Wat is een plaats?

In het kader van deze site, bedoelen wij met het begrip ´plaats´ een ´woonplaats´ (en niet plaats in de zin van ´plek, anders dan woonplaats´), welk woord gemakshalve vaak tot ´plaats´ wordt ingekort. Maar dan kom je op het volgende punt: wat is eigenlijk een woonplaats?

Woonplaats:
1 ´Plaats waar gewoond wordt´, en die door de inwoners als aparte woonplaats met een eigen plaatsnaam wordt beschouwd. Weliswaar zijn er ook andere gremia die hier een rol in spelen (zoals gemeenten, postcodeboek en atlassen), maar in geval van oneenduidigheid vinden wij wat de inwoners er zelf van vinden, doorslaggevend.
2 Woonplaats als begrip in het postcodeboek.
3 Woonplaats als begrip in de gemeentelijke Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG).
Plaatsengids.nl gaat voor haar site uit van definitie 1. Tussen 1, 2 en 3 zijn uiteraard veel overeenkomsten, maar ook verschillen. Waar relevant lichten wij dat bij de plaatsen in kwestie toe.

Soorten woonplaatsen
Welke soorten woonplaatsen kennen wij eigenlijk? Het begrip ´woonplaats´ of kortweg ´plaats' is namelijk een containerbegrip, een verzamelnaam voor de verschillende soorten woonplaatsen die er zijn.

Er zijn praktisch gezien - dat wil zeggen geografisch, cultuurhistorisch en maatschappelijk; wettelijk is er sinds 1851 geen onderscheid meer - drie hoofdsoorten plaatsen te onderscheiden (hiërarchisch gezien van groot naar klein, hoewel ook daar uitzonderingen op zijn): stad, dorp en buurtschap. Hieronder lichten wij deze kwalificaties toe, zoals zij in de praktijk vandaag de dag worden gehanteerd:

Stad
- plaats die ooit stadsrechten heeft gekregen én nog steeds als stad wordt betiteld, en:
- grote plaats die tegenwoordig algemeen gangbaar stad wordt genoemd, hoewel er formeel nooit stadsrechten zijn verleend (bijvoorbeeld plaatsen die pas na het stadsrechtverleningstijdperk zijn ontstaan, zoals Almere, dan wel zich na dat tijdperk pas tot stad hebben ontwikkeld - gezien aspecten zoals grootte, industriële ontwikkeling en regionale verzorgingsfunctie - zoals Apeldoorn). Overigens heeft het al dan niet in het verleden toegekend zijn van stadsrechten tegenwoordig formeel geen betekenis meer. Uiteindelijk zijn het toch de inwoners die vandaag de dag bepalen of ze hun plaats ja of nee een stad vinden.

Toelichting: er zijn plaatsen die ooit stadsrechten hebben gekregen, maar nooit tot stad zijn uitgegroeid, dus praktisch gezien een dorp of buurtschap zijn gebleven (zoals Staverden), dan wel later weer tot dorp zijn "gedegradeerd" (zoals Baarn). Daarnaast zijn in 1825 voor het laatst stadsrechten toegekend, maar heeft een aantal plaatsen zich later toch tot stad ontwikkeld.

"Van de 11e tot de 19e eeuw is het zijn van stad van bijzondere betekenis. Bestuur en rechtspraak worden uitgeoefend door de stedelingen zelf; veelal heeft men het recht de stad - de eigen stedelijke vrijheid - te ommuren; men krijgt economische privileges op het gebied van markt en (soms) munt, accijnsheffing en tolvrijdom worden toegekend. In de meeste gevallen is er sprake van wederzijdse belangen van zowel verlener (de landsheer zoals graaf of bisschop) als ontvangers, de inwoners van de steden. Tussen circa 1068 (Staveren) en 1586 (Willemstad) krijgen ruim 190 plaatsen in huidig Nederland stadsrechten. Ook ná de landsheerlijke periode blijft het onderscheid tussen stad en dorp van belang. In de 17e en 18e eeuw maken de stemhebbende steden via hun positie in de Staten van de zeven Provinciën in feite de dienst uit in de Republiek.
In en na de Bataafs-Franse tijd (1795-1813) wordt nog steeds bestuursrechtelijk onderscheid gemaakt tussen steden en dorpen. De laatste verheffing tot 'stad' betreft Delfshaven in 1825. Pas door de invoering van de Gemeentewet van Thorbecke in 1851 vervalt dit onderscheid: sindsdien is formeel nog slechts sprake van gemeenten." Ruim 200 plaatsen in ons land hebben in de loop der eeuwen formeel stadsrechten verleend gekregen.

