's-Graveland

Onderdelen

lokatie

samenvatting:

Status
- 's-Graveland is een dorp in de provincie Noord-Holland, in de regio Gooi en Vechtstreek, gemeente Wijdemeren. Het was een zelfstandige gemeente t/m 2001.
- De voormalige gemeente 's-Graveland is per 1-8-1966 vergroot met de gemeenten Ankeveen en Kortenhoef en met een deel van de gemeente Weesperkarspel.
- Wapen van de voormalige gemeente 's-Graveland.

Naam
Oudere schrijfwijze
1245 Gravelant.
Naamsverklaring
Betekent "land toebehorend aan de graaf" (van Holland). Vergelijk 's-Gravenpolder, 's-Gravenmoer, 's-Gravenhage, 's-Gravenzande(1).

Ligging
Het dorp 's-Graveland omvat (en de oorspronkelijke gemeente 's-Graveland omvatte) een langgerekte strook van 4 km lang en ruim 1 km breed (totaal ca. 500 hectare), tussen de N201 (Vreelandseweg) in het Z en de N236 (Loodijk / Franse Kampweg) in het N. Een echte kern heeft 's-Graveland nooit gekregen, want het dorpsgebied bestaat alleen uit de "dorpsstraat" (die Zuidereinde heet in het Z en, inderdaad, Noordereinde in het N), met aan de oostkant de landgoederenzone ('buitenplaatsen'). Aan de westkant begon gelijk al het grondgebied van de gemeente Kortenhoef. Vandaar dat 's-Graveland nooit heeft kunnen uitbreiden en de uitbreiding in deze omgeving vooral in het poldergebied van Kortenhoef heeft plaatsgevonden. En zo kan het dat het aanvankelijke kleinere Kortenhoef groter is geworden dan de gemeente 's-Graveland waar zij in 1966 in opging.

Statistische gegevens
- In 1840 had het dorp en de gemeente 's-Graveland (de gemeente 's-Graveland omvatte alleen de kern 's-Graveland) 257 huizen met 1.207 inwoners.
- Vandaag de dag heeft het dorp 's-Graveland ca. 600 huizen met ca. 1.600 inwoners.
- De gemeente 's-Graveland had vlak voor haar opheffing in 2002 (dus inclusief de kernen Ankeveen en Kortenhoef) ca. 9.300 inwoners.

Geschiedenis
De ’s-Gravelandse vaart was de scheiding tussen Ankeveen/Kortenhoef en ’s-Graveland. ’s-Graveland is letterlijk opgericht door een rechthoek met kavels te tekenen waar boerderijen op verschenen (verplicht) na het ontvenen en vooral ontzanden. Tussen de weg en de vaart kwamen neringdoenden wonen die de kavelhouders van diensten voorzag. De kavelhouders waren inmiddels in de boerderijen gaan wonen in de zomer (boerderij met herenkamer: Brambergen op Boekesteyn) en geleidelijk werden daar ook permanente verblijven gebouwd naar voorbeeld van Amsterdamse grachtenhuizen, maar dan meestal een verdieping lager en breder. Deze landgoederen trokken veel mensen, bewoners en bezoek aan en daarmee ook handel.

's-Graveland ontwikkelt zich snel in de 16e en vooral 17e eeuw. In 1644 wordt de eerste schipper benoemd om een regelmatige veer- en trekschuitendienst op Amsterdam te onderhouden. In 1648 komt er een school en wordt een schoolmeester aangesteld. In 1649 wordt de eerste jaarlijkse paardenmarkt gehouden. In 1657 wordt de Hervormde Kerk gebouwd door de Amsterdamse stadsarchitect Daniël Stalpaert. In het Rampjaar 1672 wordt veel schade aangericht door de Fransen. Huizen worden verwoest, bewoners vermoord. In 1673 vertrekken de Fransen en wordt veel herbouwd. Op de buitenplaatsen worden nieuwe tuinen aangelegd, vreemd genoeg in Franse stijl.

's-Graveland telde eind 18e eeuw ca. 25 blekerijen en vele wasserijen. Dit vond zijn oorzaak in de ruime aanvoer van schoon (kwel)water uit de stuwwal. Het Amsterdamse wasgoed dat hier behandeld werd, was niet ongevaarlijk; zo werden ook besmettelijke ziekten verspreid. Een aantal keren is hierdoor in 's-Graveland een epidemie uitgebroken.

