Orthen

Status
- Orthen is een wijk, voorheen dorp, in de provincie Noord-Brabant, gemeente 's-Hertogenbosch.
- De wijk Orthen valt onder de stad 's-Hertogenbosch.
- Strikt geografisch gezien is Orthen geen dorp, omdat het inmiddels binnen de bebouwde kom van de stad 's-Hertogenbosch ligt. In principe kan een dorp immers niet in een stad liggen. Maar zoals zo vaak zijn er ook hier uitzonderingen die de regel bevestigen. Vermoedelijk wordt Orthen door de inwoners nog wel als 'dorp in de stad' beschouwd (vergelijkbaar met bijvoorbeeld Princenhage en Ginneken in Breda). Zo vermeldt bijv. de secretaris van de Commissie Orthen de naam Orthen als plaatsnaam in zijn postadres (zie de link, rechtsbovenaan de pagina). Overigens kan de redactie van Plaatsengids.nl het wel waarderen als men op een dergelijke wijze oude en ter plekke nog herkenbare plaatsen en plaatsnamen levend houdt. Wij vinden dat een stukje 'gezond nationalisme', of wellicht is 'lokalisme' hiervoor een betere term.

Naam
Oudere vermeldingen
Ortinum, Ortina, Urtina, Ortum, Ortodunum, Oirdduyn, Orduynen, Orten, 815-816 kopie 1170-1175 Ortinon, 1114-1120 kopie 16e eeuw Urtine.
Naamsverklaring
- Blijkens de oudste vorm gaat de naam terug op een datief meervoud op -um*, waarmee bij een waternaam (hier Urtina*, vergelijkbaar met de rivier de Ourthe in de Ardennen) een nederzettingsnaam kon worden gevormd. Dus: 'nederzetting aan het (thans verdwenen) riviertje Urtina'. De huidige spelling met -th- heeft geen taalhistorische grondslag.(1)
* Gereconstrueerde vorm.
- Er zijn nog enkele theorieën omtrent de verklaring van de naam Orthen, die blijkens de vorige alinea, die nogal stellig is gesteld, kennelijk onjuist zijn:
1) De naam Orthen is wel verklaard als Oort, wat 'grens' betekent. Die grens was dan die van de Markgraafschap Antwerpen en de voorlopers daarvan, niet die van het hertogdom. Pas in 1120 kwam Orthen in het bezit van de graven van Leuven, de voorlopers van de hertogen van Brabant. Orthen was toen nog een geïsoleerde enclave.
2) Nog een andere verklaring is dat de naam Orthen zou stammen van Ordune oftewel 'zandrug'. Vanuit Oss naar Drunen ligt haaks op de Centrale Slenk een zandrug van dekzand. Orthen ligt op deze zandrug. (bron van de theorieën 1 en 2: [2]) Een andere bron, die tot dezelfde conclusie komt: door dr. J. de Vries (Etymologisch woordenboek, 1983, pag. 225) wordt de herkomst in verband gebracht met het germaanse woord uzda dat 'punt, spits, rand, landstuk' e.d. betekent. Ook het woord 'oord' is hier een afleiding van. Het woord 'Orduynen' kan dan van oord-duinen komen, een uitloper van de duinen. De oudste nederzettingen van Orthen waren gebouwd op donken, hoge zandruggen, die nu door afgraving verdwenen zijn en plaats hebben gemaakt voor dijken. (bron: Heemkundekring De Orthense Schaar)

Ligging
Orthen ligt direct N van het centrum van 's-Hertogenbosch, rond de weg Orthen.

Statistische gegevens
- In 1840 had Orthen 40 huizen met 310 inwoners.
- Tegenwoordig heeft Orthen ca. 600 huizen met ca. 1.500 inwoners.

Geschiedenis
Enkele bijzonderheden uit de geschiedenis van Orthen
- Orthen is de oudste woonplaats van het rechtsgebied (libertas) van de historische stad 's-Hertogenbosch. Aangenomen wordt dat de stad 's-Hertogenbosch in 1196 is gesticht. Orthen is nog ouder en was een aparte heerlijkheid. In 815 wordt al melding gemaakt van 'villa Ortinon', oftewel landgoed Orthen.
- De Hertog van Brabant had in de 12e eeuw ten zuiden hiervan zijn jachtterrein, wat aangeduid werd met 'des Hertogen bosch'. De stad 's-Hertogenbosch is vanuit Orthen gesticht door het allodium stadsrechten te geven.
- In 1196 is in Orthen een verbond tussen Gelderland en Brabant gesloten.
- Tot 1413 behoorde de hele stad 's-Hertogenbosch tot de parochie Orthen, met als hoofdkerk de San Salvatorkerk.
- In 1524 verbrandden de Geldersen het dorp.
- In 1766 is hier een Germaans kerkhof ontdekt.
- Orthen was van een zodanige importantie dat zelfs nog tot 1853 één van de kerkelijke dekenaten de naam Orthen droeg.
- Orthen heeft slechts kort een hulppostkantoor gehad: van 1870 tot 1882.
- Orthen heeft van 1881 tot xxxx (eindjaar is ons onbekend) een stopplaats gehad aan de spoorlijn Tilburg-Nijmegen, die ook wel de Brabantse Lijn werd genoemd.

