Hoofdmenu

Roosendaal

Plaats
Stad en gemeente
Roosendaal
Baronie en Markiezaat
Noord-Brabant

roosendaal varkensmarkt 1918 [640x480].jpg

Roosendaal Varkensmarkt 1918
Roosendaal Varkensmarkt 1918

NB gemeente Roosendaal en Nispen in ca. 1870 kaart J. Kuijper [1024x768].gif

gemeente Roosendaal en Nispen in ca. 1870 kaart J. Kuijper
gemeente Roosendaal en Nispen in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Roosendaal

Status
- Roosendaal is een stad en gemeente in de provincie Noord-Brabant, in de streek Baronie en Markiezaat. T/m 1996 gemeente Roosendaal en Nispen.

- Vóór de Franse Revolutie van eind 18e eeuw behoorde Roosendaal tot de heerlijkheid Nispen.

- De gemeente Roosendaal is in 1997 ontstaan uit samenvoeging van de gemeenten ‘Roosendaal en Nispen’ en ‘Wouw’. Tevens is in 1997 een stukje van de gemeente Wouw overgegaan naar de gemeente Bergen op Zoom, namelijk het terrein van de golfbaan Z van de Balsedreef, W van de Zoomvlietweg. Later is er nog een aanpalend stukje van de - inmiddels - gemeente Roosendaal overgegaan naar de gemeente Bergen op Zoom, in verband met uitbreiding van de golfbaan. Door deze uitbreiding zou de golfbaan anders over twee gemeenten verspreid komen te liggen.

- De gemeente Roosendaal omvat de dorpen Heerle, Moerstraten, Nispen, Wouw en Wouwse Plantage. Onder de stad Roosendaal vallen ook de buurtschappen Borteldonk, Bulkenaar, Haiink, Kapelberg (ged.), Kruisstraat, Nieuwenberg, Visdonk, Vroenhout, Boeiink en Vinkenbroek. Onder de gemeente Roosendaal vallen verder nog de buurtschappen Akker, Brembosch, De Rotting, Everland, Hazelaar, Heijbeek, Hoevestein, Hollandsdiep, Hulsdonk, Oostlaar, Plantage Centrum, Vijfhoek, Vleet, Wouwse Hil en Zoomvliet.

- Verder zijn op deze site enkele Roosendaalse wijken beschreven, zijnde Kalsdonk, Langdonk en Tolberg. Dit omdat dit vanouds buurtschappen dus plaatsjes waren. De overige wijken van Roosendaal beschrijven wij niet, omdat wij op deze site alleen plaatsen en voormalige plaatsen beschrijven, zoals de genoemde wijken, die ooit een plaats(je) zjin geweest.

- Wapen van de voormalige gemeente Roosendaal en Nispen. Wapen van de gemeente Roosendaal.

- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Roosendaal.

Naam
Naamsverklaring
Over de verklaring van de naam Roosendaal vinden wij verschillende theorieën:
-Bevat volgens de traditionele verklaring als 1e deel roos ‘riet’. De naam was echter een modewoord dat als kloosterbenaming eind 12e eeuw opgeld deed. Om die reden verklaart men Roosendaal tegenwoordig als samenstelling van de bloemennaam roos en daal, gerekte vorm van dal, en dus: dal waar rozen groeien. Of bij de keuze van deze bloem het symbool van de Rosa mystica een doorslaggevende rol heeft gespeeld, laat zich niet vaststellen. (1362)
-Willem de Weert stelt in (753): “De natte grond langs de Molenbeek is waarschijnlijk ook de achtergrond van de naam Roosendaal. Die heeft niets te maken met geurige rozen, zoals je zou denken. De naam is afgeleid van russen, planten die op natte dalgrond gedijen.”

Niet te verwarren met
Gemeente Rozendaal in Gelderland. Temeer omdat rond 1900 'ons' Roosendaal ook Rozendaal heeft geheten.

Komt de naam ook voor in het buitenland
In Frankrijk bestaat ook een gemeente Roosendaal (bij Duinkerken).

