Raren / Vaalsbroek

Status
- Raren / Vaalsbroek is een buurtschap in de provincie Limburg, in de streek Heuvelland, gemeente Vaals.
- De buurtschap Raren / Vaalsbroek valt onder het dorp Vaals.

Naam
In het Limburgs
Raren: Ejen Roare of D’r Roare. Vaalsbroek: Volsbroch.
Oudere vermeldingen
Raren: ca. 1320-1396 zen Roederen, 1665 Raeren.
Naamsverklaring
Raren: het betreft hier een uit het Germaans afkomstige meervoudsvorm van rade ‘rooiing, ontginning’, respectievelijk de zich daar bevindende nederzetting. (3040, 3083)
Vaalsbroek: bedoeling thans het broek bij Vaals (broek = moeras, drassig terrein), oorspronkelijk alleen Broek, dan Vagtsbroek (de ‘broek’ van de voogd) en Vaalsbroek.

Ligging
De buurtschap Raren ligt ZW van Vaals, rond de Rarenderstraat, de Meelenbroekerweg en de Lange Bosweg. Vaalsbroek is een bij Raren gelegen kasteelhotel met omliggende panden aan de weg Vaalsbroek.

Statistische gegevens
- In 1665 werden in Raren, Vaalsbroek en Wolfhaag samen 41 families met 202 personen geteld. 1789 112 inwoners, inclusief Vaalsbroek. 1840 27 huizen, 114 inwoners.
- Tegenwoordig omvat Raren / Vaalsbroek ca. 70 huizen met ca. 200 inwoners.

Geschiedenis
Op twee plaatsen in Raren worden Romeinse gebouwen vermoed, maar er hebben nog geen opgravingen plaatsgevonden.

Vermoedelijk in de middeleeuwen ontstond Raren als nederzetting van ‘laten’ van Vaalsbroek. Volgens een lijst met de vroegste inschrijvingen van ca. 1320 moesten zes in Raren (‘zen Roederen’) gelegen bezittingen cijnsen en/of pachten afleveren aan de heerlijkheid Einrade bij Holset.

Vaalsbroek was in het feodale tijdperk een heerlijkheid. De Heer hiervan had ook het beheer over het Malensbos. De vroegst bekende eigenaar van Vaalsbroek was in 1334 de schildknaap Symon in den Bruke, vermeld als Symon de Bruch. In zijn zegel noemde hij zich Symon van Holset. Hij werd vermeld in 1334 als schout, in 1337 als ‘meier’ van (Aken )Burtscheid, in 1339 als voogd van de abdij Burtscheid te Vijlen. Hij kwam ook onder de Latijnse namen ‘de Lacu’ of ‘de Palude’ voor, wat hetzelfde bedoelt als Broek. Zijn zoon Simon noemde zich ook van Broek enz.
Door ‘Lise in den Bruch’, een dochter van Simon II, kwam het bezit aan haar zoon Balduin Nyt van Birgel, daarna aan de van hem afstammende takken van de geslachten De Bertolf van Belven, Crummel van Nechtersheim, Van Eys-Beusdal en verder door koop aan Lamberts von Cortenbach, Von Clermont en hun nakomelingen.

Het door een gracht omringde adellijk huis (= kasteel) Vaalsbroek met  molen en panhuis was als leen van de Heren van Gronsveld afkomstig. Vrij erfgoed, een zogenoemd ‘zonneleen’, was het laathof Vaalsbroek met toebehorende goederen, die zich onder meer in de twee delen van het dorp Vaals bevonden, dus ook in het  Akense Vaalser Quartier.

Raren en Vaalsbroek hebben altijd tot de parochie St. Paulus Vaals behoord, met uitzondering van de periode mei 1938 t/m april 1939. (© Heemkundekring Sankt Tolbert Vaals)

Bezienswaardigheden
- Raren is gedeeltelijk een beschermd dorpsgezicht. Hier liggen de oudste vakwerkhuizen van Limburg (16e-17e eeuw).