Oldenzaal

Status
- Oldenzaal is een stad en gemeente in de provincie Overijssel, in de streek Twente.
- Per 1-7-1955 is de gemeente Oldenzaal vergroot met de toenmalige buurtschap Berghuizen (voorheen gemeente Losser) (op de pagina van Berghuizen vindt u ook informatie over de huidige wijken en bedrijventerreinen in het voormalige Berghuizen).
- Wapen van de gemeente Oldenzaal.
- Bij de herindelingen van 2001 in deze regio, heeft Oldenzaal er middels een grenscorrectie een deel van het buitengebied van het dorp Deurningen bij gekregen, o.a. om recreatiegebied Het Hulsbeek helemaal onder de gemeente Oldenzaal te brengen. Kennelijk stelden de inwoners het op prijs om toch in de woonplaats Deurningen te blijven wonen, want er is voor het thans Oldenzaalse deel van Deurningen per 2001 een eigen postcode (7562) gecreëerd in het postcodeboek, met de woonplaatsnaam Deurningen. Ook in de gemeentelijke Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) van Oldenzaal is de woonplaats Deurningen gecreëerd voor dit gebied.
- Voor de overige grenscorrecties in de loop der jaren zie onderaan de pagina bij 'Overige kenmerken'.
- Foto's van de plaatsnaamborden in de gemeente Oldenzaal.

Naam
In het Nedersaksisch
Oldnzel of Ol'nzel.
Bijnaam
De bijnaam (en carnavalsnaam) van Oldenzaal is Boeskoolstad. Deze naam dankt de stad aan het boeskoolmenneke. Vroeger werd door de plaatselijke bevolking de 'boeskool' (witte kool) veelvuldig op het land verbouwd en op de markten in omliggende steden aangeboden. Het 'boeskoolmenneke' is nu symbool geworden voor Oldenzaal. Oldenzaal heeft 2 Boeskoolmenneke-beelden.
Slogan
De gemeente Oldenzaal promoot zich onder de naam Glimlach van Twente.
Oudere schrijfwijzen
893 kopie 1222 Aldenselen, 1049 kopie 2e helft 12e eeuw Aldensele, 1139 kopie 16e eeuw de Oldenzeel, 1181 Aldensela, 1331 Oldenzale.
Naamsverklaring
Sele, nevenvorm van sale 'uit één ruimte bestaande woning, zaal', met het Oudnederlandse ald dat is geworden tot old 'oud'. Men heeft de namen op zaal voorgesteld als een gidsfossiel van de Frankische kolonisatie, maar deze hypothese bleek niet houdbaar. Wel behoren deze namen tot de kolonisatieperiode van de vroege middeleeuwen (ca. 500 tot 1000). De oudste attestatie is 805 kopie begin of midden 10e eeuw in Quarsingseli (ligging onbekend, in de omgeving van Doornspijk). (1)

Ligging
Oldenzaal ligt N van Enschede, NO van Hengelo en grenst in het Z aan de A1.

Statistische gegevens
- In 1840 had de gemeente Oldenzaal, die slechts de stad besloeg (en nog immer beslaat) 505 huizen met 2.862 inwoners op een oppervlakte van 169 hectare.
- Oldenzaal is nooit bij gemeentelijke herindelingen betrokken geweest in de zin van fusies. Wel is er in de loop der jaren een aantal malen sprake geweest van grenscorrecties met omliggende gemeenten, omdat Oldenzaal grond nodig had om te kunnen uitbreiden. Welke grenscorrecties er zijn geweest, met plattegronden van welke gebieden het betrof, vindt u onderaan de pagina bij Overige kenmerken.
- Tegenwoordig heeft de gemeente Oldenzaal ca. 13.000 huizen met ca. 32.000 inwoners op een oppervlakte van 2.159 hectare.

Geschiedenis
In de Romeinse tijd woonden in de omgeving van Oldenzaal hoogstwaarschijnlijk Tubanten. In Oldenzaal zijn enkele Romeinse munten uit de eerste eeuw na Chr. gevonden, waaronder een dupondius van Vespasianus, geslagen in het jaar 77.