Carnavalsnaam
Tijdens carnaval heet Roosendaal Tullepetaoneland. Tullepetaons Nieuws.

Ligging
Roosendaal ligt 10 km NO van Bergen op Zoom, 15 km ZW van Breda.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Roosendaal en Nispen 861 huizen met 5.909 inwoners, verdeeld in dorp Rosendaal 430/2.861 (= huizen/inwoners) met de buurtschappen Lagebrug 45/393, Kalsdonk 55/388, Vroenhout 36/249, Hulsdonk 43/248, Haink 27/190, Vinkenbroek 19/120, Borteldonk 28/215 en Langdonk 73/468 en dorp Nispen 66/512 met buurtschap Rietgoor 39/265.

- De gemeente Roosendaal heeft ca. 33.000 huizen met ca. 78.000 inwoners. De stad Roosendaal (dus zonder de dorpen) heeft thans ca. 27.000 huizen met ca. 65.000 inwoners.

Geschiedenis
Havenplaats en spoorstad
Roosendaal wordt voor het eerst vermeld in 1246. Vanaf 1451 kan de nederzetting zich, na het graven van de Vliet, als handelsplaats ontwikkelen. Nadat in 1573 de kerk en diverse huizen op de Markt zijn verwoest, is tijdens het Twaalfjarig bestand met de heropbouw begonnen. Van doorslaggevende betekenis voor de verdere ontwikkeling is het jaar 1854, waarin Roosendaal een spoorwegverbinding krijgt met Breda en Antwerpen. Deze gebeurtenis heeft Roosendaal een (inter)nationale bekendheid gegeven als spoorstad, gezien de ligging aan de grens met België (Essen).

Van dorp naar stad
De ontwikkeling van Roosendaal van dorp naar stad heeft voor het grootste deel pas na de Tweede Wereldoorlog plaatsgevonden. De in 1998 overleden heemkundige drs. C. Goyarts, van wiens hand in dat jaar een themanummer van de heemkundekring De Vrijheijt van Rosendale verscheen over de plaatselijke leefgemeenschap anno 1849, concludeert dat Roosendaal vanaf 1849 een eeuw lang een sluimerende gemeente was, “waarin alleen de klepperman al ratelend voor enig rumoer zorgde”. Roosendaal was een dorp van voornamelijk arbeiders, waarbij een handjevol renteniers, grootgrondbezitters en rijke boeren de financiële elite vormde. De dorpskom herbergde vrijwel alle ambachten, de handel en vrije beroepen. Buiten het centrum woonden de agrariërs en de daarmee verbonden beroepsbeoefenaren. Onder de arbeiders heerste veel werkloosheid, omdat zij doorgaans alleen seizoensarbeid in de landbouw verrichtten. Armoede was er ook bij de meer dan vijftig schoenmakers die in het dorp werkzaam waren. De mensen hielden er vroeger vaak verschillende beroepen op na. Zo waren schoenmakers bijvoorbeeld tevens zevenmaker, kuiper of leerlooier.

“De overwegend rooms-katholieke en agrarische bevolking voelde zich sterk verbonden met het kerkelijk jaar en de seizoenen. Allerlei gebruiken en feestelijkheden waren daaraan opgehangen en verschaften tezamen een volkscultuur die het dagelijks leven scandeerde en de gemeenschapszin stimuleerde. Men miste de cultuur van de grote stad niet en was tevreden met religieuze broederschappen, enkele handboogverenigingen en een harmonie als ontspanning tijdens zon- en feestdagen”, zo concludeert Goyarts. Door de jaren heen kwamen er wat meer schutterijen bij en werd ook het muziekleven geïntensiveerd, maar een echte ommezwaai in de voortsudderende maatschappij kon dit niet bewerkstellingen.

