Skip to content
Pannerden

Pannerden

lokatie

samenvatting: 

Status
- Pannerden is een dorp in de provincie Gelderland, in de streek Liemers, gemeente Rijnwaarden. Het was een zelfstandige gemeente t/m 1984.
- Wapen van de voormalige gemeente Pannerden.

Geschiedenis
Pannerden en omgeving is reeds sinds de oudheid bewoond. Dit is vooral aan de Rijn en de Waal te danken, via welke de Romeinen, Bataven, en Franken ons gebied binnen kwamen en hun sporen achter lieten. In de Bijlandse Waard zijn bijvoorbeeld Romeinse resten gevonden. Zeker is dat er sinds het jaar 1000 permanente bewoning was in de omgeving die wij nu kennen als Pannerden (uit die tijd stamt ook de eerst bekende naamsvermelding). Het toenmalige Pannerden was een nederzetting rondom een versterkt huis, later ook wel bekend als het kasteel Scathe of Bijland (Heukelumshof). In 1284 werd Pannerden door de proost van Luik verkocht aan het kapittel van Emmerik en kort daarop in erfpacht uitgegeven aan Willem Doys, die ook het kasteel Scate of Byland bij Pannerden van de graaf van Kleef in leen had. Zijn kleindochter Sophia trouwde met Willem, heer/graaf van Bergh. Deze Willem werd daarmee in 1346 heer van Pannerden, dat tot 1801 een leen van de heren van huis Bergh bleef. In 1801 of 1803 kocht Carel Herman van Nispen met mr. Hoevel de heerlijkheid Pannerden (goederen en rechten), die tot op dat moment in het bezit van de familie Bergh waren geweest. In 1817 komt het (toen nog Pruisische) Gelders Eiland bij het Koninkrijk der Nederlanden en wordt Pannerden een zelfstandige gemeente.

De geschiedenis van Pannerden is nauw verweven met de rivier. Als naamgever voor het Pannerdensch kanaal is Pannerden bij de meeste Nederlanders wel bekend, vooral sinds de Betuweroute een honderden miljoenen kostende tunnel onder het Pannerdensch kanaal bevat. De in ruime mate aanwezige (rivier)klei, in honderden jaren afgezet door de Rijn, vormt de vestigingsbasis voor een aantal grote steenfabrieken in de omgeving van Pannerden. En waar steenfabrieken zijn, zijn vaak ook palletfabrieken te vinden, wat ook in Pannerden het geval is. De loop van de rivier is in de afgelopen duizend jaar vele malen gewijzigd, met als resultaat vele bochtige dijkjes langs vrijwel dichtgegroeide oude rivierlopen, de Rijnstrangen. Rond 1300 lag de splitsing van Rijn en Waal nog in de buurt van Spijk, waarbij de Rijn meer ten noordoosten van Pannerden liep. Pannerden maakte toen nog deel uit van de Betuwe. Nadat de stroom verschillende malen van loop wijzigde, en er telkens weer verzanding optrad, werd scheepvaart steeds moeizamer. Daarom is in het begin van de 18e eeuw het Pannerdensch kanaal gegraven (tussen Pannerden en Loo, gereed in 1707) als nieuwe loop van de Rijn.

De splitsing tussen Waal en Rijn kwam bij de Pannerdensche kop te liggen, waardoor Pannerden definitief van de Betuwe werd afgesneden. Het hierdoor ontstane "Gelders Eiland" heeft zowel economisch als cultureel belemmerend gewerkt. Aan de andere kant heeft de geïsoleerde ligging van Pannerden er voor gezorgd dat het eigen karakter tot in de huidige tijd is vastgehouden, en Pannerden nog een hechte gemeenschap is, onder meer blijkend uit het bloeiende verenigingsleven.

De rivier heeft niet altijd een positieve invloed gehad. Regelmatig zijn er overstromingen geweest, de laatste in 1926. In 1995 was het weer spannend, maar behalve spectaculaire beelden van een bijna overlopende rivier is er niets gebeurd. De stand van de Rijn kan enorm variëren. De laagste waterstand werd gemeten in 2003 toen de Rijn bij Lobith een stand aangaf van 6.91 m boven NAP, en er nauwelijks scheepvaart mogelijk was. Tijdens de overstroming van 1926 is de hoogste stand gemeten, 16.92 m boven NAP, een verschil van ruim 10 meter (in januari 1995 was de hoogst gemeten stand 16.69 m boven NAP). (© Harry Vroom)

