In de Gerard Bruningstraat staat de Verschijning van de Onbevlekte Maagd. Dit is een kruisbasiliek, uitgevoerd als een late versie van de neoromaanse stijl in de vroege 20e eeuw. Zoals in het Rijnland veelvuldig voorkomt, is de apsis aan beide zijden geschraagd door een grote toren. Omdat aan de westzijde geen tegenwicht is ontworpen - een bouwdeel dat optisch ook aandacht vraagt - ligt het zwaartepunt aan de oostzijde.

De architectuur van de St. Pancratiuskerk (Pancratiusstraat / Kerkplein) staat in nauwe betrekking tot die van de Onze Lieve Vrouwe van Maastricht. Dit is onder meer verklaarbaar door de invloed die de familie Van Are, bekleders van hoge posten in de kerkelijke hiërarchie van het Rijn- en Maasland, bij verbouwing aan beide gebouwen in het tweede kwart van de 12e eeuw kon doen gelden.

De Schelmentoren of Gevangentoren aan het Kerkplein (in documenten uit 1494 Bickersteyntoren genoemd) is in de 12e eeuw opgetrokken uit breuksteen. Sinds 1244 maakte de toren deel uit van de stadsomwalling. De toren kreeg in de 19e eeuw twee neogotische zij-ingangen erbij. Het was oorspronkelijk een verdedigbare woontoren van de Heren van Aare. Het is de voormalige zetel van de hoofdschepenbank, met op de bovenste verdieping drie cachotten en een folterkamer uit de bokkenrijdersperiode.

De Sint Martinuskerk (Welterkerkstraat 6, Welten) wordt al vermeld in 1049. Het gebouw heeft een middeleeuwse ‘vlucht-’toren met een luidklok uit 1519. Deze toren is verbouwd in 1897. Sinds 1859 is de Martinuskerk bedevaartsoord van de H. Marcoen. Marcoen werd er aangeroepen tegen scrofulose (koningszeer), gezwellen, zweren en verlammingen in armen, benen en voeten. Vieringsdatum: 1 mei (+ octaaf). (3023)

Veel vooraanstaande 20e-eeuwse Limburgse architecten hebben in deze streken kerken gebouwd. Namen die hierbij genoemd worden zijn onder meer Wielders, Boosten, Peutz en Bisscheroux, die gemeen hadden niet veel heil te zien in de kerk als instituut. Dat de architecten uit deze categorie desondanks opdrachten kregen voor kerkenbouw dankten zij aan het gegeven dat zij wel degelijk gelovig waren. Het bisdom stelde dit als vereiste.

Met de Koepelkerk of Annakerk (Bekkerveld 10, site), waarvoor de eerste plannen al voor de Tweede Wereldoorlog ontstonden, schiep Frits Peutz een hoogtepunt in zijn oeuvre. De plattegrond verenigt vierkant en cirkel (met een doorsnede van 31 m) door tussenkomst van de achthoek. Zoals steeds bij Peutz roept het gebouw uiteenlopende associaties op, hier zowel met de oosterse tradities van religieus bouwen en met de staat van het bouwen in Nederland halverwege de 20e eeuw. De ruimtewerking is uniek.

Over de in 1929 door Peutz ontworpen St. Antonius van Padua-kerk van Huskenskolonie (Beersdalweg 62, Vrank) schreef criticus Siebers in 1931 in het R.K. Bouwblad: “Het is gelegen in de armste mijnwerkwersbuurtschap die de omgeving van Heerlen kent. Maar men kan die mijnwerkers om hun kerk benijden.” Inderdaad is de St. Antonius van Padua een gebouw dat ondanks de toepassing van eenvoudige materialen als baksteen niet armoedig overkomt. Zoals we van de bouwmeester al kennen, vermengde hij op originele wijze functionele eisen, moderne overwegingen en referenties aan traditionele vormen.

Eén van de jongste kerken van Zuid-Limburg is de Andreaskerk van Laurens Bisscheroux (Palestinastraat 326, Heerlerbaan. Site. http://www.sintandreas.nl). Deze onttrekt zich veel meer dan de Annakerk aan de structuur en vormen die van oudsher met kerkarchitectuur worden geassocieerd. Het vrijere denken dat de Bisschoppelijke Bouwcommissie na de oorlogen mogelijk maakte, is hier doorontwikkeld en uitgewerkt tot een gebouw dat zich niet onmiddellijk kerk laat noemen.

De Hervormde kerk, Tempsplein 14, werd gebouwd in 1931 naar ontwerp van de architecten Stuivinga en Van de Vooren. De kerk is gebouwd in de stijl van het Traditionalisme met elementen van Zakelijk Expressionisme en Berlagiaanse invloeden.

Links
- Protestantse Gemeente Heerlen.

- Pagina met huidige en verdwenen kruisen en kapellen in Heerlen door Harrie Kuijpers.