Wielrennen
In de jaren dertig was Roosendaal al een geliefd wielrenoord. Exploitant van de wielerbaan Van der List verkocht in 1934 tienduizend kaartjes. Een bekend gezegde in die tijd was ‘Addie nie op de piest van Tiest van der Liest zijt gewiest, dan edde veul gemiest’.

Watertoren
De watertoren dateerde uit 1887, was 27 meter hoog, had een ijzeren vlakbodemreservoir van 152 m³ en is afgebroken in 1938.

De Kaai
De streek rond de Kade (in de volksmond De Kaai) is lange tijd een eigen gemeenschap geweest. “De Kaai is altijd bijzonder geweest, had een eigen sfeer. Kwam je over de Schuiven (de spoorbomen, red.), dan kwam je in een ander deel van de stad. Wij waren een dorp ‘op ons eigen’. Wij hadden vroeger op de Kaai van alle soorten mensen minstens één prototype. Een bijzonder kleurrijk gezelschap bewoners. Dat maakte die buurt zo uniek. En wij hadden alles wat Roosendaal ook had; een eigen wielerronde, een eigen voetbalclub, twee kerken, een eigen kermis, veel bakkers, veel slagers en véél meer cafés”, aldus Cees Dekkers (702), die in 1999 een reünie heeft georganiseerd voor bijna zeshonderd (ex )‘Kaaimannen en -vrouwen’. Het oude Kadegebied met de bijbehorende oorspronkelijke bevolking is geleidelijk verdwenen sinds de aanleg van de Westrand in de jaren zestig.

Haven en Markt
In 2002 was het vijfhonderd jaar geleden dat Roosendaal marktrechten kreeg. Door de Roosendaalse haven voeren destijds schepen af en aan om turf op te halen die in het achterland gestoken werd en in grote partijen afgezet in de Hollandse steden. Daardoor heeft Roosendaal de huidige prominente Markt gekregen: door de haven onstond er dichtbij een levendige handel waardoor er een echte markt groeide. De turfnijverheid kende zijn hoogtepunt in de 16e en 17e eeuw. De natuurlijke haven in Roosendaal, waar eb en vloed nog vrij spel hadden, was prima geschikt om de turf over te laden op schepen om het vandaar naar de steden in het noorden te brengen. De schippers namen stadsmest mee terug, die vanuit de Roosendaalse haven zijn weg naar de boeren vond.

Bijzonder is dat er in de Roosendaalse Haven sprake is van een waterval, stroomversnelling of bodemval. Ter hoogte van de Kade is er namelijk sprake van een verbreding van de Watermolenbeek, die vanuit het zuiden door Roosendaal stroomt en bij de Kade - onder het Kadeplein door - overgaat in de Haven. Die gaat op zijn beurt na het A17-viaduct over in de Nieuwe Roosendaalse Vliet, die voor Gastelsveer weer overgaat in het Mark-Vlietkanaal. Via deze wateren is Roosendaal met de ‘wereldzeeën’ verbonden. Schepen tot 1.300 ton kunnen het Roosendaalse bedrijfsleven bevoorraden.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Roosendaal, kunt u terecht bij de volgende instanties en sites:

- Museum Tongerlohuys is gevestigd in de fraaie voormalige pastorie het Tongerlohuys uit 1762, volgens directeur/conservator Janine Verster zelfs “het mooiste gebouw van Roosendaal”. In Museum Tongelohuys kunt u de historie van Roosendaal en omgeving beleven. Het accent ligt op de geschiedenis van stad en streek: het rijke religieuze verleden, de turfwinning, de industrie en het bedrijfsleven, de spoorwegen en het dagelijks leven.

- Heemkundekring De Vrijheijt van Rosendale beschikt over een eigen heemkelder, die iedere 1e zaterdag van de maand geopend is.

- Gemeentearchief Roosendaal. Reportage van BN/De Stem TV over Gemeentearchief Roosendaal (nov. 2012).

- Verhalen over de geschiedenis van Roosendaal op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

- Verhalen over de geschiedenis van Roosendaal en Nispen op de site van het Brabants Historisch Informatie Centrum (BHIC).

