Plaats of geen plaats

De ‘status-aanduiding’ van plaatsen op Plaatsengids.nl
'Plaats' is een containerbegrip, een verzamelnaam voor de verschillende soorten plaatsen die er zijn. Er zijn drie soorten plaatsen te onderscheiden: stad, dorp en buurtschap. Hieronder lichten wij deze toe:

Stad
- plaats die ooit stadsrechten heeft gekregen en nog steeds als stad wordt betiteld;
- grote plaats die tegenwoordig algemeen gangbaar stad wordt genoemd, hoewel er formeel nooit stadsrechten zijn verleend (bijvoorbeeld Den Haag, Almere).

Toelichting: er zijn plaatsen die ooit stadsrechten hebben gekregen, maar nooit tot stad zijn uitgegroeid (zoals Staverden), dan wel later weer tot dorp zijn "gedegradeerd" (zoals Baarn). Daarnaast zijn in 1809 voor het laatst stadsrechten toegekend, maar heeft een aantal plaatsen zich later toch tot stad ontwikkeld.

Dorp
- plaats met een kerk, die geen stad is;
- plaats zonder kerk, die ter plekke toch als dorp wordt beschouwd.

Toelichting: een algemeen gangbare opvatting in de geografie is dat een buurtschap (zie de alinea hierna) tot dorp "promoveert" zodra het een kerk en daarmee een eigen parochie krijgt. Er zijn echter ook streken met kernen zonder kerk die toch als dorp worden beschouwd. Vooral in Fryslân en Drenthe is dit het geval. Maar dit geldt bijvoorbeeld ook voor een plaats als Vlist in Zuid-Holland.
Verder worden dorpen soms nader benoemd aan de hand van de ligging of aard, zoals kerkdorp, streekdorp, lintdorp, veenkolonie.

Buurtschap
- geïsoleerd gelegen huizengroep (dat wil zeggen buiten de bebouwde kom van een stad of dorp) zonder kerk, die door een bepaalde naam wordt aangeduid.

Toelichting: soms hanteert men voor een deel van deze entiteiten ook de termen gehucht of buurt. Omdat hier geografisch slechts marginale verschillen tussen zijn, beschouwen wij deze als synoniem en hanteren wij eenduidig de term "buurtschap".

Echter op al deze regels zijn uitzonderingen, het zijn geen dogma’s. In feite hanteren wij wat ter plekke als de facto standaard wordt gehanteerd.

Verder hebben wij op de site ook een aantal wijken opgenomen. Wijken behoren weliswaar niet tot de categorie "plaats". Waarom wij ze toch hebben opgenomen motiveren wij hierna:
Wijk
- onderdeel van de bebouwde kom van een stad of dorp, met een eigen naam. Een wijk is weliswaar geen plaats; een wijk is immers een onderdeel van een plaats. Een aantal wijken is echter toch op deze site opgenomen, omdat veel wijken vroeger wel een dorp of buurtschap zijn geweest, of zelfs een stad (zoals Delfshaven) of gemeente (zoals Watergraafsmeer). Waarbij wij onder meer vermelden wanneer en waarom de plaats als zodanig verdwenen is. Ook hiermee beoogt deze site u van dienst te zijn. Naast de term ‘wijk’ wordt ook de term ‘buurt’ gehanteerd voor een ‘huizengroep binnen de bebouwde kom met een eigen naam’. Doorgaans is een buurt een onderdeel van een wijk, en kan een wijk weer een onderdeel zijn van een stadsdeel.

Plaats of geen plaats, that's the question
Wel plaatsnaambord, toch geen plaats
Je zou denken dat een plaats in ieder geval een plaats is als er een officieel blauw plaatsnaambord staat (een zogeheten "bebouwde kom-bord"). Dit is echter niet altijd het geval. Soms staan blauwe komborden ook bij een bedrijventerrein of een bungalowpark. In onze optiek is dat verwarrend en zou dat beter een blauw plaatsnaambord kunnen zijn van de plaats waar het bedrijventerrein of bungalowpark onder valt, met een wit onderbordje dat het desbetrefffende terrein aanduidt. Of alleen een wit bord als het al binnen de bebouwde kom is gelegen.
Steden en dorpen hebben altijd een blauw kombord. Buurtschappen soms ook. De meeste buurtschappen worden gezien hun verspreide bebouwing echter niet als bebouwde kom beschouwd en hebben daarom doorgaans witte plaatsnaamborden. Witte borden worden ook gebruikt om wijken en bedrijventerreinen aan te geven.

Geen plaatsnaambord, toch een plaats
Zoals gezegd zijn steden en dorpen altijd een bebouwde kom met een bijbehorend blauw plaatsnaambord, ook wel kombord genaamd. Sinds enkele jaren betekent zo'n bord automatisch dat je er met een motorvoertuig maximaal 50 km per uur mag rijden, tenzij anders aangegeven. Zo'n bord hoeft er dus niet meer expliciet bij te staan.

Buurtschappen zijn ook plaatsen (immers buiten de bebouwde kom van een stad of dorp gelegen huizengroepen met een eigen naam). Soms worden deze ook als bebouwde kom beschouwd en hebben ze een dienovereenkomstig blauw bord. Vaker hebben zij een wit plaatsnaambord met blauwe of zwarte letters. Echter ca. 2.000 buurtschappen moeten een plaatsnaambord ontberen. Wat wij uit cultuurhistorisch, identiteits- en toeristisch oogpunt een gemis vinden. In dat geval kun je alleen met een gedetailleerde plattegrond detecteren wanneer je er bent aanbeland. Gelukkig zijn veel gemeenten een inhaalslag aan het maken en voorzien zij hun buurtschappen alsnog van een plaatsnaambord, voorzover dat nog niet aanwezig is. Een goed voorbeeld hiervan is de gemeente Vlagtwedde, die maar liefst ca. 50 buurtschappen heeft (Vlagtwedde is de gemeente met de meeste buurtschappen van Nederland) en waar tot voor kort bij slechts de helft van de buurtschappen een plaatsnaambord stond. In 2009 zijn geleidelijk bij alle resterende buurtschappen plaatsnaamborden geplaatst. Een ander goed voorbeeld is de gemeente Hof van Twente, die in 2010 bij al haar 13 buurtschappen plaatsnaamborden heeft geplaatst (vaak als opvolger van oude borden die door de herindeling van 2001 waren verwijderd).

Plaatsnaambordensite
Zoals hierboven toegelicht zijn plaatsnaamborden doorgaans blauw (met witte letters) of wit met blauwe of zwarte letters. In de praktijk zijn er echter nog veel meer varianten in van de standaard afwijkende materialen en belettering. En daar zitten soms heel creatieve en kunstzinnige exemplaren bij, officieel of als particulier initiatief. Voorzover wij weten zijn er momenteel drie personen die zich bezighouden met het fotograferen van alle plaatsnaamborden in heel Nederland. Eén van hen heeft hier een site over gemaakt, met alle ca. 4.000 plaatsen in ons land die een plaatsnaambord hebben, zodat u ze met een druk op de knop kunt bekijken. Het is natuurlijk nog veel leuker om "in het echt" te gaan kijken of u ze allemaal kunt vinden. Want dat valt soms nog niet mee. Sommige borden weten zich goed te verstoppen aan achteraf gelegen, soms onverharde landweggetjes. Een goede manier om uw eigen land echt goed te leren kennen! Zie verder de pagina Plaatsnaamborden.