Skip to content
Schijndel

Schijndel

lokatie

samenvatting: 

Status
- Schijndel is een dorp en gemeente in de provincie Noord-Brabant, binnen de Meijerij van 's-Hertogenbosch gelegen in de streek Peelland.
- Wapen van de gemeente Schijndel.
- Onder de gemeente Schijndel valt naast het gelijknamige dorp verder het dorp Wijbosch (waar ook nog enkele buurtschappen onder vallen, zie aldaar). Onder het dorp Schijndel vallen ook de buurtschappen Borne, De Bus, Elde, Hermalen, Achterste Hermalen, Houterd, Lieseind, Meijldoorn en Oetelaar. Overigens heeft in de gemeente Schijndel geen enkele buurtschap plaatsnaamborden (zoals dat in veel andere gemeenten wel het geval is).
- De gemeenten Schijndel, Sint Oedenrode en Veghel willen vermoedelijk per 2016 fuseren tot 1 nieuwe gemeente. Artikel van de gemeentesecretaris van Schijndel over waarom hij herindelen beter vindt dan samenwerken. Motivaties voor het samengaan van de gemeenten Schijndel, Sint Oedenrode en Veghel.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Schijndel.

Naam
In het Schijndels
Skêndel (op (1) en in (2) staat foutief Skèndel). Voor wie zich nader in het spreken en/of schrijven van het Skêndels wil verdiepen, zijn in de loop der jaren drie boekjes verschenen, alle geschreven door Mies Vervoort: 1) 'Wè zittie?' ('Wat zegt hij?'), 2) 'De lèste, gè bent' ('Ik stop ermee, het wordt tijd dat iemand anders het stokje overneemt'). 20 jaar lang heeft niemand dit initiatief overgenomen, vervolgens is in 2007 nr. 3) 'Skêndels, 'nen Handwèèzer uur hoê g't zegt èn skrèèft' verschenen, met aanvullingen op de eerdere publicaties. Alle boekjes zijn uitverkocht dus alleen wellicht nog antiquarisch te verkrijgen.
Oudere vermeldingen
1299 Scinle, 1312-1355 Schijnle, 1312 kopie 1350 Scinle.
Naamsverklaring
- Blijkens de oudste vorm is de -d- secundair en moeten we dus niet aanknopen bij het Middelnederlandse schindel 'houten dakpan' (dat teruggaat op het Latijnse scindula), maar uitgaan van de wortel skîn* 'schijnen, glanzen' (vergelijk het Oudengelse scîne 'schitterend, prachtig'). Mogelijk een oude -lo naam (zie Loo) vergelijkbaar met het Oudhoogduitse skînawithu 'fluorescerend hout', of anders een waternaam gevormd met het suffix -l bij de woordstam van schijn, in West-Brabant de naam van meerdere beekjes. (3)
* Gereconstrueerde vorm.
- (4) stelt: "Schijndel zou zijn naam te danken hebben aan een eikenbos, waar men in die tijd schors (skin) ging halen voor het bereiden van run (een materiaal dat gebruikt werd bij het looien van huiden). Andere bronnen spreken van een schijn (spook) en loo (bos): spookbos."

Ligging
- Schijndel ligt ZO van 's-Hertogenbosch en Sint-Michielsgestel, NO van Boxtel, W van Veghel.
- Schijndel is een zeer langgerekt dorp met het centrum ongeveer halverwege ter hoogte van de Sint-Servatiuskerk.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Schijndel 661 huizen met 4.243 inwoners, verdeeld in dorp Schijndel 110/374 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Wijbosch 141/835, Lutteleind 144/874, Borne 138/1.173, Broekstraat 25/330 en Elschot 103/657.
- Opvallend is dat de meeste buurtschappen in 1840 groter waren dan de hoofdplaats Schijndel, en dat er ook beduidend meer mensen in 1 huis woonden. In die tijd was het gemiddeld 6 tot 10 mensen in 1 huis. Dus Schijndel zelf zat daar dik onder, en anderzijds was Broekstraat ook voor die tijd dus een uitschieter met gemiddeld 13 mensen in 1 huis! Huizen die bovendien doorgaans beduidend kleiner waren dan onze huidige huizen, waar we gemiddeld met maar 2,5 mens in wonen...
- Opvallend is ook dat de gemeente Schijndel vandaag de dag, althans volgens de Topografische atlas Noord-Brabant (5), 10 buurtschappen heeft (zie hierboven bij Status), waarvan in 1840 alleen Borne vermeld wordt. Vermoedelijk is een aantal buurtschappen dat toen al wel bestond, in dat jaar bij andere plaats(nam)en inbegrepen. Daarentegen komen de plaatsnamen Lutteleind, Broekstraat en Elschot vandaag de dag niet meer voor.
- Tegenwoordig heeft de gemeente Schijndel ca. 9.000 huizen met ca. 23.000 inwoners, waarvan ca. 22.000 in Schijndel en ca. 1.200 in Wijbosch.