Oldenzaal is lang geleden ontstaan op een kruispunt van belangrijke wegen van het Rijnland naar Friesland en van Utrecht naar Duitsland. Hoewel Oldenzaal niet aan het water ligt, was de stad wel lid van het middeleeuwse Duitse koopliedenverbond de Hanze. Oldenzaal was een belangrijke overslagplaats van goederen en kreeg in 1049 marktrechten en in 1249 stadsrechten. Reeds in 814 werd Oldenzaal de hoofdplaats van het graafschap Twente. Toen werd de plaats reeds door een muur versterkt. Een grote brand in 1492, de zogeheten Helmichbrand, verwoestte nagenoeg de hele stad, inclusief de archieven.

Aan het eind van de middeleeuwen krijgt Oldenzaal een Heilige Geest gasthuis, waar zieken terecht kunnen. Ook wordt er een begijnhuis gesticht, dat later uitgroeit tot het Sint Agnesklooster.

Tachtigjarige Oorlog
In de Tachtigjarige Oorlog krijgt Oldenzaal het zwaar te verduren. Op 22 oktober 1597 wordt Oldenzaal ingenomen door Maurits van Nassau. Dat duurt echter niet lang, want op 1 augustus 1605 wordt Oldenzaal ingenomen door Ambrosius Spinola waardoor het weer in Spaanse handen komt. Voor de overwegend katholieke bevolking van Oldenzaal is dat een bevrijding, want nu kan dit geloof weer vrijelijk uitgeoefend worden. De laatste veldslag vindt plaats op 22 juli 1626, als Ernst Casimir van Nassau Oldenzaal inneemt waardoor de stad definitief in Staatse handen terechtkomt.

Na de Vrede van Münster in 1648  blijft Oldenzaal, ondanks haar geheel katholieke karakter, onder opgelegd hervormd bestuur. De katholieke godsdienst wordt onderdrukt en publieke uitoefening ervan verboden, de bekende Plechelmuskerk wordt enige eeuwen - met uitzondering van de Münsterse bezetting rond 1673 - gebruikt door hervormden. Pas in de Franse tijd komt hier verandering in en komt de kerk weer ter beschikking van de katholieken. De Oldenzaalse bevolking blijft - net als de meeste inwoners van Twente - duidelijk Rooms-Katholiek.

Industrie
In de 19e eeuw komt de textielindustrie op in Oldenzaal. De bekendste fabriek is die van Gelderman (anno 2011 onderzoekt men welke herbestemmingen dit complex kan krijgen, zie de link), de oudste nog steeds bestaande die van S.I. Zwartz. Na de aanleg van de A1 komt in Oldenzaal de bedrijvigheid tot grotere bloei. O.a. transportbedrijven geven een economische impuls aan de stad.

Synagoge / stadhuis / joodse begraafplaats
De Oldenzaalse synagoge is in 1964 afgebroken. De joodse gemeenschap stelde aan het begin van de 20e eeuw al niet veel meer voor en in de Tweede Wereldoorlog is het grootste deel van de Oldenzaalse joden gedeporteerd en om het leven gebracht. Als gevolg daarvan is de Oldenzaalse joodse gemeenschap in 1948 opgeheven en bij de Enschedese gemeenschap gevoegd. De synagoge aan het Vos de Waelplein (de huidige Ganzenmarkt) zou tot 1964 behouden blijven. In dat jaar is het gebouw gesloopt om plaats te maken voor het huidige stadhuis van Oldenzaal dat in 1965 is geopend (en eind jaren negentig is uitgebreid). Het enige dat in Oldenzaal nog herinnert aan de aanwezigheid van Joden is de joodse begraafplaats (rijksmonument) op de hoek van de Carmelstraat en de Lyceumstraat.

Recente ontwikkelingen
- In 2010 is Oldenzaal door weekblad Elsevier beoordeeld als aantrekkelijkste gemeente van de provincie Overijssel. Landelijk behaalde de gemeente de 25e plaats (van 430 gemeenten). Er werd beoordeeld op de aspecten woongenot, voorzieningen en omgeving.

Bezienswaardigheden
- Hoewel er in Oldenzaal tegenwoordig nog maar weinig middeleeuwse gebouwen te vinden zijn, is het middeleeuwse stratenplan van de binnenstad bewaard gebleven.
- Oldenzaal heeft 18 rijksmonumenten.
- St. Plechelmusbasiliek.
- Hervormde Hofkerk uit 1934.
- Antonius van Paduakerk uit 1912 (Spoorstraat 2).
- Het exacte bouwjaar van het voormalige gemeentehuis het Oude Raedthuys (Kerkstraat 9) is onbekend, omdat de grote Helmichbrand, die in het jaar 1492 in Oldenzaal woedde, ook de archieven verwoestte.
- Grote sociëteit (pand uit eind 18e eeuw) aan de Marktstraat 15.
- Landhuis De Haer uit 1881 (Haerstraat 125).
- Jachtopzienerswoning uit 1893 (Haerstraat 143).
- Stadspomp.