De oude gemeenten 's-Graveland, Ankeveen en Kortenhoef werden gescheiden door watergangen met als centrale as de ’s-Gravelandse vaart en de daarop haaks staande trekvaart (nu sloot) langs de Herenweg. Daar werd in de 19e eeuw de groente over vervoerd die in de Horstermeer werd verbouwd door o.a. de Kolonie Walden van Frederik van Eden en consorten. Die waren daar direct na de drooglegging in 1882 gaan pionieren. De groentes, waaronder veel kool, werden vervoerd naar de veiling in Hilversum die aan de Beresteinse vaart lag, waar nu ook nog een industrieterrein ligt. De veiling is lang geleden gesloopt.

De hoofdweg door 's-Graveland, genaamd Noordereinde en Zuidereinde, loopt langs de 's-Gravelandse Vaart. De 's-Gravelandsevaart, waaraan de meeste huizen staan, was vroeger een belangrijke verbindingsroute tussen Amsterdam en Hilversum. Vervoer per schip werd vaak verkozen boven vervoer per rijtuig omdat de weg bijna nergens verhard was. Van 1888 tot 1923 was hier een geregelde paardentramdienst met Hilversum.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van 's-Graveland, kunt u terecht bij Historische Kring Ankeveen, 's-Graveland Kortenhoef.

Recente ontwikkelingen
's-Graveland is een beschermd dorpsgezicht. Inwoners ijveren voor het aanleggen van een rondweg om het dorp, maar dat is lastig zo niet onmogelijk, omdat je dan al snel op grondgebied van beschermde natuurgebieden terecht komt (van Natuurmonumenten en het Goois Natuurreservaat). Het Noorder- en Zuidereinde waren voorheen de meest belangrijke doorgaande weg tussen de provinciale weg N236 (Weesp-Bussum) en de provinciale weg N201 (Vinkeveen-Hilversum). Sinds enkele jaren echter is het de Randweg Noord en de Randweg West bij Hilversum die de provinciale wegen N236 en N201 verbindt en aan de andere zijde de Gabriël Rotonde, die via het historische centrum van Nederhorst den Berg de provinciale wegen N235 en N201 verbindt. Deze wegen hebben een moderne infrastructuur en vormen een ontlasting voor het beschermd dorpsgezicht 's Graveland, waar doorgaand verkeer wordt geweerd en waar het auto-luw is gemaakt.

Bezienswaardigheden
- 's-Graveland heeft 112 rijksmonumenten, wat niet verwonderlijk is gezien de vele 'buitenplaatsen' (zie bij Natuur en recreatie).
- Hervormde kerk.
- Gereformeerde kerk.
- Voormalig gemeentehuis Huize Westerveld (Noordereinde 36).
- Voormalig gemeentehuis (Noordereinde 123).
- Noordersluis / restaurant 't Swaentje.

Jaarlijkse evenementen
- Evenementen in 's-Graveland vindt u op de site van de Stichting Festiviteiten 's-Graveland.
- Jaarmarkt (weekend in mei).

Natuur en recreatie
- Bezoekerscentrum Gooi en Vechtstreek van Natuurmonumenten.

Op de grens van de droge zandgrond van het Gooi en de natte veengebieden van Kortenhoef en Ankeveen ligt ten oosten van de hoofdstraat van 's-Graveland een groot aantal buitenplaatsen (landgoederen). 's-Graveland raakt vanaf de 17e eeuw namelijk in trek bij rijke Amsterdammers, die hier landgoederen en buitenplaatsen bouwen, erven of kopen. Een prachtig gebied, omdat de buitenplaatsen voor een groot deel in oorspronkelijke staat behouden zijn. Hier staan nog hoge eiken en kastanjes die altijd ruimte hebben gehad om te groeien. Natuurmonumenten (=NM) heeft veel van deze buitenplaatsen in eigendom en beheer. Het betreft de buitenplaatsen:
- Bantam (NM) (valt formeel onder Hilversum);
- Boekesteyn (NM);
- Gooilust (NM);
- Hilverbeek (NM);
- Jagtlust (NM);
- Schaep en Burgh (NM);
- Spanderswoud (NM);
- Schoonoord (NM);
- Land en Bosch (NM);
- Trompenburgh (Staatsbosbeheer);
- Swaenenburgh (particulier);
- Sperwershof (particulier) en
- Berestein (particulier).
- Vroeger was er ook nog een buitenplaats Spiegelrust. Dit landhuis is in 1808 wegens verval afgebroken. De toegangshekken met het opschrift Spiegelrust staan er nog wel.
Thans resteren er alleen nog weilanden, die verpacht zijn en niet toegankelijk.