Aldus dr. J.C.M. Cox op zijn site Repertorium van de stadsrechten in Nederland. Op deze site en in het bijbehorende in 2005 verschenen boek, het eerste gespecialiseerde wetenschappelijke werk in dit kader*, vindt u nadere informatie over onze historische steden en de praktische betekenis van hun stadsrechten in het verleden (eind 2012 wordt de genoemde site bijgewerkt op grond van de tweede geheel herziene editie van het boek).
* Uitverkocht. Incidenteel nog tweedehands verkrijgbaar. Bestel online Repertorium van de stadsrechten in Nederland, mits voorradig.

Dorp
- plaats met een kerk, die geen stad en geen buurtschap is, en:
- plaats zonder kerk, die ter plekke toch als dorp wordt beschouwd.

Toelichting: een algemeen gangbare opvatting in de geografie was lange tijd dat een buurtschap (zie de alinea hierna) tot dorp "promoveert" zodra het een kerk en daarmee doorgaans een eigen parochie krijgt. Zoals vaak bevestigen ook hier uitzonderingen de regel. Er zijn namelijk ook kernen zonder kerk die toch als dorp worden beschouwd. Vooral in Fryslân en Drenthe is dit het geval. Maar dit geldt bijvoorbeeld ook voor een plaats als Vlist in Zuid-Holland. Andersom zijn er ook plaatsen met een kerk die toch niet als dorp worden beschouwd. Verder worden dorpen soms nader benoemd aan de hand van de ligging of aard, zoals kerkdorp, streekdorp, lintdorp, veenkolonie.
(nostalgie: luister hier het lied "Het dorp" van Wim Sonneveld. Gebaseerd hierop is er ook nog een prachtig lied over Drachten in vroeger tijden; It alde doarp, helaas vooralsnog alleen te beluisteren in Explorer. Er is ook een variant over Hooglanderveen)

Buurtschap
- geïsoleerd gelegen huizengroep in het  buitengebied (dat wil zeggen buiten de bebouwde kom van een stad of dorp), doorgaans zonder kerk, die door een bepaalde naam wordt aangeduid.

Toelichting: soms hanteert men voor een deel van deze entiteiten ook de termen gehucht of buurt. Omdat hier geografisch slechts marginale verschillen tussen zijn, beschouwen wij deze als synoniem en hanteren wij eenduidig de term "buurtschap" (mede omdat de term buurtschap een positievere lading heeft dan de term gehucht).

Buurtschappen liggen meestal buiten de bebouwde kom. Er zijn echter ook buurtschappen die een eigen bebouwde kom hebben. Een bebouwde kom wordt (wettelijk verplicht) aangegeven met blauwe plaatsnaamborden, die daarom ook wel ´komborden´ worden genoemd. Witte plaatsnaamborden (voor plaatsen buiten een bebouwde kom, voor wijken binnen een bebouwde kom of voor bedrijventerreinen) hebben wettelijk gezien geen betekenis.

Op al deze regels zijn uitzonderingen. Het zijn geen dogma’s. Wij proberen slechts de complexe topografische werkelijkheid in ons land er zo goed mogelijk mee te beschrijven. In de praktijk hanteren wij de 'status' van een plaats zoals deze door de (meerderheid van de) inwoners ter plekke als de facto standaard wordt gehanteerd.

Verder hebben wij op de site ook een aantal wijken opgenomen. Wijken behoren weliswaar niet tot de categorie "plaats" zoals hierboven omschreven. Waarom wij ze deels toch hebben opgenomen motiveren wij hierna:
Wijk
- onderdeel van de bebouwde kom van een stad of dorp, met een eigen naam. Een wijk is weliswaar zelf geen (woon)plaats; een wijk is immers een onderdeel van een plaats. Wij beschrijven niet per definitie alle wijken in ons land. Een aantal wijken is echter toch op deze site opgenomen, met name voor zover zij ooit een woonplaats in de zin van dorp of buurtschap zijn geweest, of zelfs een stad (zoals Delfshaven) of gemeente (zoals Watergraafsmeer). Waarbij wij onder meer vermelden wanneer en waarom de plaats en/of gemeente als zodanig verdwenen is. Ook hiermee beoogt deze site u van dienst te zijn.

Naast de term ‘wijk’ wordt ook de term ‘buurt’ gehanteerd voor een ‘huizengroep binnen de bebouwde kom met een eigen naam’. Doorgaans is een buurt een onderdeel van een wijk, en kan een wijk weer een onderdeel zijn van een stadsdeel.