- De Gedachteniskapel of Vredeskapel (Akerstraat) was een geschenk van de burgerij uit dank voor het behoud van de stad in de Tweede Wereldoorlog en ter nagedachtenis van de gevallenen. Het is een ontwerp van Peutz uit 1961.

Kasteel en Hoeve Passart-Nieuwenhagen (Heerlerheide) is al rond 1359 bekend als Wickrader grootleen en in bezit van de Heren van Valkenburg. Het huis is genoemd naar Hendrik van Nieuwenhagen die het goed in 1350 in bezit had. Als een nazaat midden 16e eeuw trouwt met een van Blitterswijk Passart, verandert de naam in Passart-Nieuwenhagen. In de 17e eeuw wordt de hoeve verwoest door een brand. In 1692 is de hoeve weer volledig hersteld en volgens een tekening van Roidkin geheel omgeven met een brede gracht.

De door Heerlen stromende Caumerbeek en Geleenbeek, die nu geen imposante indruk meer maken, zijn in het verleden belangrijke energiebronnen geweest. Ongeveer vanaf de 16e eeuw bleek dat deze beken gebruikt konden worden door en voor de bevolking. De stroming van de beken was namelijk sterk genoeg om schoepenraderen van watermolens aan te drijven, die op hun beurt gebruikt konden worden om onder andere geoogste gewassen en zaden te malen.

De gemeentewaterleiding van Heerlen is op 1 juni 1908 zonder watertoren in bedrijf gesteld. Al gauw bleek dat door een te geringe toevoer bij verbruikspieken de druk wel erg laag werd. Een van de getroffen maatregelen was de bouw in 1915 van een forse watertoren*1 aan de Heerlerbaan ten zuiden van het centrum. Ook werd een tweede waterwingebied in gebruik genomen.

Het voormalige Modehuis Schunck (Bongerd/Pancratiusplein), gebouwd in 1933-1936, in de volksmond Glaspaleis genoemd, is een meesterwerk van architect F.P.J. Peutz als een eigen interpretatie van het nieuwe bouwen. Het complex staat op de Unesco-lijst van internationaal beschermde monumenten. In 2002 is het Glaspaleis in gebruik genomen als Centrum voor Cultuur. Diverse Heerlense culturele instellingen zijn hierin gehuisvest, zoals Stadsgalerij Heerlen, Muziekschool Heerlen, Filmhuis De Spiegel, Vitruvianum en het Studiecentrum voor Architectuur in de Euregio Maas-Rijn.

Horicherhof, Corisbergweg 127-129. Bovenste Caumer is in oorsprong een zeer historisch landschap. Hier ontspringt de Caumerbeek, die zich voorbij Hoensbroek verenigt met de Geleenbeek. De plek waar de bron opborrelt noemt men de droepnaas (druipneus), omdat de waterpomp die hier geslagen werd voortdurend  waterdruppels lekte. In 1921 is hier een Romeinse villa opgegraven. In de Middeleeuwen verrees ter plekke een gebouw dat geregistreerd werd onder de naam Horicherhof, ook wel Overste Hof genaamd in tegenstelling tot de Onderste Hof of Klein Caumer.

Stadhuis, Raadhuisplein. Gebouwd 1939 1948, modern interieur. Architect prof. F. Peutz. Te bezichtigen tijdens kantooruren.

De houten elektriciteitspalen aan de Heerlerbaan worden sinds 2002 beschermd. Stroomgigant Essent had ze afgeschreven en wilde ze afbreken. Maar de gemeente heeft de palen aangekocht om nog een stukje nostalgie aan de randen van Heerlen te bewaren. De stroom is eraf gehaald en gaat voortaan ondergronds naar de huizen. Maar de kabels blijven hangen.

Huis De Luijf (Wilhelminaplein 24) is gebouwd in de eerste helft van de 17e eeuw door Jan Dautzenberg, de toenmalige secretaris van Heerlen. Sinds 1970 is de gemeente Heerlen eigenaar. Thans is het verbonden met het moderne gebouw van de muziekschool.

Huize Savelberg (Gasthuisstraat 45) is een bakstenen woonhuis uit de 18e eeuw. Het is het vroegere woonhuis van mgr. Savelberg, stichter van de Orde van de Kleine Zusters van Sint Jozef. De zusters hebben er naderhand hun klooster van gemaakt. De woon-/slaapkamer van mgr. Savelberg in late biedermeierstijl is nog in originele staat.

De gemeente Heerlen heeft plannen om de mijnsteenberg in de wijk Heksenberg tot industrieel monument te laten verklaren. Het is de laatste mijnsteenberg die de stad nog heeft. Ook de inwoners van Heksenberg zijn fel tegen de afgraving van de berg. Dat blijkt uit een enquête die de wijkraad in 2003 heeft gehouden. Van de 325 uitgebrachte stemmen waren er 311 tegen.