Bezienswaardigheden
- Ten dele achter het raadhuis verborgen, is de Sint Janskerk slechts door zijn 14e- of 15e-eeuwse toren een markant onderdeel van het stadsgezicht van Roosendaal. Deze toren is in de 16e eeuw verhoogd en kreeg toen galmgaten met geprofileerde natuurstenen omlijstingen en natuurstenen hoekblokken. In 1839 verrees een nieuwe classicistische kerk, de ingang van de toren verdween achter een portiek met Toscaanse zuilen en een fronton, de romp bekroond met achtkante koepel. De kerk is uit baksteen opgetrokken naar ontwerp van J. Franssen uit Antwerpen. Het plan werd echter iets gewijzigd door E. de Kruyff en A. de Geus, zodat nu een driebeukige hallenkerk is ontstaan. (31)

- De Paterskerk (aan de Kade), die officieel de Onze Lieve Vrouwe van Altijddurende Bijstandskerk heet, dateert uit 1874 en is een ontwerp van de Amsterdamse architect Th. Asseler. Het gebouw is opgetrokken in een romaans-byzantijnse stijl. Begin 20e eeuw is de kerk onder toezicht van architect P. Cuypers herbouwd, verlengd tot circa 70 meter en, naast de twee spitse torentjes aan de voorzijde, voorzien van een zogeheten vieringtoren.

- De Sint Josephkerk (wijk Burgerhout) dateert uit 1924. Kerk en pastorie zijn ontworpen door de architecten Jac. Hurks en W. Vergouwen in de stijl van de Amsterdamse School. De kerk wordt sinds enkele jaren in fasen gerestaureerd. Hiervoor zet de Stichting Behoud Sint Josephkerk zich in.

- De Heilig Hartkerk (wijk Kalsdonk) is gebouwd in 1936. In 1986 is het boekje ‘Hart van de parochie’ verschenen, ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van de kerk. Na enkele jaren leegstand heeft de kerk in 2009 een herbestemming gekregen als gezondheidscentrum.

- Het torentje van de NH kerk (1810) (adres?) is in 1999 gerestaureerd. Daartoe is het gedemonteerd en naar een restauratieatelier in Middelburg gebracht. De toren is opnieuw geschilderd, het houtwerk is gerenoveerd, de loden bekroning is weer met bladgoud belegd en de constructie is voorzien van kunsthars en glasvezelwapening.

- De voormalige vismarkt (Tongerloplein) dateert uit eind 19e eeuw, en werd toen opgericht als markthal. Het pand diende begin 20e eeuw een tijdje als eiermarkt en de gemeente gebruikte het tijdens de oorlog als opslagplaats. Later heeft het weer als visafslag en -markt gediend. Het pand is in 1998 door de gemeente verkocht. Er is nu een restaurant in gevestigd.

- Het Oude Raadhuis (Markt 1) dateert oorspronkelijk uit circa 1530. Ook het Emile van Loonhuis (Markt 54) is een voormalig gemeentehuis.

- Op de Kade staat het bevrijdingsmonument Polar Bear (vaurionsteen op ronde basaltstenen zuil). Het is op 5 mei 1960 onthuld door de toenmalige burgemeester Godwaldt en als gast generaal-majoor K. Exham. Exham was tijdens de bevrijding aan het einde van de Tweede Wereldoorlog bevelvoerend kolonel. Tevens waren er twee wethouders aanwezig van de Franse gemeente Roosendaal bij Duinkerken. Het beeld is ontworpen en vervaardigd door de Roosendaalse kunstenaar Joop Vlak. Roosendaal is op 30 oktober 1944 bevrijd door het Leicester Regiment en het Duke of Wellington Regiment, onderdelen van de 49e divisie van de Polar Bear Division.

Eveneens aan de Kade ziet u bij de spoorlijn en de Kadetunnel het beeld ‘Moeder en Kind’ (vaurionsteen op sierbetonnen sokkel, 1956), ook van Jaap Vlak. Het beeld is geplaatst ter herinnering aan de hereniging van de door de in 1854 aangelegde spoorlijn gescheiden stadsdelen.

