Plaats of geen plaats

De ‘status-aanduiding’ van plaatsen op Plaatsengids.nl
'Plaats' - ons hier even beperkend tot het begrip plaats in de zin van 'woonplaats' - is een containerbegrip, een verzamelnaam voor de verschillende soorten woonplaatsen die er zijn. Er zijn - praktisch gezien, d.w.z. geografisch, cultuurhistorisch en sociaal; wettelijk is er sinds 1851 geen onderscheid meer - drie hoofdsoorten plaatsen te onderscheiden (hiërarchisch gezien van groot naar klein): stad, dorp en buurtschap. Hieronder lichten wij deze kwalificaties toe, zoals zij in de praktijk vandaag de dag worden gehanteerd:

Stad
- plaats die ooit stadsrechten heeft gekregen én nog steeds als stad wordt betiteld, en:
- grote plaats die tegenwoordig algemeen gangbaar stad wordt genoemd, hoewel er formeel nooit stadsrechten zijn verleend (bijvoorbeeld steden die na het stadsrechtverleningstijdperk zijn ontstaan, zoals Almere, dan wel zich na dat tijdperk tot stad hebben ontwikkeld - gezien aspecten zoals grootte, industriële ontwikkeling en regionale verzorgingsfunctie - zoals Apeldoorn en Eindhoven). Overigens heeft het al dan niet in het verleden toegekend zijn van stadsrechten tegenwoordig formeel geen betekenis meer. Uiteindelijk zijn het toch de inwoners die vandaag de dag bepalen of ze hun plaats ja of nee een stad vinden.

Toelichting: er zijn plaatsen die ooit stadsrechten hebben gekregen, maar nooit tot stad zijn uitgegroeid (zoals Staverden), dan wel later weer tot dorp zijn "gedegradeerd" (zoals Baarn). Daarnaast zijn in 1825 voor het laatst stadsrechten toegekend, maar heeft een aantal plaatsen zich later toch tot stad ontwikkeld.

"Van de 11e tot de 19e eeuw is het zijn van stad van bijzondere betekenis. Bestuur en rechtspraak worden uitgeoefend door de stedelingen zelf; veelal heeft men het recht de stad - de eigen stedelijke vrijheid - te ommuren; men krijgt economische privileges op het gebied van markt en (soms) munt, accijnsheffing en tolvrijdom worden toegekend. In de meeste gevallen is er sprake van wederzijdse belangen van zowel verlener (de landsheer zoals graaf of bisschop) als ontvangers, de inwoners van de steden. Tussen circa 1068 (Staveren) en 1586 (Willemstad) krijgen ruim 190 plaatsen in huidig Nederland stadsrechten. Ook ná de landsheerlijke periode blijft het onderscheid tussen stad en dorp van belang. In de 17e en 18e eeuw maken de stemhebbende steden via hun positie in de Staten van de zeven Provinciën in feite de dienst uit in de Republiek.
In en na de Bataafs-Franse tijd (1795-1813) wordt nog steeds bestuursrechtelijk onderscheid gemaakt tussen steden en dorpen. De laatste verheffing tot 'stad' betreft Delfshaven in 1825. Pas door de invoering van de Gemeentewet van Thorbecke in 1851 vervalt dit onderscheid: sindsdien is formeel nog slechts sprake van gemeenten." Ruim 200 plaatsen in ons land hebben in de loop der eeuwen formeel stadsrechten verleend gekregen.
Op de site Repertorium van de stadsrechten in Nederland en in het bijbehorende in 2005 verschenen boek, het eerste gespecialiseerde wetenschappelijke werk in dit kader*, vindt u nadere informatie over onze historische steden en de praktische betekenis van hun stadsrechten in het verleden. Waarschijnlijk wordt medio 2012 een herziene editie van het genoemde boek op de vermelde site gepubliceerd. (bron: J.C.M. Cox, auteur van het genoemde boek)
* Uitverkocht. Incidenteel nog tweedehands verkrijgbaar. Bestel online Repertorium van de stadsrechten in Nederland, mits voorradig.

Dorp
- plaats met een kerk, die geen stad is, en:
- plaats zonder kerk, die ter plekke toch als dorp wordt beschouwd.

