Radio Kootwijk

Status
- Radio Kootwijk is een buurtschap in de provincie Gelderland, in de streek Veluwe, gemeente Apeldoorn.
- Radio Kootwijk heeft ondanks haar geringe omvang een eigen postcode en plaatsnaam in het postcodeboek en in de gemeentelijke basisadministratie (BAG) en is dus een formele woonplaats. Bij de totstandkoming van het huidige postcodesysteem (1978) viel Radio Kootwijk (met Hoog Buurlo) qua postcode en postale plaatsnaam nog onder Hoog Soeren. De inwoners hebben later alsnog succesvol geijverd voor een eigen postcode en postale plaatsnaam, om het eigen karakter van het dorp tot uiting te brengen, en omdat bezoekers en hulpdiensten nogal eens verkeerd reden (want in de kern Hoog Soeren gingen zoeken). De eigen postcode en postale plaatsnaam is toegekend per 1 oktober 2004.
- Het nabijgelegen dorp Kootwijk waar Radio Kootwijk naar genoemd is, valt onder de gemeente Barneveld. Tot 1967 viel Radio Kootwijk ook deels onder de gemeente Barneveld. De gemeentegrens liep er midden door het dorp, o.a. zelfs over de tennisbaan. Door een grenscorrectie in dat jaar is het toen geheel onder de gemeente Apeldoorn komen te vallen. Ook het gebiedje Gerritsflesch Z van Radio Kootwijk is toen meegekomen van de gemeente Barneveld naar de gemeente Apeldoorn. Dat valt tegenwoordig ook onder de postale woonplaats Radio Kootwijk. Voor plattegronden en relevante documenten m.b.t. de grenscorrecties zie verder bij Statistische gegevens.
- Onder het dorp Radio Kootwijk vallen ook de kleinere buurtschappen Hoog Buurlo en Gerritsflesch.

Naam
Oudere naamgevingen
In de begintijd heette de nederzetting Kootwijk Radio, ter onderscheiding van het nabijgelegen dorp Kootwijk. Buurtschap en/of zendstation hebben aanvankelijk ook Radio Hoog Buurlo en Radio Assel geheten, naar de nabijgelegen buurtschappen. Er zijn althans ansichten uit de jaren twintig bekend met die benamingen.

Ligging
Radio Kootwijk ligt O van Kootwijk, rond de Radioweg en de Turfbergweg.

Statistische gegevens
- De bij Status vermelde grenscorrectie van 1967 van de gemeente Barneveld naar de gemeente Apeldoorn ging om een gebied van 707 hectare, met in 1967 62 inwoners. Overigens gingen tegelijkertijd twee gebieden in de nabijheid van in totaal eveneens exact 707 hectare (met in 1967 186 inwoners) van de gemeente Apeldoorn naar de gemeente Barneveld. Dit had met name betrekking op een logischer grensverloop rond het dorp Kootwijk en het dorp Garderen met zijn buitengebied en buurtschappen. Onder de links vindt u plattegronden die aangeven welke gebieden het precies betrof (© van de bewerkte plattegronden: Andreas Bartelink) Voor nadere toelichting omtrent het wat en waarom, zie:
Wetsontwerp grenscorrectie 1967 gem. Apeldoorn <> gem. Barneveld.
Memorie van Toelichting grenscorrectie 1967 gem. Apeldoorn <> gem. Barneveld.
Verslag Commissie Binnenlandse Zaken m.b.t. grenscorrectie 1967 gem. Apeldoorn <> gem. Barneveld.
Reactie staatssecretaris op verslag Commissie Binnenlandse Zaken m.b.t. grenscorrectie 1967 gem. Apeldoorn <> gem. Barneveld. Waarna de Eerste Kamer vervolgens het wetsontwerp zonder verdere opmerkingen heeft goedgekeurd.
- De kern Radio Kootwijk heeft 37 huizen met ca. 75 inwoners (met daarnaast nog de Z van Radio Kootwijk gelegen buurtschap Gerritsflesch met ca. 10 huizen en ca. 25 inwoners).