Pannerden-Oostzijde en Pannerden-Westzijde
Pannerden bestond vroeger uit de kernen Pannerden-Oostzijde en Pannerden-Westzijde, ook wel West-Pannerden of Westpannerden. Wij lezen in een bepaalde bron (De postgeschiedenis van de Liemers), dat vóór het graven van het Pannerdens Kanaal (1707), Pannerden in twee delen was verdeeld, namelijk in een deel W en een deel O van de Oude Rijn. Dat lijkt ons niet aannemelijk want die ligt een stuk O van Pannerden, waar Aerdt nog tussen zit, en N van Pannerden, waarachter de gemeente Zevenaar ligt. Een andere bron stelt dat juist dóór het graven van het Pannerdens Kanaal een deel van Pannerden W van dat kanaal is komen te liggen, aan de Doornenburgse kant dus. Het zou gaan om een gebied met een oppervlakte van 100 'morgen', waardoor sindsdien ter plekke sprake zou zijn van een veldnaam de Honderd Morgen ('van West Pannerden'). De plaatsnaam West-Pannerden komen wij in diverse bronnen nog tegen tot ca. 1940 ("Op 10 mei 1940 heeft een kanonneerboot het pontonveer van West-Pannerden vernield.") Tot 1879 had West-Pannerden een eigen postkantoor. Maar of dat nu W of O van het Pannerdens Kanaal lag, is ons nog niet duidelijk.

Bezienswaardigheden
- Gevelstenen in Pannerden.

Landschap, natuur en recreatie
- Pannerden is prachtig gelegen in het Rijnstrangengebied. Dit gebied met z’n grienden, water- en moerasvegetaties, wilgenbosjes en natte graslanden maakt deel uit van natuurreservaat De Gelderse Poort, dat zowel oude rivierarmen, grienden en kolken, als de uiterwaarden van het huidige rivierbed omvat. Meest in het oog springende dieren zijn de ganzen die in grote aantallen foerageren in de uiterwaarden.

- De veerpont Pannerden-Doornenburg v.v. is in 2010 vernieuwd. De vorige pont was inmiddels 68 jaar oud, reden voor modernisering. De nieuwe pont is gebouwd bij scheepswerf Vahali in Gendt en kan maximaal 24 personenauto's meenemen.

- In 2013 heeft Rijkswaterstaat in de Pannerdense uiterwaarden de 'tweede regelkraan van Nederland' gerealiseerd. Dit is een betonnen constructie waarmee Rijkswaterstaat bij hoogwater het water kan verdelen over de rivieren Waal en Pannerdens Kanaal. Waterveiligheid is hier gecombineerd met natuurontwikkeling. Recreanten kunnen er struinen, van de ooibossen genieten, en zich verwonderen over de vergezichten vanaf de winterdijk en de kades. Het wordt een groot aaneengesloten gebied met begrazing door runderen en paarden.

Literatuur
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Pannerden (online te bestellen).

Links
- Site over Pannerden met o.a. geschiedenis, activiteitenkalender en lokale links.

Pannerden Veerpont Pannerden-Doornenburg 1971
Door de aanleg van het Pannerdens Kanaal (gereed 1707) werd Pannerden (de gele stip op de kaart) van de Betuwe afgesneden.
plattegrond: 
Gemeente Pannerden in ca. 1870 kaart J. Kuijper

Kenmerken (classificatie)

Type object: 
plaats
Type plaats: 
Dorp
Gemeente: 
Rijnwaarden
Streek: 
Liemers
Provincie: 
Gelderland
Erkende woonplaats: 
Ja
Postcodereeks: 
6911

Kenmerken (numeriek)

Aantal huizen 1840: 
104
aantal inwoners 1840: 
761
Ca. aantal huizen nu: 
1.000
Ca. aantal inwoners nu: 
2.400
0

Nieuwe reactie inzenden

De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.
  • Use <bib>...</bib> to insert automatically numbered references.
  • Use [fn]...[/fn] (or <fn>...</fn>) to insert automatically numbered footnotes.
  • Adressen van webpagina's en e-mailadressen worden automatisch naar links omgezet.
  • Allowed HTML tags: <a> <b> <address> <blockquote> <br> <caption> <center> <code> <dd> <del> <div> <dl> <dt> <em> <h2> <h3> <h4> <h5> <h6> <hr> <i> <img> <li> <ol> <p> <pre> <span> <strong> <sub> <sup> <table> <tbody> <td> <tfoot> <th> <thead> <tr> <u> <ul> <tr> <img> <span>
  • Regels en paragrafen worden automatisch gesplitst.

Meer informatie over formaatmogelijkheden