Schaesberg
lokatie
Status
- Schaesberg is een voormalig dorp, thans stadsdeel in de provincie Limburg, in de regio Parkstad, gemeente Landgraaf. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1981.
- Wapen van de voormalige gemeente Schaesberg.
Naam
In het Limburgs
D’r Sjeet.
Oudere vermeldingen
Schaasberg, Schaesbergh, Scheydt, 16e eeuw Gaesberg, 1840 Scheid, 1870 Schaesberg of Scheijdt, 1883 Schaasberg, 1903 Schaesberg.
Naamsverklaring
- De naam wordt in verband gebracht met een werkwoord scheizen (intensief van scheiden), ‘stenen halen’.(1)
- Schaesberg is genoemd naar het grafelijke geslacht Schaesberg. De oudere naamgeving Scheydt duidde op de ligging aan de scheiding van de vroegere natuurlijke waterlopen in de omliggende dalen. De plaatsnaam Schaesberg kwam pas overwegend in gebruik na de aanleg van de spoorlijn Sittard-Herzogenrath (1897), door de naamgeving van het station Schaesberg.
Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente 214 huizen met 1.139 inwoners, verdeeld in dorp Scheid (is het huidige Schaesberg) 149/710 (= huizen/inwoners) en de buurtschappen Lichtenberg 29/170 en Palenberg (is het huidige Palemig in de gemeente Heerlen) 36/259.
- Grenscorrecties: per 1 juli 1958 naar Heerlen 88 hectare met 1.828 inwoners, en van Heerlen 27 hectare met 495 inwoners.
- Per 1 januari 1982 is de gemeente Schaesberg opgeheven en als volgt verdeeld:
naar Landgraaf 665 hectare met 17.094 inwoners;
naar Kerkrade 14 hectare met 396 inwoners.
Geschiedenis
De Heren van Schaesberg bouwden rond 1570 het kasteel Schaesberg op de ruïnes van een ouder kasteel, ook al bezit van de Schaesbergen. De familie Van Schaesberg was van de 13e eeuw tot aan 1945 eigenaar van het kasteel. Sinds 1974 (tijdens de kerstnacht stortte de laatste toren in) is het een ruïne.
Was Schaesberg een bescheiden dorp tot circa 1900, met de komst van de Oranje Nassaumijn II (1904-1971) en Staatsmijn Wilhelmina (1906-1969) nam het aantal inwoners sterk toe. De woonwijken Leenhof, Eikske en Kakert zijn de meest tastbare herinneringen aan deze periode.
Wijken en buurten
Aan de Baan
Lag aan of nabij de zijweg van de oude Romeinse heirbaan. Om de dalen en heuvels richting Kerkrade te mijden, gebruikte men deze heuvelrug als ‘baan’, die naar men vermoedt ouder is dan de huidige Hoofdstraat.
Bousberg
Was een kadastrale benaming voor de landschappelijke verhoging in het vroegere gedeelte van de Schaesbergse ‘gemene heide’. Bous betekent ‘pukkel, dwerg, klein’.
Eikske
De naam duidt erop dat men hier vroeger bij een grensafbakening een eik heeft geplant in plaats van een limietpaal. ca. 4.600 inwoners. Hier stond de voormalige mijn Oranje Nassau II (1907-1971).
Hopel (in het Limburgs: Hoeëpel)
Buurtschap O van Schaesberg, gelegen rond de Hopelerweg, bij de Strijthagerbeek. Viel t/m 1981 onder de gemeente Kerkrade. 1840 15 huizen, 72 inwoners. In de hoogtijdagen van de mijnbouw zijn in hoog tempo speciale wijken voor de mijnwerkers gebouwd. Vaak stonden deze wijken in de buurt van mijnschachten en waren zij in een opvallende stijl gebouwd. De wijk De Hopel is de oudste, nu gerestaureerde ‘mijnwerkerskolonie’.
Kakert (in het Limburgs: D’r Kakert)
De naam is ontstaan uit Kakkerade. Betekent waarschijnlijk kakker, ‘kakel of haangekakel’ in een rade, ‘opengekapte plek in bos- en heidegebied’. Ca. 2.200 inwoners.
Leenhof (in het Limburgs: Lieënhof)
De naam is ontleend aan een vroegere boerenhoeve, die als ‘leen’ verbonden was aan de graven van Schaesberg. Buurt van Schaesberg, gedeeltelijk gemeente Heerlen, gedeeltelijk gemeente Landgraaf (t/m 1981 gemeente Schaesberg). In de periode dat Heerlen ‘Staats’ was en daardoor het kerkbezoek verboden, was in deze hoeve een noodkapel in gebruik. Leenhof is een voormalige mijnwerkerskolonie, die thans nagenoeg geheel in oude glorie is hersteld. Voor de kapel van O.L.Vrouw van de berg Carmel : zie verder bij Bezienswaardigheden.
Lichtenberg (in het Limburgs: D'r Lichtemig)
Betekent ‘licht’ op een ‘berg’, die in de Romeinse tijd dienst deed als uitkijk- en wachttoren voor het omringende land. Deze torens werden tevens gebruikt om lichtsignalen naar elders door te geven. 1840 29 huizen, 170 inwoners. Voormalige buurtschap, thans buurt in het N van Schaesberg.
Mijnbuurt
Dit gebied behoorde voorheen tot het mijngebied van de mijn Oranje Nassau II en is na de mijnsluitingen heringericht als woongebied.
Aan de Slagboom (in het Limburgs: An d'r Sjlaagboom)
Vermoedelijk is hier vroeger een slagboom geweest, die de doorgang van personen maar zeker ook van vee van of naar de gemeenschappelijke gronden, of andermans gebied, moest verhinderen.
Strijthagen (in het Limburgs: Sjtriêhage)
Dit gebied werd als eerste bewoond door een familie Strithagen. Landelijk gelegen gebied, thans deels bedrijventerrein, met kasteel Strijthagen en hoeve. Zie verder bij Bezienswaardigheden en bij Natuur en recreatie.
Bezienswaardigheden
Zie bij Landgraaf.
Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Schaesberg (online te bestellen).
Nieuwe reactie inzenden