Op het Tongerloplein staat het in 1991 geplaatste beeld De Tullepetaon, een symbool voor het carnaval in Roosendaal.

- Het hofje Mariagaard met kapel, aan de Nieuwstraat 1-19, is oorspronkelijk opgericht (in 1617) als een Godshuis voor vier arme vrouwen. Het huidige hofje, ontworpen door architect A. van Hees, is gebouwd van 1935-1938.

- De watertoren aan de Nispensestraat dateert uit 1917 en is 48,60 meter hoog. De toren is ontworpen door de Maatschappij tot Bouw en Exploitatie van Gemeentebedrijven (MABEG) te Utrecht en gerestaureerd in 1980. In 1986 is de leien dakbedekking vervangen door koper. Een andere watertoren die hier vlakbij stond, is in 1937 gesloopt. In 2001 zijn in de toren 4 appartementen gerealiseerd. Aanvankelijk was het de bedoeling een toren tegen de bestaande watertoren aan te zetten voor de trappenhal en de liftkoker. Vanaf de Nispensestraat zou daar niets van te zien zijn, toch bleef toestemming van de monumentencommissie uit. Liftkoker en trappenhuis zijn daarom nu inpandig gerealiseerd.

- In het voormalige postkantoor uit 1897 aan de Markt 31 is thans Chinees Specialiteitenrestaurant De Postkoets gevestigd. De gevel is zo te zien nog in authentieke staat. Boven de ingang staat ‘Post en Telegraaf’ in fraaie ornamenten en in de gevel bevindt zich een stenen brievenbus voor respectievelijk ‘brieven’ en ‘drukwerken’.

- Het eerste spoorwegstation werd rond 1900 te klein en is in 1905 vervangen door het huidige monumentale complex. Als gevolg van schade, opgelopen tijdens de Tweede Wereldoorlog, heeft in 1949 gedeeltelijke nieuwbouw plaatsgevonden. Ook hier is sprake van een partiële stationsvernieuwing, waarbij grote delen van het oorspronkelijke stationscomplex – ondanks veel oorlogsschade – gespaard bleven. Zonder zijn bekende uitbundigheid ontwierp architect S. van Ravesteyn een nieuw entreegebouw, ditmaal echter in het traditionalisme van de Delftse School: baksteenarchitectuur met een door pannen gedekt zadeldak.

- Standerdkorenmolen De Hoop stond oorspronkelijk in Brussel, verhuisde later naar Merksem, werd vervolgens opgebouwd aan de Philipslaan en prijkt tegenwoordig aan de Willem Elsschotlaan (wijk Molenhoek). Helaas is de molen door woningen omgeven, wat de molenbiotoop niet ten goede is gekomen. De molen dateert oorspronkelijk uit 1484.

- Ronde stenen stellingkorenmolen De Twee Gebroeders dateert uit 1872. De molen is genoemd naar de bouwers, de gebroeders De Wijs.

- Het Roosendaals Centrum voor Molinologie bestaat sinds 1978 en is gevestigd in de catacomben van klooster Mariadal. De Stichting Levende Molens, Centrum voor Molinologie, onder de bezielende leiding van John Verpaalen, bestaat sinds 1988. Het centrum bevat onder meer 6.000 glasdia’s, 3.000 kleinbeelddia’s, boeken, brochures, knipsels en ander informatiemateriaal van bestaande, verbrande, verbouwde, gerestaureerde of verdwenen molens.

- Het Commandomuseum (zie onder de link verder ook de pagina's aldaar onder het menu Stichting > Traditie > Commandomuseum) is opgericht in 1987 en vindt onderdak in de Engelbrecht van Nassaukazerne, het hoofdkwartier van het Korps Commando Troepen (KCT). Het museum is alleen op afspraak geopend. Zie verder de site van het museum. Overigens is er nog een Commandomuseum in Nederland en wel in het Gelderse Aerdt.