Regeling voor de ´Afdeling Orthen´
Orthen is nooit een gemeente geweest: bij de instelling van het instituut gemeente, begin 19e eeuw, ging Orthen gelijk bij de gemeente 's-Hertogenbosch horen. Maar op enkele punten was Orthen toch wel degelijk een zelfstandige gemeenschap. De inwoners beschikten o.a. over een gemeenschappelijk vermogen (enkele landerijen en gebouwen). Het toenmalige bestuur van Orthen werd door zogenaamde Schaarmeesters uitgeoefend. Een conflict met het Bossche stadsbestuur over de aanleg van een kerkhof was de aanleiding tot nog meer conflicten met de stad. Om de ruzies op te lossen, stelde koning Willem III bij Koninklijk Besluit van 1 juni 1866 een regeling vast die nu nog steeds geldig is.

De regeling behelst de volgende zaken:
- het gemeentebestuur van 's-Hertogenbosch beheert de eigendommen van Orthen, maar een 'Commissie uit de Ingezetenen van de Afdeling Orthen', bestaande uit drie personen, adviseert het gemeentebestuur hierover;
- de Commissie beheert het vermogen van de Orthense ingezeten (inwoners van Orthen);
- de Commissie beheert de Forttoren en de aangrenzende Schijvenloods;
- de Commissie onderhoudt contacten met de gemeente;
- de Commissie kent subsidies toe aan Orthense verenigingen en ondersteunt Orthense festiviteiten financieel;
- de Commissie stimuleert en coördineert het gemeenschapsleven in Orthen.

De eigendommen bestaan nog steeds in de vorm van grond en geld. De opbrengst komt tegenwoordig ten goede aan de gemeenschap van Orthen in de vorm van subsidies. In de begroting van de gemeente 's-Hertogenbosch wordt Orthen ook nog steeds apart vernoemd, als 'Afdeling Orthen'. (bron: o.a. (3))

Als u zich nader wilt verdiepen in de geschiedenis van Orthen, kunt u terecht bij Heemkundekring De Orthense Schaar. De heemkundekring, die haar ´clubhuis´ heeft in Fort Orthen, beheert o.a. een archief van ca. 3.000 foto´s van Orthen van 1870 tot  heden. Iedere eerste maandagavond van de maand vanaf 20.00 uur bent u er welkom.

Recente ontwikkelingen
- Eind 2011 beoogt de sloop en nieuwbouw van start te gaan van een groot deel van Orthen-Links. Het betreft 260 woningen.

Bezienswaardigheden
- De huidige San Salvatorkerk is eenvoudig, maar vóór de brand van 1601 stond er een veel grootsere kerk. Site San Salvatorparochie.

- Orthen is onder meer bekend om begraafplaats Orthen, de enige begraafplaats in 's-Hertogenbosch. De begraafplaats droeg tot 2008 de naam Groenendaal, naar de eerste Bosschenaar die hier in 1858 is begraven. Zijn grafzerk is bewaard gebleven. Aanvankelijk waren hier twee toegangen: één voor katholieken en één voor protestanten.

- Fort Orthen is o.a. de thuishaven van Heemkundekring De Orthensche Schaar. Samen met Fort Crèvecoeur moest Fort Orthen de stad 's-Hertogenbosch vanuit het noorden verdedigen. In 1593 is besloten om Orthen te versterken en een fort te bouwen, dat toen overigens nog tegen Fort Crèvecoeur gericht was dat door het Staatse leger was opgeworpen. Fort Orthen werd pas na het Beleg van 's-Hertogenbosch daadwerkelijk gebouwd (rond 1630). Geschiedenis van Fort Orthen.

- Oude winterdijk van de Beerse Maas (in de richting van de Heinis).

Natuur en recreatie
- Sociëteit Orthinon organiseert sociaal-culturele activiteiten voor de inwoners van Orthen.

Links
- Commissie uit de ingezetenen van de afdeling Orthen (zie voor een toelichting op deze Commissie het kopje Geschiedenis).
- Buurtcomité Fort Orthen maakt zich sterk voor de leefbaarheid in Orthen en fungeert o.a. als contactorgaan tussen de gemeente en Orthen.
- Het Nico Schuurmanshuis is het gemeenschapshuis / dorpshuis van Orthen.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)
   
2. 2. Wikipedia,
   x
   , (2012)
   
3. 3. Wikipedia,
   x
   , (2012)