Geschiedenis
Geschiedenis zendstation Radio Kootwijk
Om de verbinding tussen het toenmalige Nederlands Indië en Nederland – ook in tijden van crisis en oorlog – veilig te stellen, werd in 1917 in de Malabarkloof nabij Bandoeng op Java begonnen met de bouw van een groot zendstation. Om de verbinding tweezijdig te maken moest ook een station in Nederland worden gebouwd. Belangrijk daarbij was dat het – bovengrondse – telefoonnet zo min mogelijk storingen zou ondervinden. Het onbewoonde, afgelegen en laag begroeide oostelijk deel van het Kootwijkerzand voldeed aan die randvoorwaarden. In 1923 werd Radio Kootwijk als langegolfzender voor morseseinen in gebruik genomen. Dat gebeurde vanuit gebouw A. Binnen vijf jaar werd overgestapt op het zenden via de korte golf. Eerst vanuit het vlakbij staande gebouw B en later vanuit de gebouwen C, D en E. Op 7 januari 1929 stelde koningin-moeder Emma - en niet koningin Wilhelmina, wat sommingen ten onrechte denken - de radiotelefoonverbinding met voormalig Nederlands-Indië open voor publiek met de legendarische woorden: "Hallo Bandoeng, hier Radio Kootwijk”. Suriname, Curaçao, Noord- en Zuid- Amerika, Japan en de belangrijkste Europese landen volgden snel.

Gedurende de Tweede Wereldoorlog gebruikte de bezetter het station onder andere voor verbindingen met onderzeeboten. Na de oorlog behield Radio Kootwijk een belangrijke functie ten behoeve van het intercontinentale telefoon- en telegrafieverkeer. Successievelijk echter werd steeds meer van dit verkeer via zeekabels gevoerd. Begin jaren zeventig werd als gevolg daarvan de kortegolf activiteit in de gebouwen C, D, en E beëindigd. Ongeveer tezelfdertijd werden de overgebleven zenders en antennes geconcentreerd in en rond gebouw A en ingezet voor het langeafstandsverkeer met schepen ten behoeve van Scheveningen Radio en met vliegtuigen. Op 31 december 1998 werd Radio Kootwijk definitief buiten gebruik gesteld en in de loop van 2000 werd alle apparatuur uit het gebouw verwijderd. De functie van het zendstation werd overgenomen door satellieten.

Ontstaan en ontwikkeling buurtschap Radio Kootwijk
Het ‘Radiodorp’ ontstond in 1918 met de bouw van een slaapbarak voor grondwerkers die het terrein moesten gaan voorbereiden voor de bouw. In 1919 stond er een nederzetting bestaande uit acht slaapbarakken voor elk 45 man, een centrale keuken en een administratiegebouw met nog drie slaapzalen, een ziekenzaal met operatiekamer, een smederij, een watertorentje en een Amerikaanse windmolen om het water op te pompen. Dit barakkendorp was als tijdelijk onderkomen bedoeld voor degenen die de bouw moesten voorbereiden en uitvoeren. Toen de dagelijkse aanwezigheid nodig werd van leidende en technische medewerkers die het zenden moesten gaan voorbereiden, werd eerst het ingenieursgebouw (gebouw F)
gebouwd met op de bovenverdieping een woonfunctie. Het in 1921 gebouwde Hotel Radio had een woonfunctie voor PTT’ers die tijdelijk of voortdurend in het zendstation werkten als ‘tehuis voor ongehuwde ambtenaren’. Toen in 1926 de meeste woningen van het Radiodorp klaar waren, werd het Hotel verhuurd aan een particulier die het als hotel en restaurant uitbaatte. Er werd een feestzaal aangebouwd die ook voor de dorpsbewoners te gebruiken was evenals het naast het hotel gelegen speeltuintje. In 1972 werd het weer door PTT in gebruik genomen als kantoor.