Geschiedenis
Schijndel was vanouds een groot dorp, maar heeft nooit stedelijke omvang of functie bereikt. Deze plaatsen die reeds vóór 1850 meer dan lokale betekenis hadden, worden met de term ‘vlek’ aangeduid. Vlekken vertonen vaak een mengeling van historische ontstaans- en groeifactoren. Meestal dateren deze nederzettingen uit de hoge middeleeuwen en waren het primaire kerkdorpen met een marktfunctie, blijkens de aanwezigheid van een plein. Ondanks de grootte van het dorp bleef Schijndel tot aan de Tweede Wereldoorlog een plaats met een zeer dorps karakter. Pas na de Tweede Wereldoorlog is het dorp fors gegroeid.

Schijndel staatkundig en geografisch:
Graafschap Rode
De eerste ontginningen in Schijndel vonden in de vroege middeleeuwen plaats op vruchtbare bosgronden langs de Aa. In de vroegste periode maakte Schijndel deel uit van het Graafschap Rode (Sint-Oedenrode). In die periode werden de inwoners van Schijndel dan ook met de naam "Rodenaren" aangeduid.

Hertogdom Brabant
Met de verkoop van het graafschap Rode door de graaf van Gelre aan de hertog van Brabant, kwam Schijndel in de 13e eeuw bij het hertogdom Brabant, als onderdeel van de Meierij van 's-Hertogenbosch, en bleef het ressorteren onder het kwartier Peelland. Sinds 1309 is Schijndel officieel een 'gemeente', wanneer Hertog Jan II van Brabant de parochianen het recht geeft tot het gebruik van gemeentegronden. De omvang van de gemeente Schijndel stond reeds rond 1299 enigszins vast, toen de hertog van Brabant de dorpsgrens noemde bij de stichting van de Koeveringse molen op de plaats waar de limieten van Sint-Oedenrode, Veghel en Schijndel bij elkaar kwamen.

De heerlijkheid Schijndel wordt in de loop der tijd meerdere malen verpand aan vruchtgebruikers. Onder andere aan de familie Van der Leck, die de heerlijkheid Schijndel bezaten van 1398 tot 1454. In 1612 werden de heerlijke rechten door de inwoners van Schijndel afgekocht en werd de plaats een hertogsdorp. Vanaf 16e eeuw gaat het slecht met de Meierij. Schijndel heeft te lijden onder de Gelderse oorlogen. In 1512 wordt het dorp door Gelderse troepen afgebrand. In 1542 plundert en brandschat de Gelderse hoofdman Maarten van Rossum de Meierij. Schijndel blijft dan gespaard. Ook tijdens de Tachtigjarige Oorlog had Schijndel, net als omringende plaatsen, te lijden onder oorlogsgeweld. In 1583 werd het dorp door Staatse troepen onder baron van IJsselstein, die van tevoren reeds Veghel en Erp verwoest hadden, totaal platgebrand en verwoest. De troepen verschenen ’s nachts in Schijndel en staken de huizen en het koren op het veld in brand.

Staats Brabant
Sinds 1648 was Schijndel onderdeel van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De Meierij van 's-Hertogenbosch en al haar toebehoren werd toegewezen aan de Staten. Staats-Brabant had de functie van militaire buffer voor de Republiek, en ook Schijndel had weinig tot geen mogelijkheden om tot economische groei te komen. Het werd een tijd van weinig vooruitgang. De Sint-Servatiuskerk werd genaast en voortaan gebruikt voor protestantse erediensten. De Schijndelse bevolking ging daarop vanaf het jaar 1649 ter kerke in een Veghelse grenskerk direct over de landsgrens met Uden, dat destijds niet tot Brabant behoorde, maar tot het vrije Duitse Land van Ravenstein. Die kerk werd tot aan de Franse inval van 1672 gebruikt door de Veghelse parochianen en in eerste instantie ook nog door parochianen uit Sint-Oedenrode en Schijndel. Bij de Franse inval van 1672 had Schijndel opnieuw zwaar te lijden. De landerijen en woningen buiten de kom van het dorp werden leeggeroofd en geplunderd. Na de Franse inval werd het de katholieken van de Meierij toegestaan om schuurkerken te gebruiken.