Toelichting: een algemeen gangbare opvatting in de geografie is dat een buurtschap (zie de alinea hierna) tot dorp "promoveert" zodra het een kerk en daarmee doorgaans een eigen parochie krijgt. Zoals vaak bevestigen ook hier uitzonderingen de regel. Er zijn namelijk ook kernen zonder kerk die toch als dorp worden beschouwd. Vooral in Fryslân en Drenthe is dit het geval. Maar dit geldt bijvoorbeeld ook voor een plaats als Vlist in Zuid-Holland. Andersom zijn er ook plaatsen met een kerk die toch niet als dorp worden beschouwd. Verder worden dorpen soms nader benoemd aan de hand van de ligging of aard, zoals kerkdorp, streekdorp, lintdorp, veenkolonie.
(nostalgie: luister hier het lied "Het dorp" van Wim Sonneveld [YouTube])

Buurtschap
- geïsoleerd gelegen huizengroep in het  buitengebied (dat wil zeggen buiten de bebouwde kom van een stad of dorp), doorgaans zonder kerk, die door een bepaalde naam wordt aangeduid.

Toelichting: soms hanteert men voor een deel van deze entiteiten ook de termen gehucht of buurt. Omdat hier geografisch slechts marginale verschillen tussen zijn, beschouwen wij deze als synoniem en hanteren wij eenduidig de term "buurtschap" (mede omdat de term buurtschap een positievere lading heeft dan de term gehucht).

Buurtschappen liggen vaak buiten de bebouwde kom. Er zijn echter ook buurtschappen die een eigen bebouwde kom hebben. Een bebouwde kom wordt (wettelijk verplicht) aangegeven met blauwe plaatsnaamborden, die daarom ook wel komborden worden genoemd. Witte plaatsnaamborden (voor plaatsen buiten een bebouwde kom, voor wijken binnen een bebouwde kom of voor bedrijventerreinen) hebben wettelijk gezien geen betekenis.

Op al deze regels zijn uitzonderingen, het zijn geen dogma’s, wij proberen slechts de complexe topografische werkelijkheid er zo goed mogeljik mee te beschrijven. In de praktijk hanteren wij de 'status' van een plaats zoals deze ter plekke als de facto standaard wordt gehanteerd.

Verder hebben wij op de site ook een aantal wijken opgenomen. Wijken behoren weliswaar niet tot de categorie "plaats" zoals hierboven omschreven. Waarom wij ze toch hebben opgenomen motiveren wij hierna:
Wijk
- onderdeel van de bebouwde kom van een stad of dorp, met een eigen naam. Een wijk is weliswaar zelf geen (woon)plaats; een wijk is immers een onderdeel van een plaats. Wij beschrijven niet per definitie alle wijken in ons land. Een aantal wijken is echter toch op deze site opgenomen, met name voor zover zij ooit een woonplaats in de zin van dorp of buurtschap zijn geweest, of zelfs een stad (zoals Delfshaven) of gemeente (zoals Watergraafsmeer). Waarbij wij onder meer vermelden wanneer en waarom de plaats en/of gemeente als zodanig verdwenen is. Ook hiermee beoogt deze site u van dienst te zijn.

Naast de term ‘wijk’ wordt ook de term ‘buurt’ gehanteerd voor een ‘huizengroep binnen de bebouwde kom met een eigen naam’. Doorgaans is een buurt een onderdeel van een wijk, en kan een wijk weer een onderdeel zijn van een stadsdeel.

Plaats of geen plaats, that's the question
Wel een officieel blauw plaatsnaambord, toch geen (woon)plaats
Je zou denken dat een plaats in ieder geval een (woon)plaats is als er een officieel blauw plaatsnaambord staat (een zogeheten "bebouwde kom-bord"). Wat ons betreft zou dit ook eigenlijk altijd het geval moeten zijn, maar het gaat niet altijd op. Soms staan blauwe komborden namelijk ook bij een bedrijventerrein of een bungalowpark. Weilswaar zijn dit grote uitzonderingen, om precies te zijn komen beide 17 keer in ons land voor, op de ca. 2.800 'entiteiten met een kombord' in totaal (zie de overzichten van bedrijventerreinen met een kombord respectievelijk bungalowparken met een kombord). In onze optiek is dat verwarrend en zou dat beter een blauw plaatsnaambord kunnen zijn van de plaats waar het bedrijventerrein of bungalowpark onder valt, met een wit onderbordje dat het desbetrefffende terrein aanduidt (zoals bijv. Amsterdam dat bij Westpoort heeft gedaan, zie de foto onderaan deze pagina). Of alleen een wit bord als het al binnen de bebouwde kom is gelegen. Waardoor je een blauw kombord ook landelijk gezien daadwerkelijk eenduidig de betekenis 'plaatsnaambord (in het bijzonder een bebouwde kom aanduidend)' kunt geven.