In de hele geschiedenis van Radio Kootwijk is er een hechte relatie geweest tussen de bewoners, het bedrijf en het gebouwencomplex. De bewoners waren tevens werknemers met veel betrokkenheid voor hun werk, het bedrijf en de omgeving. Het bedrijf toonde zijn betrokkenheid voor de bewoners door allerlei faciliteiten beschikbaar te stellen: onderhoud van woningen en wegen, gladheidbestrijding, vervoer, straatverlichting, radio en TV ontvangst, een tennisbaan en een voetbalveldje, en de dorpskinderen konden zwemmen in de koelvijvers van de zendergebouwen. (bron: Bewonersvisie Radio Kootwijk, 2006)

"Kootwijkers spreken graag over het Kootwijkgevoel. Hier werd iets groots verricht. Radio Kootwijk was bijzonder en is het nog. Als kind was ik diep onder de indruk van de wereldkaart die in de gebouwen hing waarop Radio Kootwijk precies in het midden lag. De navel der aarde waren wij, en daar werkte je vader, in dit gebouw, te midden van alle herrie die er nodig was om een menselijke stem aan de andere kant van de wereld hoorbaar te maken." (aldus oud-inwoner en geboren en getogen Radio Kootwijkenaar Cees van der Pluijm)

Sterrenkunde
Op de Turfberg in Radio Kootwijk is in 2011 een informatiepaneel onthuld, als 'monument' voor het baanbrekende sterrenkundige werk dat hier sinds 1951 is verricht. In 1951 werd hier voor het eerst radiostraling uit het heelal opgevangen. Radio 1-reportage over de onthulling van het sterrenkundig 'monument' te Radio Kootwijk.

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Radio Kootwijk, kunt u terecht op de volgende sites:
- Nadere informatie over de geschiedenis van zendstation Radio Kootwijk op Wikipedia.
- Nadere informatie over de geschiedenis van het dorp Radio Kootwijk op Wikipedia.
- Site over de geschiedenis van Radio Kootwijk (lokale dorpssite).
- Documentaire over de geschiedenis van Radio Kootwijk (door GeschiedenisTV).

Recente ontwikkelingen
Bewonersvisie
In de Bewonersvisie Radio Kootwijk beschrijven de inwoners hoe zij de toekomst van hun buurtschap en het zendcomplex zien, rekening houdend met landschap, natuur, de cultuurhistorisch waardevolle bebouwing en leefbaarheidsaspecten.

Zendcomplex Radio Kootwijk naar Staatsbosbeheer
Zendcomplex Radio Kootwijk is in 1999 buiten gebruik gesteld. Sinds december 2009 is het in handen van Staatsbosbeheer. Staatsbosbeheer wil niet alleen het hoofdgebouw, maar ook de bijgebouwen laten restaureren. Het hoofdgebouw moet een culturele functie krijgen. Daar zal geen vaste huurder voor worden gezocht. Het zal worden benut voor exposities, theatervoorstellingen en congressen. Andere gebouwen krijgen mogelijk wel een vaste exploitant. Bijzonder aan het bosgebied is dat het redelijk open is. De toenmalige PTT hield destijds het gebied open om de radiozender zo goed mogelijk te laten functioneren.

Beschermd Dorpsgezicht
De gemeenteraad van Apeldoorn wil dat zendstation Radio Kootwijk, ook bekend als De Kathedraal, een door de rijksoverheid beschermd dorpsgezicht wordt. Dat heeft zij in februari 2010 besloten na een verzoek van de ministeries van OCW en VROM om zich hierover te buigen.