Musea
- Historisch Museum Het Palthehuis.

Jaarlijkse evenementen
- Carnaval. Oldenzaal is samen met het Achterhoekse 's-Heerenberg een van de meest enthousiaste carnavalsgemeenten boven de grote rivieren. Het typisch Oldenzaalse Kapellenfestival Toet'n en Bloaz'n wordt twee weken voor carnaval gehouden. Verder komt men van heinde en verre naar de "Grote Twentsche Carnavalsoptocht" op carnavalszondag. Regionale vervoerder Syntus (verantwoordelijk voor het treinverkeer tussen Zutphen en Oldenzaal) zet extra treinen in tussen Hengelo en Oldenzaal en regionale omroep RTV Oost zendt het 's avonds op televisie uit. Carnaval in Oldenzaal.
- Ballonvaartevenement Twente Ballooning (eind augustus).
- Horse Driving Twente (mensport). (wanneer?)
- Oldenzaalse Kermis (eind september).
- In de advents- en kersttijd klinkt rond de St. Plechelmusbasiliek en vanuit de toren van deze kerk het karakteristieke geluid van de midwinterhoorn.
- Stroadl Festival (eind december).

Natuur en recreatie
- Oldenzaal is omgeven door een parkachtig landschap met heuvels. De Tankenberg, direct NO van Oldenzaal, N van de weg naar De Lutte, is 85 meter hoog en daarmee het hoogste punt van de provincie Overijssel. Overigens loopt de gemeentegrens aan de oostkant van Oldenzaal strak langs de bebouwing van deze stad. De Tankenberg valt dan ook formeel onder de kern De Lutte, gemeente Losser.
- Het regionaal bekende recreatiegebied Het Hulsbeek ligt direct ZW van Oldenzaal.
- Z van de Tankenberg ligt landgoed De Hulst.
- Z van landgoed De Hulst ligt de Engelse Tuin, ook wel Kalheupinkpark genoemd. Tegenwoordig wordt het ook als stadspark betiteld. Het wordt begrensd door de Haerstraat, Kalheupinklaan en de Klieveriklaan.
- Tussen de wijken De Graven Es en De Essen is in de jaren negentig (toen de tweede fase van de wijk De Graven Es werd gebouwd) stadspark De Roosboer ontwikkeld. Als basis daarvoor is een van de laatste Noord-Berghuizer boerderijen (De Rozenboer) gebruikt, waar tegenwoordig een kinderboerderij (De Höfte) is gevestigd. In de afgelopen jaren is het stadspark uitgebreid met een heemtuin.
- Dwars door Oldenzaal loopt de Europese wandelroute E11, die loopt van Den Haag naar het oosten, tot de grens Polen/Litouwen. Ter plaatse is de route ook wel bekend als Marskramerpad of Handelsweg.
- De ecologische verbindingszone Jufferbeek ligt op bedrijventerrein Hazewinkel.
- IVN afdeling Oldenzaal.
- Filmhuis Oldenzaal.
- Stadstheater De Bond.
- Oldenzaal Klassiek: klassieke concerten in het sfeervolle 't Koetshuis.
- Evenementenagenda Uit in Oldenzaal.

Overnachten
- Vakantiehuizen in Oldenzaal en omgeving (online te boeken).
- Hotels in Oldenzaal en omgeving (online te boeken).

Literatuur
- Lijst van boeken e.d. over de geschiedenis van Oldenzaal (even scrollen op de pagina), aanwezig en in te zien in het Twents Streekarchief te Delden.
- Nieuwe en/of tweedehands boeken over Oldenzaal (online te bestellen).

Oldenzaal visueel
- Oldenzaal in Beeld: oude en recente journaalbeelden en films van bijzondere gebeurtenissen in Oldenzaal.

Links
- Officiële site van de gemeente Oldenzaal.
- Oldenzaal linkspagina.

1. 1. Nederlandse plaatsnamen. Herkomst en historie.,
   Berkel, G. van; K. Samplonius
   , (2006)