt aan de Oosterschelde. Rond het erf is een dijkje aangelegd om de gebouwen bij hoog water toch te beschermen. In de 17e eeuw stond hier reeds een hoeve, die in 1799 door de markies van Bergen op Zoom werd gekocht. Later kwam zij door onteigening in handen van de staat, die haar in 1820 verkocht” (26).