Bezienswaardigheden
- Het meest markante en monumentale gebouw van zendstation Radio Kootwijk is Gebouw A (onder de link worden ook de overige zendgebouwen beschreven), evenals de watertoren een rijksmonument.
- Watertoren.
- Hotel Radio uit 1921, oorspronkelijk in gebruik voor ongehuwde ambtenaren, en evenals het hoofdgebouw ontworpen door Julius Luthmann, is in 2006 afgebrand. Het wordt herbouwd en weer als hotel in gebruik genomen. Het naastgelegen voormalige garagegebouw heeft in het seizoen een horecafunctie (als er activiteiten zijn in Gebouw A).
- Monument uit 1938 op het pleintje ter ere van het 10-jarig bestaan van de radioverbinding.

Landschap
Radio Kootwijk is dankzij haar geïsoleerde ligging temidden van een omvangrijk bos- en heidegebied, nog steeds een oase van rust en ruimte. Om dat te illustreren, volgen hieronder enkele fragmenten uit de lezing 'Geluiden in Radio Kootwijk' door oud-Radio Kootwijkenaar Cees van der Pluijm, op 14 juli 2010 uitgesproken t.g.v. de opening in Gebouw A van de tentoonstelling 'De Volgende Toon':
"Radio Kootwijk heeft veel eigen geluiden. Wie op een mooie dag, het liefst buiten het toeristenseizoen, uit de auto of van zijn fiets stapt, wordt overvallen door een bijzondere stilte. Wie goed luistert, realiseert zich dan wat hij hoort. Stilte is namelijk niet het ontbreken van geluid, maar de mogelijkheid om geluiden te onderscheiden.

In mijn jeugd was de stilte van Kootwijk nog absoluter dan nu. In de jaren vijftig en de eerste helft van de jaren zestig reden er hoofdzakelijk dienstauto's van de PTT. De meeste bewoners hadden nog geen eigen vervoer. Alleen op zondag was het druk, dan kwamen de dagjesmensen die – met opzet of omdat ze verdwaald waren – in Radio Kootwijk belandden, en je zag ze allemaal twee keer langskomen, eerst heen en dan terug, want alle verharde wegen liepen dood op een slagboom en de meeste zondagsrijders waagden terecht hun auto's niet aan de hobbelige zandwegen naar Harskamp of Hoog Buurlo.

Wie nu hier rondom Gebouw A stil staat en luistert, hoort eerst heel weinig... Wat is het stil, denken de mensen. En dan begint het: je hoort vogels, allerlei vogels, geen grote koren, maar solisten. En dan de krekels – aanvankelijk zacht, maar onmiskenbaar – vanuit de hei. Als het ergens echt stil is, worden zelfs de zachtste geluiden steeds harder, alsof onze oren zich opnieuw instellen, die oren die verdoofd waren door de stadse herrie of de motorgeluiden van de auto die we zojuist verlaten hebben.

Op een mooie zomeravond kon je de trein horen, de lijn Apeldoorn-Amersfoort, een geluid dat echt van ver leek te komen en zich zachtjes voortplantte op de trillingen van de dennenbossen tussen je huis en de spoorlijn. Je hoorde hem komen en je hoorde hem gaan, als je goed luisterde. Zo kon je ook, als je echt goed luisterde, de vliegtuigen horen die heel hoog, als zilveren stipjes, boven je vlogen. Dat lukt je in de stad niet meer. Hier wel, probeer het maar eens."
- Volledige lezing 'Geluiden in Radio Kootwijk' van Cees van der Pluijm d.d. 14 juli 2010, over hoe hij in zijn jeugd de stilte en de specifieke geluiden in Radio Kootwijk heeft ervaren, met aansluitend 4 sonnetten over Gebouw A.

Evenementen
- Radio Kootwijk Live is een serie live-concerten in het hoofdgebouw van het zendcomplex.

Links
- Dorpsraad / Belangenvereniging Radio Kootwijk.
- Site over (de herbestemming van) het voormalige zendercomplex Radio Kootwijk van beheerder Staatsbosbeheer.
- Videoverslag van zendstation Radio Kootwijk tijdens Open Monumentendag 2007.