Steden en dorpen hebben altijd een blauw kombord* (waarmee je wettelijk gezien in de stad of het dorp dus ook maar 50 km/u mag rijden, tenzij er een andere snelheidsaanduiding vermeld staat. 50 km/u-borden bij bebouwde kom-borden zijn daarom sinds een aantal jaren niet wettelijk verplicht meer, omdat men geacht wordt dat te weten, en zie je dan ook steeds minder). Buurtschappen hebben soms ook komborden. De meeste buurtschappen worden gezien hun verspreide bebouwing echter niet als bebouwde kom beschouwd en hebben daarom doorgaans witte plaatsnaamborden** (overigens worden witte borden ook gebruikt om wijken en bedrijventerreinen aan te geven). Ook hier weer uitzonderingen:
* Hier kennen wij 1 uitzondering op: het betreft het dorp Oosterwijk ZH, dat witte plaatsnaamborden heeft en formeel dus geen bebouwde kom is/heeft.
** Daarentegen zIjn er - als uitzondering - ook dunbebouwde buurtschappen met witte plaatsnaamborden met een 30 km-zone, wat formeel eigenlijk alleen binnen een bebouwde kom kan.

Geen plaatsnaambord, toch een plaats
Buurtschappen zijn ook (woon)plaatsen (immers buiten de bebouwde kom van een stad of dorp gelegen huizengroepen met een eigen naam). Soms worden deze ook als bebouwde kom beschouwd en hebben ze een dienovereenkomstig blauw bord. Vaker hebben zij een wit plaatsnaambord met blauwe of zwarte letters. Echter ca. 2.000 buurtschappen moeten een plaatsnaambord in het geheel ontberen. Wat wij uit cultuurhistorisch, identiteits- en toeristisch oogpunt een gemis vinden. In die gevallen kun je namelijk alleen met een gedetailleerde plattegrond bij de hand detecteren wanneer je er bent aanbeland. En dat is nu niet heel erg praktisch... Gelukkig zijn veel gemeenten een inhaalslag aan het maken en voorzien zij hun buurtschappen alsnog van een plaatsnaambord, voor zover dat nog niet aanwezig was. Een goed voorbeeld hiervan is de gemeente Vlagtwedde, die maar liefst ca. 50 buurtschappen heeft (Vlagtwedde is de gemeente met de meeste buurtschappen van Nederland) en waar tot voor kort bij slechts de helft van de buurtschappen een plaatsnaambord stond. In 2009 zijn geleidelijk bij alle resterende buurtschappen plaatsnaamborden geplaatst. Een ander goed voorbeeld is de gemeente Hof van Twente, die in 2010 bij al haar 13 buurtschappen plaatsnaamborden heeft geplaatst (vaak als opvolger van oude borden die als gevolg van de herindeling van 2001 waren verwijderd). Ook de gemeente Winsum heeft de bebording van haar buurtschappen de afgelopen jaren goed geregeld (voor zover dat nog niet het geval was).

Plaatsnaambordensite
Zoals hierboven toegelicht zijn plaatsnaamborden doorgaans blauw (met witte letters) of wit met blauwe of zwarte letters. In de praktijk zijn er echter nog veel meer varianten in van de standaard afwijkende materialen en belettering. En daar zitten soms heel creatieve en kunstzinnige exemplaren bij, officieel of als particulier initiatief.

Voor zover wij weten zijn er momenteel drie personen die zich bezighouden met het fotograferen van alle plaatsnaamborden in heel Nederland. Eén van hen, Harry Fluks, heeft hier een site over gemaakt, met alle ca. 4.000 plaatsen in ons land die een plaatsnaambord hebben, zodat u ze met een druk op de knop kunt bekijken. Het is natuurlijk nog veel leuker om, net als Harry, "in het echt" te gaan kijken of u ze allemaal kunt vinden. Want dat valt soms nog niet mee. Sommige borden weten zich goed te verstoppen aan achteraf gelegen, soms onverharde landweggetjes.

En een aanzienlijk deel van de buurtschappen blijkt ter plekke dus helemaal geen - officieel - plaatsnaambord te hebben, en is als je geluk hebt nog herkenbaar aan een gelijknamig straatnaambordje en/of zelf gemaakt 'plaatsnaambord' (zoals Twekkelo, Bonkwert, De Ruif en Mander), een richtingbord (zoals Nutter), een 'paddenstoel' (zoals Chaamdijk) of een busbordje (zoals Stolwijkersluis) in de directe omgeving. Een goede manier om uw eigen land echt goed te leren kennen! Zie verder de pagina Plaatsnaamborden.