Franse Tijd en Koninkrijk der Nederlanden
Pas in 1795, toen de Fransen binnenvielen, verwierf Schijndel weer godsdienstvrijheid. In 1814 werd de Meierij een volwaardig onderdeel van het Koninkrijk der Nederlanden.

WO II en later
In 1944 is door oorlogshandelingen tijdens de Operatie Market Garden het gemeentearchief verloren gegaan, zodat veel bevolkingsgegevens zijn verdwenen. Bekend is echter dat het aantal inwoners toenam van 4.000 in 1847 via 5.500 omstreeks 1900, tot 11.000 in 1954. In 1984 werd de 20.000e inwoner ingeschreven, waarna de bevolking geleidelijk aan doorgroeide tot thans ca. 23.000.

Schijndel economisch:
Hopteelt
Als er iets typerend is voor de economie van Schijndel, is dat de eeuwenoude traditie van hopteelt. Het is deze teelt die Schijndelaren de bijnaam Skêndelse Hopbel gaf. Reeds rond 1400 is er sprake van hopteelt in Schijndel. Deze teelt was zwaar, maar loonde blijkbaar de moeite. Door de eeuwen heen blijft er in Schijndel sprake van hopkuilen en vanaf de 18e eeuw staat het dorp dan ook bekend om de teelt van hop. Schijndel telde toen ook maar liefst 7 brouwerijen. In de 20e eeuw was de hopteelt in Schijndel compleet verdwenen. In 2004 werd een haalbaarheidsstudie uitgevoerd naar de herinvoering van de hopteelt. In 2005 is er een proefveld aangelegd. Een deel van de hop wordt gebruikt door de plaatselijke brouwerij Sint Servattumus. Nadere informatie over de geschiedenis van de hopteelt te Schijndel op de site van het Hopoogstfeest.

Klompenndustrie
Naast hopteelt kende Schijndel vanaf het begin van de 19e eeuw de klompenmakerij als economisch bestaansmiddel. Deze klompenindustrie was mogelijk vanwege de aanwezigheid van de vele populieren, waarvan het hout werd gebruikt. Ook enige leerlooiersactiviteit kwam voor. Omstreeks 1925 telde Schijndel nog 64 klompenmakers, maar toen kwamen de fabrieken op die de klompen machinaal vervaardigden. Klompenmakerij Van Kaathoven is nog een dergelijke fabriek, die ook te bezichtigen is. Nadere informatie over de geschiedenis van de klompenindustrie te Schijndel (pdf).

Kaarsenindustrie
In dezelfde periode begon voorzichtig de eerste industrievestiging in Schijndel. In 1871 begon Antonius Bolsius een blekerij van bijenwas te Schijndel. Deze groeide uit tot de kaarsenfabriek Bolsius die momenteel een begrip is in Europa.

Kousenindustrie
De kousenfabriek van Jansen de Wit, geopend in 1915, vormde ooit een van de grootste werkgevers in Schijndel. Het Jansenpark herinnert hier nog aan. In de jaren zeventig van de 20e eeuw ging het steeds slechter met het bedrijf en in 1985 sloot deze fabriek definitief en de gebouwen werden gesloopt.

Steenfabriek
De steenfabriek aan de Molenheide heeft bestaan van 1898-1930. In de hoogtijdagen werkten er 150 mensen. De daarbij ontstane leemkuilen zijn in de daaropvolgende jaren in het kader van de werkverschaffing omgebouwd tot openluchtzwembad.

Industrialisatie algemeen
De vestiging van industrie zorgde er voor, dat Schijndel vanaf begin 20e eeuw matig begon te verstedelijken. In 1930 was reeds meer dan de helft van de inwoners van Schijndel de landbouw niet meer toegedaan en vormde Schijndel met buurgemeente Veghel een van de meest geïndustrialiseerde gemeenten van Oost-Brabant.