- Seinhuis B op het spoorwegemplacement is in 2013 gerestaureerd en 1.400 meter verplaatst naar de Bosstraat.

- Gevelstenen in Roosendaal.

Jaarlijkse evenementen
- Wandelsportvereniging Thor organiseert door het hele jaar heen diverse wandeltochten in en rond Roosendaal.

- De Cuma (op een zondag in maart) is een culturele manifestatie voor amateurgezelschappen in schouwburg De Kring. Toegang gratis.

- De Kidney Run (op een zondag in maart of april) is een prestatieloop waarbij de gehele opbrengst ten goede komt aan de Nierstichting.

- Aansluitend aan de Stadsfeesten wordt op een zondag in juni de Zomerklassieker van Brabant gehouden, met o.a. halve marathon (= een afstand van 21.097 meter), 10 kilometer en Nordic Walken.

- De Fietsvierdaagse Roosendaal (juni) wordt georganiseerd door Rijwiel Toer Club Noord-Brabant. De afstanden zijn gemiddeld 35 km per dag. U kunt vanaf eind mei voorinschrijven bij de plaatselijke VVV. Nadere informatie bij J. van Nassau, tel. 0165-535365.

- Dijkpop Roosendaal (op een zaterdag in juni).

- Het wielerevenement De Draai van de Kaai* (eerste maandag van augustus) trekt zo’n 40.000 toeschouwers. Het evenement is uitgegroeid tot de bekendste profronde van Nederland. * Genoemd naar de locatie, rond de Kade, waar het wordt gehouden.

- Beach Event Roosendaal (weekend in augustus).

- De Roosendaalse Kermis (begin september, gedurende zeven dagen) is de grootste van West-Brabant, met ca. 85 attracties over een lengte van 1 kilometer.

- De Stok Pop (muziekfetival, op een vrijdag eind september).

- AKN organiseert op zondagen in december, januari en februari de AKN Winterwandelserie. De afstanden zijn 10, 15 en 25 kilometer.

Landschap, natuur en recreatie
- KNNV (veldbiologie) afd. Roosendaal.

- IVN afd. Roosendaal.

- Nationaal Voetbalmuseum Voetbal Experience.

- De heemtuin in het Godwaldtpark* is een licht moerassig gebied met een vennetje, akkertje en Brabants heidelandschap.
Gratis toegankelijk van zonsopgang tot zonsondergang. In de heemtuin zijn onder meer verschillende bostypen aangelegd met de bijpassende onderbegroeiing. Langs een turfvaartje groeien oever- en moerasplanten. Het heidelandschap ontwikkelt zich tot bos. De tuin wordt beheerd door de gemeente. * Takspui. Tel. 0165-557018. Groepsrondleidingen mogelijk op afspraak.

- Het Emile van Loonpark* is genoemd naar de oud-wethouder die dit park in 1883 heeft gesticht. Oorspronkelijk was het de privétuin van de weduwe Van Gilse-van Loon. Maar toen de Roosendaalse Van Gilsebank in de crisis van 1938 failliet ging, moest de weduwe als één van de firmanten haar kapitale pand aan de Markt, met de grote achtertuin, verkopen. Er werd geld ingezameld onder de bevolking, die ƒ 75.000 (circa €35.000) bijeenbracht als lening aan de gemeente om pand en tuin te behouden. Het pand werd gemeentehuis en het park werd als stadspark voor het publiek opengesteld. Het park telt een gevarieerde collectie bijzondere bomen. * Vanaf NS-station rechtsaf de Stationsstraat in. Ingang aan het einde van deze straat links. Dagelijks geopend. Nadere inlichtingen: tel. 0165-579111.

- Zwembad De Stok.

Overnachten
- Hotels in Roosendaal en omgeving.

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Roosendaal (online te bestellen).

Links
- Officiële site van de gemeente Roosendaal.

  • 1. Citekey niet gevonden

Reactie toevoegen