De eerste stenen kerk op deze plek was een eenbeukig gebouw van
bescheiden afmetingen. In waarschijnlijk de 12e eeuw bouwde men dit van
tufsteen, een poreus ogende steen die bestaat uit door de natuur
gedurende duizenden jaren met vulkanische as verkitte splinters van
verschillende uiteenlopende steensoorten. In diverse etappes verrees
tussen de 13e en 15e eeuw een vele malen grotere gotische hallenkerk.
Het bevat typische laatgotische elementen, zoals de koolbladkapitelen
op de schippijlers en de stergewelven in de kapel aan de noordzijde en

Het oude centrum van Oudewater biedt prachtige voorbeelden van 16e- en 17e-eeuwse huizen met fraaie gevels, veelal in Hollandse renaissancestijl. Omdat er in de stad zoveel monumenten zijn (alleen al 141 rijksmonumenten!), is het centrum in zijn totaliteit tot beschermd stadsgezicht verklaard. Het karakteristieke stadspatroon is in de loop der eeuwen nauwelijks veranderd.

Toelichting aanwijzing beschermd stadsgezicht Oudewater.

Van de voormalige Ursulakapel (1415 en 1500) is tegenwoordig het koor als enige restant terug te vinden. En wel in het politiebureau (Kapellestraat 24). (124)

De RK Sint Franciscus van Assisi is een neogotische kruiskerk, die in 1881 werd opgetrokken volgens de plannen van Margry (die ook de RK Sint Bartholomeus van Schoonhoven schiep). Bijzonder aan dit gebouw en zelfs bij de nog relatief jonge 19e-eeuwse kerken weinig voorkomend, is dat alles, inclusief de inrichting en het schilderwerk, uit de nieuwbouwtijd stamt. (124)

Links
- Parochie St. Franciscus van Assisië.

De Oud-Katholieke Sint Michael en Sint Johannes de Doper dateert uit 1882, één jaar jonger dan de RK Sint Franciscus van Assisi. Ook architect Van Wijngaarden paste neostijlen toe. Zijn keuze viel op een combinatie van Byzantijnse en Romaanse architectuur, en dat dan gezien door de ogen van een 19e-eeuwer. (124)

Alleen het grote boogvenster, wat hoger in de façade geplaatst, geeft te kennen dat het bouwwerk op het adres Rodezand 65 een kerkelijke functie heeft. Achter de historiserende klokgevel gaat een gereformeerde zaalkerk uit 1869 schuil. (124)

Hervormde en openbare begraafplaats aan de Waardsedijk.

RK begraafplaats aan de Waardsedijk.

Het stadhuis - in 1575 door de Spanjaarden gedeeltelijk verwoest en in 1588 door de Hollanders gerestaureerd - is een voorbeeld van Hollandse renaissancestijl.

De raadszaal is nog vrijwel geheel in stijl en één van de mooiste van ons land. De zaal kan in de maanden maart t/m november op elke derde zondag van de maand worden bezichtigd.

Het gemaal van Benschop aan de Damweg dateert uit 1871 en is de opvolger van diverse molens. Het stoomgemaal is in 1931 geëlektrificeerd. In 1990 is het gemaal overbodig geworden door de ingebruikname van het nieuwe gemaal De Keulevaart in de buurtschap Boven-Haastrecht*. Het gemaal is thans in gebruik als woonhuis.

Lopikerwaard-streekschrijver Herman de Man (1898-1946) ligt hier begraven op de katholieke begraafplaats.

Sinds 1977 staat voor de Heksenwaag het Herman de Man-monument. Het beeld van Ineke van Dijk stelt een boerengezin voor, gezeten op een bank.