Wederzijdse belangen zorgden voor een goede samenwerking tussen Schijndel en Veghel, waaraan men refereerde met de benaming 'De twee-eenheid'. Schijndel en Veghel delen nog altijd veel industriële en infrastructurele belangen (A50) en vormen met hun nabijgelegen industrieterreinen een belangrijke bron van werkgelegenheid. (6)

700 jaar Schijndel
In 2009 heeft Schijndel het 700-jarig bestaan uitbundig gevierd. Onder meer met een geschiedeniskrant, een herinneringspostzegel, een nieuw 'volkslied', Schijndel-700 bier, wijn en klompen, een fiets- en wandelroute en een kunstboek. Nadere informatie over de Schijndel-700 artikelen.

Meer weten?
Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Schijndel, kunt u terecht bij de volgende instanties en sites:
- Heemkundekring Schijndel. De heemkundekring heeft de beschikking over een Heemkamer in cultureel centrum 't Spectrum, Steeg 9g te Schijndel. De Heemkamer is een ruimte voor het bestuur en de werkgroepen, maar u kunt er ook terecht met uw vragen. In de Heemkamer staat het heemarchief (foto's, documenten, boeken, archeologische vondsten e.d.).
- Archief Schijndel.
- Verhalen over de geschiedenis van Schijndel op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum BHIC.
- Samenvatting en conclusies uit 'Het Schijndelse cultuurlandschap. Een detailstudie.' (K.A.H.W. Leenders, 1994, uitg. gemeente Schijndel).
- De site van het Hopoogstfeest in het Schijndelse kerkdorp Wijbosch biedt veel interessante informatie, niet alleen over de geschiedenis van de hopteelt maar ook over allerlei andere aspecten betreffende de geschiedenis van Wijbosch en Schijndel.
- Glossarium historische perceelsnamen in Schijndel.

Bezienswaardigheden
- Schijndel heeft 31 rijksmonumenten.
- Neogotische Sint Servatiuskerk uit 1839.
- Onze Lieve Vrouw van de Heilige Rozenkranskerk (Boschweg) uit 1929.
- Sint Pauluskerk (Hoevenbraak).
- Voormalige Hervormde kerk uit 1811 (Hoofdstraat).
- Windmolen Aan de Pegstukken. Deze stenen korenmolen uit 1845 is in 1984 gerestaureerd.
- Windmolen Catharina, stenen beltmolen uit 1837, aan de Hoofdstraat.
- Sint Jozefklooster (Pastoor Van Erpstraat).
- Vele beelden, waaronder grote abstracte werken, zijn door het gehele dorp te vinden. Een beeldenroute voert langs 80 kunstwerken.
- Monument Highland Division, aan de Rooiseweg, bij de ingang van het dorp, uit 1994.
- Voormalig Sint Lidwinaziekenhuis met kapel (Jan van Amstelstraat).
- Gevelstenen in Schijndel.

Musea
- Museum Jan Heestershuis.

Jaarlijkse evenementen
- Paaspop.
- Kermis Schijndel (juli).
- Gratis toegankelijk popfestival Pleinpop Schijndel (op een zaterdag eind augustus).
- Braderie Hartemèrt (laatste zondag in augustus) trekt tienduizenden bezoekers.

Landschap
Schijndel is gelegen op een dekzandrug tussen de beekdalen van de Aa en Dommel op 8 á 10 meter boven de zeespiegel. Rond de dekzandrug lagen drassige broekgronden, waarvan de hogere gedeelten (donken) gebruikt werden voor bewoning, zoals Smaldonk en Liekendonk. Door de kleinschalige verkaveling, het patroon van zandpaden en kleine bosjes ontstond het typisch Meierijs landschap. Grotere akkerbouwcomplexen ontstonden en werden in de loop der tijd 'opgehoogde' akkers, die heden ten dage terug te zien zijn als bolle akkers bij Venushoek en Borne. Op de deels sterk lemige gronden in de gemeente Schijndel werden vanaf 1750, vanwege het voorpootrecht, veel populieren aangeplant. Tussen 1760 en 1780 vond de grootste toename van houtteelt plaats in de gemeenten Schijndel-Sint-Oedenrode-Udenhout en Veghel. Met de aanplant van populieren, het patroon van zandpaden en vochtige broekgronden ontstond op deze wijze het zo kenmerkende Meierijse "Peppellandschap". Dit landschap was in feite puur economisch, aangezien de populierenteelt grotendeels in dienst stond van de klompenindustrie. Kerngebied van deze klompenmakerij, en dus ook van de populierenteelt, werd met name gevormd door de gemeenten Sint-Oedenrode, Schijndel, Veghel, Liempde, Best en Boxtel. (7)

