Zeer karakteristiek voor Veenhuizen zijn de speciale dienstwoningen, voor het merendeel gebouwd tussen 1883 en 1914. De architect J.F. Metzelaar, aanvankelijk timmerman, maar later uitgegroeiend tot bouwmeester voor Veenhuizen, ontwiep naast een kerk, scholen en speciale voorzieningen in het dorp ook de dienstwoningen.

Voor de hoofddirecteur werd eind 19e eeuw door de Metzelaars een eigen dienstwoning gebouwd, dat vanwege de ruime afmetingen van huis en perceel plaatselijk de naam Klein Soestdijk meekreeg, een naam die later ook op de gevel verscheen. Tot 1972 woonden hier de achtereenvolgende directeuren van ‘Veenhuizen’, daarna was het tot 1990 in gebruik als pastorie, sindsdien is het in particuliere handen en is het met name van binnen gerenoveerd.

Aan de Hoofdweg 159 ligt, nabij de Generaal van den Boschweg, het voormalige Directiehotel uit 1901, wederom een ontwerp van W.C. Metzelaar. Het diende voor Haagse ambtenaren die op bezoek kwamen. De gepleisterde gevels hebben gemetselde banden en smeedijzeren sierankers. In 2004 is gestart aan het pand een muzikale bestemming te geven, als podiumplaats voor diverse groepen.

De te werk gestelden werkten naast in enkele fabrieken met name in de bosbouw en bij enkele boerderijen. Hiervan staan er in het gehele gebied nog enkele uit de koloniale periode, zoals aan de Generaal van den Boschweg 20, uit 1890.

In Veenhuizen bevinden zich enkele begraafplaatsen. De grootste is gelegen aan de Eikenlaan (te bereiken door de Kerklaan uit te rijden en dan de weg naar rechts te volgen), waar het personeel en de gedetineerden begraven liggen, zij het van elkaar gescheiden. Deze relatief grote dodenakker is rustiek gelegen in het bos en wordt o.a. gekenmerkt door de vele gietijzeren 19e- en vroeg 20e-eeuwse grafzerken. Ze zijn vrijwel allemaal geproduceerd in Assen, door de plaatselijke ijzergieterij. Soms nam men het niet altijd even nauw met de tekst, spelfouten waren niet uitzonderlijk.

Stoomhoeve, aan de Oude Norgerweg (hoek Stoomweg). Hier bevinden zich de laatste restanten van het 3e Gesticht. Nu volgens de filosofie van de Maatschappij van Weldadigheid niet iederen geschikt was voor de landbouw en ook de samenleving behoefte had aan gereïntegreerde fabrieksarbeiders, werden er ook enkele fabrieksgebouwen opgericht. In dit gebouw was sinds 1842 een stoomkatoenspinnerij gevestigd, die echter reeds in 1860, na het failliet van de Maatschappij, werd verbouwd tot verblijf voor verlaten kinderen en wezen. Aan het begin van de 20e eeuw werd er een oudemannenhuis van gemaakt.

Van de oude ‘gestichten’ is alleen het voormalige 2e Gesticht nog bewaard gebleven, nu herbouw van het complex in 1900 gereedkwam naast het oorspronkelijke carrévormige gebouw, dat daardoor niet afgebroken hoefde te worden, maar bewaard kon blijven voor divers gebruik. Het pand uit 1823 is het oudste dat nog stamt uit de koloniale tijd en is gelegen aan de Oude Gracht, naast het huidige Esserheem. Het omgrachte geheel bood in dit grote gebouw (de lengte van de zijden is 125 m.) destijds plaats aan 1.200 ‘verpleegden’.

Naast het Gevangenismuseum is de bij het museum horende elektriciteitscentrale van de kolonie te vinden (Oude Gracht 8A), die in 1912 in gebruik werd genomen. Het rechter deel kwam zeven jaar later gereed. Binnen staan een dieselmotor en een ‘Crossley’ turfgenerator (handig in deze streek), die na restauratie weer werken.

Aan de Hospitaallaan staat het oude hospitaal van Veenhuizen, gebouwd in 1894 naar een ontwerp van vader en zoon Metzelaar.

In de tuin staat het zogenoemde leprozenhuisje, dat voor die tijd dienst deed als enige medische voorziening voor de nederzetting.

Hervormde kerk aan de Kerklaan uit 1825-1826. Deze koepelkerk is een kopie van het exemplaar te Smilde, dat ontworpen werd door Abraham Sorg in 1788. De kerk is zeer bijzonder, zowel van binnen als van buiten en wordt bekroond door een gedeeltelijk opengewerkte houten lantaarn bovenin. Er zijn vier ingangen en het pand is grotendeels neo-classicistisch van stijl. Aan elke zijde zijn er telkens twee rondboogvensters met daaronder twee rechthoekige exemplaren. Opvallend is ook het interieur, met een preekstoel uit 1825.

De ‘verpleegden’ en later gedetineerden moesten verplicht naar de kerk, waarbij ze konden kiezen tussen tussen de hervormde kerk of de schuin tegenovergelegen Rooms-Katholieke Hieronymus Aemilianuskerk. Deze zaalkerk was in 1893 gereed en ontworpen in neo-gotische stijl door W.C. Metzelaar, al bouwde hij zelf liever in de ambachtelijke stijl. Voor die tijd stond op deze plaats een kleiner exemplaar uit 1826. Het was destijds slechts een van de drie katholieke kerken in heel Drenthe (naast Coevorden en Frederiksoord).

Aan de Hoofdweg in Veenhuizen liggen 3 cultuurhistorisch belangrijke sluizen: de Friesche Schut en de Veenhuizersluis van Waterschap Noorderzijlvest en Sluis III van Staatsbosbeheer. De 3 sluizen worden in 2010 en 2011 gerestaureerd. Het herstel van de sluizen is een belangrijk onderdeel van de herinrichting van de Hoofdweg in Veenhuizen. Het draagt bij aan de versterking van de cultuurhistorische entree van het monumentale dorp.

Maallust is een complex van gebouwen waar nu onder meer een bierbrouwerij en een restaurant zijn gevestigd. Het complex omvat een graandrogerij, een voormalige molen, bierbrouwerij en andere gebouwen.

De voormalige Synagoge van Veenhuizen is tegenwoordig een kantoor.