Natuur en recreatie
- Natuur- en Milieucentrum Schijndel.
- Jansenpark (Hoofdstraat).
- Heempark De Blekert (Beemdstraat).
- Kijk- en Wandeltuin De Langstraterhof.
- Op de zeer informatieve site Uit in Schijndel vindt u veel informatie over uitgaan, eten en drinken, evenementen, kunst & cultuur en natuur in Schijndel.
- Door te intensieve beweiding en de werking van de wind werden in het zuidoostelijk deel van Schijndel, op de grens met de gemeente Veghel, stuifduinen gevormd, onder meer in het gebied Vlagheide. De Vlagheide ligt in een zuidoostelijke 'taartpunt' van de gemeente Schijndel. Samen met Sint-Oedenrode en Veghel wordt gekeken naar een nieuwe inrichting van de Vlagheide. Doel is om het landschap bij de in 2003 gesloten vuilstort De Vlagheide te versterken en een nieuwe impuls te geven met natuurontwikkeling, ecologie en toerisme.

Eten en drinken
- Brouwerij Sint-Servattumus. Deze brouwerij aan de Ericastraat, die in 1996 is opgericht, is vernoemd naar de patroonheilige van Schijndel, Sint-Servatius. De brouwerij is te bezichtigen. De hopteelt (zie ook bij Geschiedenis hierboven en bij Jaarlijkse evenementen bij Wijbosch) zorgde voor het floreren van tal van brouwerijen in Schijndel. De laatste hiervan, Brouwerij De Zwaan, werd stilgelegd in 1939.

Overnachten
- Vakantiehuizen in Schijndel en omgeving (online te boeken).

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Schijndel (online te bestellen).

Links
- Officiële site van de gemeente Schijndel. Gemeente Schijndel op Twitter.
- Lokale Omroep Schijndel.
- TV Schijndel (alleen online omroep) met o.a. actualiteiten, activiteitenagenda, filmpjes van evenementen en interviews.
- Schijndels Weekblad.

  1. 1. Wikipedia,
    x
    , (2013)
  2. 2. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
    Berkel, G. van; K. Samplonius
    , (2006)
  3. 3. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
    Berkel, G. van; K. Samplonius
    , (2006)
  4. 4. Wikipedia,
    x
    , (2013)
  5. 5. Topografische Atlas Noord-Brabant,
    ANWB
    , (2004)
  6. 6. Wikipedia,
    x
    , (2013)
  7. 7. Wikipedia,
    x
    , (2013)
Schijndel heeft in 2009 uitbundig het 700-jarig bestaan gevierd, o.a. met speciale eenmalige 700 jaar-artikelen zoals postzegels, bier, wijn en klompen. Deze Schijndel 700-taart is door bakkerij Van Doorns aangeboden aan het gemeentebestuur.
Schijndel De Kluis pastorie 1919
plattegrond: 
Gemeente Schijndel in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Kenmerken (classificatie)

Type object: 
plaats
Type plaats: 
Dorp en gemeente
Gemeente: 
Schijndel
Streek: 
Meijerij van 's-Hertogenbosch
Streek: 
Peelland
Provincie: 
Noord-Brabant
Erkende woonplaats: 
Ja
Postcodereeks: 
5481-5483

Kenmerken (numeriek)

Oppervlakte in km2: 
42km2
Bevolkingsdichtheid: 
550 inwoners per km2
0

Nieuwe reactie inzenden

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Use <bib>...</bib> to insert automatically numbered references.
  • Use [fn]...[/fn] (or <fn>...</fn>) to insert automatically numbered footnotes.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Allowed HTML tags: <a> <b> <address> <blockquote> <br> <caption> <center> <code> <dd> <del> <div> <dl> <dt> <em> <h2> <h3> <h4> <h5> <h6> <hr> <i> <img> <li> <ol> <p> <pre> <span> <strong> <sub> <sup> <table> <tbody> <td> <tfoot> <th> <thead> <tr> <u> <ul> <tr> <img> <span>
  • Regels en paragrafen worden automatisch gesplitst.

Meer informatie over formaatmogelijkheden